Historische vraag 3: levensomstandigheden van arbeiders in de 19e eeuw?
Indeling op basis van fysieke eigenschap / drager 📚📸⛪🖼
• Geschreven bronnen 📚:
o Aantal mensen in de bedelaarskolonie (Historisch werk)
o Onderzoek uit 1845
o Dagboek burgemeester Zomergem (1848)
o Boek van Charles Rogier (1849)
• Visuele bronnen 📸🖼:
o Foto van spinsters
o Schilderij van Laermans (1893)
• Materiële bronnen ⛪:
o Bidkapel in Gent (1866)
Mondelinge bronnen ontbreken 🗣 → logisch, omdat arbeiders uit die tijd overleden zijn en opnametechnieken nog
niet bestonden in de 19e E.
Indeling obv maatschappelijke domeinen 🌍
• Economisch domein 💰: Aantal bedelaarskolonie
• Sociaal domein 🏚: Onderzoek 1845, dagboek, foto spinsters
• Politiek domein 🏛: Boek Charles Rogier
• Cultureel domein 🎭: Schilderij, bidkapel
✔ Voordeel: Alle aspecten van de samenleving worden meegenomen. (SPEC). 🌍
❌ Nadeel: Domeinen overlappen, bv. de foto van spinsters heeft ook een economische dimensie.
Context: 19e eeuw en levensomstandigheden
• Wortel-Kolonie (bedelaarskolonies) (idelatisch maatschappelijk experiment) 🌍💔:
o Opgezet om armoede te bestrijden, maar ook om bedelaars en landlopers (armste bevolkingsgroepen) "in de
pas te laten lopen" ipv de rand vd samenleving
o Opgericht door Johannes van den Bosch (1815-1830, onderdeel van Nederland).
o Sinds 2021 UNESCO-werelderfgoed.
• Kinderarbeid 👶🏭: In Engeland al vanaf 1833 maatregelen, België pas veel later.
• Bataviawijk (Gent) 🏚💔:
o Beroemd en berucht beluik in Gent
o levensomstandigheden en de gezondheid van arbeiders uitermate slecht
o Onderzoek van Mareska & Heyman (1845) → erbarmelijke leefomstandigheden.
o Grote armoede, overbevolking, ziekten.
o Mareska: geneesheer en pionier sociale geneeskunde.
o Onhygiënische omstandigheden: Modder, vervuiling, ziekte (cholera), misame (stank maakt ziek) 💔
Lieven Bauwens en de textielindustrie in Gent 🏭
• Lieven Bauwens smokkelde de Mule Jenny uit GB → Dit leidde tot een explosieve groei van de
textielindustrie in Gent.
• Spin- en weverijindustrie werd een kernsector in Gent.
• 1800: Bauwens richtte een spinfabriek op in het kartuizerklooster (Fratersplein).
• Industriemuseum Gent (vroeger MIAT): Ooit de katoenspinnerij Desmet-Guequier.
• 1885: Standbeeld van Lieven Bauwens door Pieter De Vigne.
• 100 jaar na zijn dood werd een huldeoptocht (betoging) door Gent gehouden ter ere van Lieven Bauwen
• Gent groeide uit tot hét centrum van de textielnijverheid.
De Muinkmeersen en industrialisatie 🏙💨
• Wildgroei van bedrijven → Overbevolking, vervuiling, slechte huisvesting, vervuilde waterlopen.
• Textielnijverheid groeide in de regio.
• Dunne én dikke draden werden gesponnen, daarna geweven met een weefgetouw.
Levensomstandigheden arbeiders ⚰
• Slechte hygiëne, extreme armoede, honger, kinderarbeid
• Hoge sterftecijfers (door slechte huisvesting, slechte gezondheid en voedselgebrek)
• Cholera, tyfus, ondervoeding
• Vrouwen en kinderen werkten onder zware omstandigheden voor lage lonen 👗
,• Belangrijke documenten 📖:
o Statistique générale de la Belgique (1841-1850) → cijfers armoede en bedelaarskolonies.
§ gem # mensen per dag en het totale aantal 'onderhoudsdagen' (aantal personen x dagen onderdak)
in de bedelaarskolonies van La Cambre, Mons, Hoogstraten, Brugge en Rekkem.
§ Tot in de tweede helft 19e eeuw stuurden gemeentebesturen armen naar bedelaarskolonies, waar de
overheid hen werk wilde aanleren in plaats van bedelen.
o Enquête sur le travail et la condition physique et morale des ouvriers (1845) → onderzoek
arbeidsomstandigheden van Gentse katoenarbeiders
o Dagboek Bernardus De Neve (1849) → schrijnende armoede in Zomergem.
Arbeiders en sociale bewegingen
• Charles Rogier 📚:
o Liberale politicus, steunde onderlinge hulporganisaties en mutualiteiten voor arbeiders (1849).
o Weinig staatsinterventie → arbeiders moeten zelf sparen.
• Emilie Claeys 👩✊:
o Feministe en socialiste.
o Streefde naar stemrecht voor vrouwen, betere werkomstandigheden.
o Oprichter van BWP (1885).
o Veroordeeld in christelijke pers als "vrouw van de hel" wegens relatie met getrouwde man.
o Pas in 1948 kregen vrouwen stemrecht in België.
• Kiesrecht en sociale vooruitgang:
o 1831: Cijnskiesrecht → enkel rijke burgers stemmen.
o 1893: Algemeen meervoudig stemrecht (mannen, afhankelijk van bezit/diploma extra stemmen).
o 1948: Vrouwenstemrecht.
Adam Smith en economie (1723-1790) 💡💰
• Vrije handel 📈 → Tegen het protectionisme van Louis XIV.
• Goddelijk systeem / “Systeem zonder verlies” → Geen verlies, vrije handel is de oplossing (altijd v & a).
• Arbeiders moeten goed betaald worden → Voor een draaiende economie; anders stort het systeem in.
• Kritiek op rauw kapitalisme → Niet puur voor winst, maar voor een stabiele samenleving.
• The Theory of Moral Sentiments en An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776)
• Tolmuren weren buitenlandse producten, maar Smith pleitte voor open handel.
• Tolmuren = bescherming eigen industrie, maar inefficiënt.
• Specialisatie & wereldhandel → Iedereen produceert waar hij het best in is.
• Arbeidersbelang → Ook arbeiders moeten goed betaald worden; uitpersen heeft geen nut, want zonder vrije
tijd en inkomen kunnen zij niet consumeren.
• Schoolplaat kritisch belicht → Machines werden gesmokkeld naar het vasteland, ondanks het risico op arrestatie.
• Grof geld verdienen ten koste van arbeid → Maar gaf arbeiders werk om hun maag te vullen.
Honger en overleving 🌾
• Aardappelcrisis → hongersnood, sterfte stijgt. (Honger en ziekte door misoogsten, grote armoede en sterfte op het platteland)
o Aardappelschimmel in 1 vrak.
o Massaal platteland ontvluchten → agrarische sector inefficiënt, arbeiders trekken naar de stad.
• Spurrie (plant)
o In de prehistorie gebruikt als voedsel.
o In de 19e eeuw als veevoeder en later als kunstmest voor minderalen
• Industrialisatie → meer arbeiders, lage lonen, armoede stijgt.
Fotografie & literatuur 📸📖: (realische stroming)
• August De Winne (1903) → reportagereeks "Door Arm Vlaanderen", vastlegging van arbeidersarmoede (de
zware arbeid van vrouwen in de textielindustrie)
• Fotograaf Geo Pieters → documenteert de textielindustrie.
Sociale woningbouw en erfgoed
• Voormalige arbeidershuizen → rode streep als kenmerk sociale huisvesting.
• Gent als de textielstad → Ferdinand Lousbergs grote fabrikant.
o Halverwege de 19e eeuw is Gent dé textielstad bij uitstek.
• Katoenspinnerij Keizer Karel-straat, grote fabriek aan de Reep.
• Huis Lousbergs-de Hemptinne → gebouwd in opdracht van Ferdinand Lousbergs.
Betogingen onder socialistische vlag → rode vlag als symbool.
, 🏛 Historische Vraag 4: Wie zorgde voor een verbetering van de sociale omstandigheden in België?
🔹 Midden 19e eeuw werd de ‘arbeiderskwestie’ of ‘sociale kwestie’ een hot topic.
🔹 Karl Marx 💡 introduceerde het communisme en socialisme als alternatief voor het economisch liberalisme.
🔹 De socialistische arbeidersbeweging probeerde de stem van de arbeider te krijgen, maar ook binnen de
katholieke partij groeide de aandacht voor sociale rechten.
🖼 Spotprent: The Protectors of Our Industries (1883)
📌 Maker: Bernhard Gilliam
📌 Gepubliceerd in: Puck (Amerikaans humoristisch tijdschrift)
📌 Kritiek op:
• 4 heren hun rijkdom te danken hebben aan duizenden arbeiders die voor hun werken, maar zelf niet van de
rijkdom kunnen genieten.
• Ze onderdrukt door hun bazen en leven in armoede.
• Rijke industriëlen profiteren van arbeiders, terwijl de arbeiders in armoede leven.
• Er was een grote kloof tussen een kleine rijke elite en een grote massa arme arbeiders.
• De middenklasse was nauwelijks aanwezig.
📢 Sociale strijd van de arbeiders (2e helft 19e eeuw)
🔹 Arbeiders begonnen zich te verenigen om hun rechten af te dwingen. (kwamen op voor hun rechten)
🔹 De strijd werd niet alleen in het parlement gevoerd, maar ook daarbuiten.
🎨 Kunst als kritiek
🖌 James Ensor reageerde met kunst op de politieke situatie:
• In een ets (1889) beeldde hij Koning Leopold II af met de liberalen (leger en bourgeoisie) en de Kerk.
• Zij houden bordjes vast met de eisen van het volk:
✅ Algemene dienstplicht
✅ Schoolplicht
✅ Algemeen kiesrecht
🔥 Karl Marx (1818-1883) en zijn ideeën
📌 Duitse socialist, studeerde rechten, filosofie en economie, werkte als journalist.
📌 Onderzocht het kapitalistische systeem
en schreef met Friedrich Engels (duits filosoof):
• 📖 Het Communistisch Manifest (1848): Dit geschrift heeft sindsdien gediend als de kern van het marxistisch
gedachtegoed, waarin de geschiedenis wordt gezien als een stapsgewijze ontwikkeling naar de
totstandkoming van een communistische georganiseerde staat
• 📖 Das Kapital (1867-1894)
📌 Verbleef een tijd in Brussel, o.a. in café De Zwaan op de Grote Markt.
🔹 Bekende slogan: ❝ Proletariërs aller landen, verenigt u! ❞
📌 Oorzaak van de sociale problemen volgens Karl Marx
- De bourgeoisie (rijke klasse) bezit het kapitaal en buit het proletariaat (arbeiders) uit.
- Arbeid is een handelswaar geworden.
- Arbeiders krijgen een te laag loon, dat ze vervolgens moeten uitgeven aan de bourgeoisie (huisbazen, winkeliers,
pandjeshuizen).
📌 Oplossing volgens Marx
➡ Het proletariaat moet zich verenigen en om met een communistische revolutie tot een ‘proletarische’ democratie
(i.p.v. een ‘burgerlijke’ democratie) te komen:
1. Arbeiders verenigen zich tegen de bourgeoisie en nemen het heft in eigen handen.
2. REVOLUTIE: maatschappelijke orde omverwerpen en arbeiders aan de macht. (zelf de heersende klasse worden)
3. Staat moet grondstoffen en productiemiddelen centraliseren, zodat de bourgeoisie geen alleenrecht meer
heeft. (rijkdom verdeeld over het volk..)
4. Proletarische democratie zonder elite van kapitaalkrachtige bourgeoisie = klasseloze maatschappij
waarin alle bezit gemeenschappelijk is.
⚠ Marxisten verkondigen openlijk dat een gewelddadige omverwerping van de maatschappelijke orde nodig is.
🔹 ❝ Proletariërs aller landen, verenigt u! ❞
Indeling op basis van fysieke eigenschap / drager 📚📸⛪🖼
• Geschreven bronnen 📚:
o Aantal mensen in de bedelaarskolonie (Historisch werk)
o Onderzoek uit 1845
o Dagboek burgemeester Zomergem (1848)
o Boek van Charles Rogier (1849)
• Visuele bronnen 📸🖼:
o Foto van spinsters
o Schilderij van Laermans (1893)
• Materiële bronnen ⛪:
o Bidkapel in Gent (1866)
Mondelinge bronnen ontbreken 🗣 → logisch, omdat arbeiders uit die tijd overleden zijn en opnametechnieken nog
niet bestonden in de 19e E.
Indeling obv maatschappelijke domeinen 🌍
• Economisch domein 💰: Aantal bedelaarskolonie
• Sociaal domein 🏚: Onderzoek 1845, dagboek, foto spinsters
• Politiek domein 🏛: Boek Charles Rogier
• Cultureel domein 🎭: Schilderij, bidkapel
✔ Voordeel: Alle aspecten van de samenleving worden meegenomen. (SPEC). 🌍
❌ Nadeel: Domeinen overlappen, bv. de foto van spinsters heeft ook een economische dimensie.
Context: 19e eeuw en levensomstandigheden
• Wortel-Kolonie (bedelaarskolonies) (idelatisch maatschappelijk experiment) 🌍💔:
o Opgezet om armoede te bestrijden, maar ook om bedelaars en landlopers (armste bevolkingsgroepen) "in de
pas te laten lopen" ipv de rand vd samenleving
o Opgericht door Johannes van den Bosch (1815-1830, onderdeel van Nederland).
o Sinds 2021 UNESCO-werelderfgoed.
• Kinderarbeid 👶🏭: In Engeland al vanaf 1833 maatregelen, België pas veel later.
• Bataviawijk (Gent) 🏚💔:
o Beroemd en berucht beluik in Gent
o levensomstandigheden en de gezondheid van arbeiders uitermate slecht
o Onderzoek van Mareska & Heyman (1845) → erbarmelijke leefomstandigheden.
o Grote armoede, overbevolking, ziekten.
o Mareska: geneesheer en pionier sociale geneeskunde.
o Onhygiënische omstandigheden: Modder, vervuiling, ziekte (cholera), misame (stank maakt ziek) 💔
Lieven Bauwens en de textielindustrie in Gent 🏭
• Lieven Bauwens smokkelde de Mule Jenny uit GB → Dit leidde tot een explosieve groei van de
textielindustrie in Gent.
• Spin- en weverijindustrie werd een kernsector in Gent.
• 1800: Bauwens richtte een spinfabriek op in het kartuizerklooster (Fratersplein).
• Industriemuseum Gent (vroeger MIAT): Ooit de katoenspinnerij Desmet-Guequier.
• 1885: Standbeeld van Lieven Bauwens door Pieter De Vigne.
• 100 jaar na zijn dood werd een huldeoptocht (betoging) door Gent gehouden ter ere van Lieven Bauwen
• Gent groeide uit tot hét centrum van de textielnijverheid.
De Muinkmeersen en industrialisatie 🏙💨
• Wildgroei van bedrijven → Overbevolking, vervuiling, slechte huisvesting, vervuilde waterlopen.
• Textielnijverheid groeide in de regio.
• Dunne én dikke draden werden gesponnen, daarna geweven met een weefgetouw.
Levensomstandigheden arbeiders ⚰
• Slechte hygiëne, extreme armoede, honger, kinderarbeid
• Hoge sterftecijfers (door slechte huisvesting, slechte gezondheid en voedselgebrek)
• Cholera, tyfus, ondervoeding
• Vrouwen en kinderen werkten onder zware omstandigheden voor lage lonen 👗
,• Belangrijke documenten 📖:
o Statistique générale de la Belgique (1841-1850) → cijfers armoede en bedelaarskolonies.
§ gem # mensen per dag en het totale aantal 'onderhoudsdagen' (aantal personen x dagen onderdak)
in de bedelaarskolonies van La Cambre, Mons, Hoogstraten, Brugge en Rekkem.
§ Tot in de tweede helft 19e eeuw stuurden gemeentebesturen armen naar bedelaarskolonies, waar de
overheid hen werk wilde aanleren in plaats van bedelen.
o Enquête sur le travail et la condition physique et morale des ouvriers (1845) → onderzoek
arbeidsomstandigheden van Gentse katoenarbeiders
o Dagboek Bernardus De Neve (1849) → schrijnende armoede in Zomergem.
Arbeiders en sociale bewegingen
• Charles Rogier 📚:
o Liberale politicus, steunde onderlinge hulporganisaties en mutualiteiten voor arbeiders (1849).
o Weinig staatsinterventie → arbeiders moeten zelf sparen.
• Emilie Claeys 👩✊:
o Feministe en socialiste.
o Streefde naar stemrecht voor vrouwen, betere werkomstandigheden.
o Oprichter van BWP (1885).
o Veroordeeld in christelijke pers als "vrouw van de hel" wegens relatie met getrouwde man.
o Pas in 1948 kregen vrouwen stemrecht in België.
• Kiesrecht en sociale vooruitgang:
o 1831: Cijnskiesrecht → enkel rijke burgers stemmen.
o 1893: Algemeen meervoudig stemrecht (mannen, afhankelijk van bezit/diploma extra stemmen).
o 1948: Vrouwenstemrecht.
Adam Smith en economie (1723-1790) 💡💰
• Vrije handel 📈 → Tegen het protectionisme van Louis XIV.
• Goddelijk systeem / “Systeem zonder verlies” → Geen verlies, vrije handel is de oplossing (altijd v & a).
• Arbeiders moeten goed betaald worden → Voor een draaiende economie; anders stort het systeem in.
• Kritiek op rauw kapitalisme → Niet puur voor winst, maar voor een stabiele samenleving.
• The Theory of Moral Sentiments en An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776)
• Tolmuren weren buitenlandse producten, maar Smith pleitte voor open handel.
• Tolmuren = bescherming eigen industrie, maar inefficiënt.
• Specialisatie & wereldhandel → Iedereen produceert waar hij het best in is.
• Arbeidersbelang → Ook arbeiders moeten goed betaald worden; uitpersen heeft geen nut, want zonder vrije
tijd en inkomen kunnen zij niet consumeren.
• Schoolplaat kritisch belicht → Machines werden gesmokkeld naar het vasteland, ondanks het risico op arrestatie.
• Grof geld verdienen ten koste van arbeid → Maar gaf arbeiders werk om hun maag te vullen.
Honger en overleving 🌾
• Aardappelcrisis → hongersnood, sterfte stijgt. (Honger en ziekte door misoogsten, grote armoede en sterfte op het platteland)
o Aardappelschimmel in 1 vrak.
o Massaal platteland ontvluchten → agrarische sector inefficiënt, arbeiders trekken naar de stad.
• Spurrie (plant)
o In de prehistorie gebruikt als voedsel.
o In de 19e eeuw als veevoeder en later als kunstmest voor minderalen
• Industrialisatie → meer arbeiders, lage lonen, armoede stijgt.
Fotografie & literatuur 📸📖: (realische stroming)
• August De Winne (1903) → reportagereeks "Door Arm Vlaanderen", vastlegging van arbeidersarmoede (de
zware arbeid van vrouwen in de textielindustrie)
• Fotograaf Geo Pieters → documenteert de textielindustrie.
Sociale woningbouw en erfgoed
• Voormalige arbeidershuizen → rode streep als kenmerk sociale huisvesting.
• Gent als de textielstad → Ferdinand Lousbergs grote fabrikant.
o Halverwege de 19e eeuw is Gent dé textielstad bij uitstek.
• Katoenspinnerij Keizer Karel-straat, grote fabriek aan de Reep.
• Huis Lousbergs-de Hemptinne → gebouwd in opdracht van Ferdinand Lousbergs.
Betogingen onder socialistische vlag → rode vlag als symbool.
, 🏛 Historische Vraag 4: Wie zorgde voor een verbetering van de sociale omstandigheden in België?
🔹 Midden 19e eeuw werd de ‘arbeiderskwestie’ of ‘sociale kwestie’ een hot topic.
🔹 Karl Marx 💡 introduceerde het communisme en socialisme als alternatief voor het economisch liberalisme.
🔹 De socialistische arbeidersbeweging probeerde de stem van de arbeider te krijgen, maar ook binnen de
katholieke partij groeide de aandacht voor sociale rechten.
🖼 Spotprent: The Protectors of Our Industries (1883)
📌 Maker: Bernhard Gilliam
📌 Gepubliceerd in: Puck (Amerikaans humoristisch tijdschrift)
📌 Kritiek op:
• 4 heren hun rijkdom te danken hebben aan duizenden arbeiders die voor hun werken, maar zelf niet van de
rijkdom kunnen genieten.
• Ze onderdrukt door hun bazen en leven in armoede.
• Rijke industriëlen profiteren van arbeiders, terwijl de arbeiders in armoede leven.
• Er was een grote kloof tussen een kleine rijke elite en een grote massa arme arbeiders.
• De middenklasse was nauwelijks aanwezig.
📢 Sociale strijd van de arbeiders (2e helft 19e eeuw)
🔹 Arbeiders begonnen zich te verenigen om hun rechten af te dwingen. (kwamen op voor hun rechten)
🔹 De strijd werd niet alleen in het parlement gevoerd, maar ook daarbuiten.
🎨 Kunst als kritiek
🖌 James Ensor reageerde met kunst op de politieke situatie:
• In een ets (1889) beeldde hij Koning Leopold II af met de liberalen (leger en bourgeoisie) en de Kerk.
• Zij houden bordjes vast met de eisen van het volk:
✅ Algemene dienstplicht
✅ Schoolplicht
✅ Algemeen kiesrecht
🔥 Karl Marx (1818-1883) en zijn ideeën
📌 Duitse socialist, studeerde rechten, filosofie en economie, werkte als journalist.
📌 Onderzocht het kapitalistische systeem
en schreef met Friedrich Engels (duits filosoof):
• 📖 Het Communistisch Manifest (1848): Dit geschrift heeft sindsdien gediend als de kern van het marxistisch
gedachtegoed, waarin de geschiedenis wordt gezien als een stapsgewijze ontwikkeling naar de
totstandkoming van een communistische georganiseerde staat
• 📖 Das Kapital (1867-1894)
📌 Verbleef een tijd in Brussel, o.a. in café De Zwaan op de Grote Markt.
🔹 Bekende slogan: ❝ Proletariërs aller landen, verenigt u! ❞
📌 Oorzaak van de sociale problemen volgens Karl Marx
- De bourgeoisie (rijke klasse) bezit het kapitaal en buit het proletariaat (arbeiders) uit.
- Arbeid is een handelswaar geworden.
- Arbeiders krijgen een te laag loon, dat ze vervolgens moeten uitgeven aan de bourgeoisie (huisbazen, winkeliers,
pandjeshuizen).
📌 Oplossing volgens Marx
➡ Het proletariaat moet zich verenigen en om met een communistische revolutie tot een ‘proletarische’ democratie
(i.p.v. een ‘burgerlijke’ democratie) te komen:
1. Arbeiders verenigen zich tegen de bourgeoisie en nemen het heft in eigen handen.
2. REVOLUTIE: maatschappelijke orde omverwerpen en arbeiders aan de macht. (zelf de heersende klasse worden)
3. Staat moet grondstoffen en productiemiddelen centraliseren, zodat de bourgeoisie geen alleenrecht meer
heeft. (rijkdom verdeeld over het volk..)
4. Proletarische democratie zonder elite van kapitaalkrachtige bourgeoisie = klasseloze maatschappij
waarin alle bezit gemeenschappelijk is.
⚠ Marxisten verkondigen openlijk dat een gewelddadige omverwerping van de maatschappelijke orde nodig is.
🔹 ❝ Proletariërs aller landen, verenigt u! ❞
