Doelgroepen 3 Schooljaar 2025-2026
Doelgroepen 3
Deel 1: ACEs, gezinnen met meervoudige en complexe problemen, KOPP en KOAP en
kindermishandeling
Deel 2: Kinderen met gedrags-emotionele en psychosociale problemen
Deel 3: Neurodiversiteit en autisme
,DEEL 1: ACEs
HST 1: ACES als overkoepelend kader
ACEs (ingrijpende jeugdervaringen) = verklaren waarom kinderen en jongeren negatieve gevolgen kunnen
ondervinden op korte en lange termijn, zoals psychische, gedragsmatige of lichamelijke problemen
PACEs (positieve jeugdervaringen) = versterken de veerkracht van een kind en kunnen de impact van ACEs
verzachten
➔ Als hulpverlener: positieve ervaringen bieden om zo bij te dragen aan de veerkracht van een kind
1.1 Omschrijving
“Alles waar ge uw kind van zou willen beschermen, gewoon da.”
Vincent Felitti en Robert Anda = grondleggers van het ACE-kader
● In 1998 voerden zij het Kaiser-onderzoek uit, beter bekend
als de ACE-studie
○ = verband tussen ongunstige jeugdervaringen en
de psychosociale gezondheid en het welzijn op
latere leeftijd
● Hun werk legde de basis voor het huidige begrip van ACEs
en hun langetermijnimpact op de ontwikkeling en
gezondheid van mensen.
EERST: Grietens verwijst naar de oudere term problematische opvoedingssituatie (POS), zoals gedefinieerd
door Ter Horst: een vrijwel uitzichtloze situatie voor het kind, die zonder hulp van buitenaf niet verbetert.
LATER: werd dit vervangen door de term verontrustende opvoedingssituatie (VOS), waarbij de nadruk ligt op
situaties waarin de ontwikkelingskansen of integriteit van het kind bedreigd worden
Adverse Childhood Experiences (ACEs) is een overkoepelend begrip voor ongunstige of schadelijke
jeugdervaringen.
● zoals: kindermishandeling (emotioneel, fysiek, seksueel), verwaarlozing, huiselijk geweld,
middelenmisbruik, psychische problemen bij ouders, echtscheiding, verlies van een ouder of crimineel
gedrag binnen het gezin
● In latere onderzoeken uitgebreid met: pesten, gedwongen huwelijken, geweld in de buurt, racisme en
discriminatie, pleegzorg en andere contextgebonden vormen van onveiligheid.
Elke ervaring telt afzonderlijk als één ACE -> Een kind dat bijvoorbeeld opgroeit met huiselijk geweld
EN in een onveilige buurt, heeft dus twee ACEs meegemaakt
ACE-studie (1988) werd eerst sceptisch ontvangen in medische wereld
➔ recentere onderzoeken: vormen een grote risicofactor voor zowel de psychosociale als de
algemene gezondheid
2
, ○ Ze beïnvloeden het latere gedrag en het welzijn van kinderen die eraan blootgesteld
zijn.
Volgens Nadine Burke Harris (2018) gaat het om ingrijpende ervaringen VOOR de leeftijd van 18 jaar
die een blijvende impact hebben op de ontwikkeling.
Positive Childhood Experiences (PACEs) verwijzen naar positieve ervaringen in de kindertijd
● zoals: een stabiele thuissituatie, steun van familie, goede sociale relaties en toegang tot
basisvoorzieningen.
Deze ervaringen versterken de veerkracht van kinderen en kunnen bescherming bieden tegen de negatieve
effecten van ACEs.
1.1.2 Tussen ACE en trauma
➔ Moeilijk te onderscheiden
ACEs verwijzen naar ingrijpende ervaringen in de kindertijd, terwijl trauma het gevolg is van zo’n ervaring,
ongeacht de leeftijd.
Trauma beschrijft de persoonlijke, emotionele en lichamelijke reactie op een ingrijpende gebeurtenis.
● Kan ook ontstaan buiten de kindertijd, bijvoorbeeld door een oorlog of natuurramp.
● Impact op de hersenontwikkeling en het lichaam, zoals beschreven door Burke Harris en van der Kolk
● Leidt op lange termijn vaak tot een overgevoelig stresssysteem (chronische stress) en verhoogde
kwetsbaarheid in cognitieve, emotionele en relationele ontwikkeling.
Er is nog weinig onderzoek naar trauma bij mensen met een verstandelijke beperking, dus er blijft nog veel
onbekend.
➔ Pas in de laatste jaren krijgt onderzoek naar ACEs en trauma meer aandacht binnen de medische en
wetenschappelijke wereld.
Vier soorten potentieel traumatische gebeurtenissen, gebaseerd op frequentie en impact:
● Enkelvoudig trauma: één onverwachte, ingrijpende gebeurtenis, zoals een verkeersongeval of het
overlijden van een dierbare.
● Meervoudig trauma: meerdere ingrijpende gebeurtenissen in verschillende levensdomeinen, zoals
ziekte na verlies van een familielid.
● Complex trauma: langdurige, herhaalde blootstelling aan trauma, vaak binnen de opvoedingssituatie,
waarbij zorgfiguren zelf deel uitmaken van de traumadynamiek (bv. mishandeling of een ouder met
een verslaving)
● Kleine ‘t’ trauma: schijnbaar kleinere voorvallen die zich herhaaldelijk voordoen, zoals pesten of
uitsluiting, sicriminagtie, en samen toch een grote impact hebben.
De Taskforce Complex Trauma (National Child Traumatic Stress Network) introduceerde het begrip
‘ontwikkelingstrauma’ = herhaalde, chronische en vaak interpersoonlijke traumatische ervaringen tijdens de
vroege kindertijd.
➔ In de literatuur wordt dit ook wel aangeduid als hechtingstrauma of complex trauma.
!! Belangrijk onderscheid: ACEs en trauma zijn geen synoniemen. Een ingrijpende jeugdervaring (ACE) leidt
niet automatisch tot een trauma. Hoe een kind een ACE ervaart, hangt sterk af van beschermende factoren
zoals PACEs (positieve ervaringen), veerkracht, en de steun vanuit de omgeving.
3
, Volgens Howell gaat trauma niet over de gebeurtenis zelf, maar over het effect ervan, zoals bv het veroorzaken
van dissociatie.
➔ In sommige gevallen kan dit leiden tot een stoornis binnen de DSM-5, zoals PTSS.
➔ Maar ook zonder officiële diagnose kunnen ingrijpende ervaringen leiden tot klachten of
moeilijkheden die het dagelijks functioneren beïnvloeden
1.1.3 Definiëring PACES
Positive Childhood Experiences (PCEs), ook wel Protective and Compensatory Experiences (PACEs)
= ondersteunende ervaringen tijdens de kindertijd en adolescentie. Ze dragen bij aan een gezonde
ontwikkeling en het welzijn van kinderen en jongeren onder de 18 jaar.
➔ Ze kunnen de negatieve effecten van ACEs verzachten en de veerkracht van kinderen versterken
Onderzoek naar PACEs werd voornamelijk uitgevoerd aan de hand van verschillende grootschalige
vragenlijsten in de Verenigde Staten (niet vanbuiten kennen)
● Bv: Behavioral Risk Factor Surveillance System (BRFSS): het eerste nationale systeem in de VS dat
gegevens verzamelt over gezondheidsgedrag, chronische aandoeningen en het gebruik van
preventieve diensten.
● …
Het is opvallend dat dergelijk breed onderzoek vooral in de VS plaatsvindt en slechts beperkt in Europa.
Uit deze studies werden vier centrale categorieën van PACEs afgeleid (CDPH, 2025):
1) Koesterende en ondersteunende relaties
2) Sociale betrokkenheid en verbondenheid
3) Veilige, stabiele, beschermende en rechtvaardige omgevingen
4) Sociaal en emotioneel leren
➔ Deze categorieën vormen de basis voor het begrijpen van hoe positieve jeugdervaringen bijdragen aan
veerkracht en het verminderen van de impact van ACEs.
1.2 Epidemiologie
“In elke lagereschoolklas zitten minstens drie kinderen die ingrijpende gebeurtenissen meemaken, of hebben
meegemaakt. Maar nog al te vaak worden deze traumatische ervaringen niet gezien of erkend, terwijl het een
grote impact heeft op deze kinderen en hun verdere leven.”
1.2.1 Algemeen voorkomen ACEs
Uit onderzoek blijkt dat ingrijpende jeugdervaringen (ACEs) verrassend vaak voorkomen.
● Tussen de 55% en 65% van de bevolking maakt in zijn of haar leven minstens één ACE mee
● Wanneer meerdere ACEs tegelijk voorkomen, neemt het risico op langdurige gezondheids- en sociale
problemen merkbaar toe, waaronder ook psychosociale klachten.
4
Doelgroepen 3
Deel 1: ACEs, gezinnen met meervoudige en complexe problemen, KOPP en KOAP en
kindermishandeling
Deel 2: Kinderen met gedrags-emotionele en psychosociale problemen
Deel 3: Neurodiversiteit en autisme
,DEEL 1: ACEs
HST 1: ACES als overkoepelend kader
ACEs (ingrijpende jeugdervaringen) = verklaren waarom kinderen en jongeren negatieve gevolgen kunnen
ondervinden op korte en lange termijn, zoals psychische, gedragsmatige of lichamelijke problemen
PACEs (positieve jeugdervaringen) = versterken de veerkracht van een kind en kunnen de impact van ACEs
verzachten
➔ Als hulpverlener: positieve ervaringen bieden om zo bij te dragen aan de veerkracht van een kind
1.1 Omschrijving
“Alles waar ge uw kind van zou willen beschermen, gewoon da.”
Vincent Felitti en Robert Anda = grondleggers van het ACE-kader
● In 1998 voerden zij het Kaiser-onderzoek uit, beter bekend
als de ACE-studie
○ = verband tussen ongunstige jeugdervaringen en
de psychosociale gezondheid en het welzijn op
latere leeftijd
● Hun werk legde de basis voor het huidige begrip van ACEs
en hun langetermijnimpact op de ontwikkeling en
gezondheid van mensen.
EERST: Grietens verwijst naar de oudere term problematische opvoedingssituatie (POS), zoals gedefinieerd
door Ter Horst: een vrijwel uitzichtloze situatie voor het kind, die zonder hulp van buitenaf niet verbetert.
LATER: werd dit vervangen door de term verontrustende opvoedingssituatie (VOS), waarbij de nadruk ligt op
situaties waarin de ontwikkelingskansen of integriteit van het kind bedreigd worden
Adverse Childhood Experiences (ACEs) is een overkoepelend begrip voor ongunstige of schadelijke
jeugdervaringen.
● zoals: kindermishandeling (emotioneel, fysiek, seksueel), verwaarlozing, huiselijk geweld,
middelenmisbruik, psychische problemen bij ouders, echtscheiding, verlies van een ouder of crimineel
gedrag binnen het gezin
● In latere onderzoeken uitgebreid met: pesten, gedwongen huwelijken, geweld in de buurt, racisme en
discriminatie, pleegzorg en andere contextgebonden vormen van onveiligheid.
Elke ervaring telt afzonderlijk als één ACE -> Een kind dat bijvoorbeeld opgroeit met huiselijk geweld
EN in een onveilige buurt, heeft dus twee ACEs meegemaakt
ACE-studie (1988) werd eerst sceptisch ontvangen in medische wereld
➔ recentere onderzoeken: vormen een grote risicofactor voor zowel de psychosociale als de
algemene gezondheid
2
, ○ Ze beïnvloeden het latere gedrag en het welzijn van kinderen die eraan blootgesteld
zijn.
Volgens Nadine Burke Harris (2018) gaat het om ingrijpende ervaringen VOOR de leeftijd van 18 jaar
die een blijvende impact hebben op de ontwikkeling.
Positive Childhood Experiences (PACEs) verwijzen naar positieve ervaringen in de kindertijd
● zoals: een stabiele thuissituatie, steun van familie, goede sociale relaties en toegang tot
basisvoorzieningen.
Deze ervaringen versterken de veerkracht van kinderen en kunnen bescherming bieden tegen de negatieve
effecten van ACEs.
1.1.2 Tussen ACE en trauma
➔ Moeilijk te onderscheiden
ACEs verwijzen naar ingrijpende ervaringen in de kindertijd, terwijl trauma het gevolg is van zo’n ervaring,
ongeacht de leeftijd.
Trauma beschrijft de persoonlijke, emotionele en lichamelijke reactie op een ingrijpende gebeurtenis.
● Kan ook ontstaan buiten de kindertijd, bijvoorbeeld door een oorlog of natuurramp.
● Impact op de hersenontwikkeling en het lichaam, zoals beschreven door Burke Harris en van der Kolk
● Leidt op lange termijn vaak tot een overgevoelig stresssysteem (chronische stress) en verhoogde
kwetsbaarheid in cognitieve, emotionele en relationele ontwikkeling.
Er is nog weinig onderzoek naar trauma bij mensen met een verstandelijke beperking, dus er blijft nog veel
onbekend.
➔ Pas in de laatste jaren krijgt onderzoek naar ACEs en trauma meer aandacht binnen de medische en
wetenschappelijke wereld.
Vier soorten potentieel traumatische gebeurtenissen, gebaseerd op frequentie en impact:
● Enkelvoudig trauma: één onverwachte, ingrijpende gebeurtenis, zoals een verkeersongeval of het
overlijden van een dierbare.
● Meervoudig trauma: meerdere ingrijpende gebeurtenissen in verschillende levensdomeinen, zoals
ziekte na verlies van een familielid.
● Complex trauma: langdurige, herhaalde blootstelling aan trauma, vaak binnen de opvoedingssituatie,
waarbij zorgfiguren zelf deel uitmaken van de traumadynamiek (bv. mishandeling of een ouder met
een verslaving)
● Kleine ‘t’ trauma: schijnbaar kleinere voorvallen die zich herhaaldelijk voordoen, zoals pesten of
uitsluiting, sicriminagtie, en samen toch een grote impact hebben.
De Taskforce Complex Trauma (National Child Traumatic Stress Network) introduceerde het begrip
‘ontwikkelingstrauma’ = herhaalde, chronische en vaak interpersoonlijke traumatische ervaringen tijdens de
vroege kindertijd.
➔ In de literatuur wordt dit ook wel aangeduid als hechtingstrauma of complex trauma.
!! Belangrijk onderscheid: ACEs en trauma zijn geen synoniemen. Een ingrijpende jeugdervaring (ACE) leidt
niet automatisch tot een trauma. Hoe een kind een ACE ervaart, hangt sterk af van beschermende factoren
zoals PACEs (positieve ervaringen), veerkracht, en de steun vanuit de omgeving.
3
, Volgens Howell gaat trauma niet over de gebeurtenis zelf, maar over het effect ervan, zoals bv het veroorzaken
van dissociatie.
➔ In sommige gevallen kan dit leiden tot een stoornis binnen de DSM-5, zoals PTSS.
➔ Maar ook zonder officiële diagnose kunnen ingrijpende ervaringen leiden tot klachten of
moeilijkheden die het dagelijks functioneren beïnvloeden
1.1.3 Definiëring PACES
Positive Childhood Experiences (PCEs), ook wel Protective and Compensatory Experiences (PACEs)
= ondersteunende ervaringen tijdens de kindertijd en adolescentie. Ze dragen bij aan een gezonde
ontwikkeling en het welzijn van kinderen en jongeren onder de 18 jaar.
➔ Ze kunnen de negatieve effecten van ACEs verzachten en de veerkracht van kinderen versterken
Onderzoek naar PACEs werd voornamelijk uitgevoerd aan de hand van verschillende grootschalige
vragenlijsten in de Verenigde Staten (niet vanbuiten kennen)
● Bv: Behavioral Risk Factor Surveillance System (BRFSS): het eerste nationale systeem in de VS dat
gegevens verzamelt over gezondheidsgedrag, chronische aandoeningen en het gebruik van
preventieve diensten.
● …
Het is opvallend dat dergelijk breed onderzoek vooral in de VS plaatsvindt en slechts beperkt in Europa.
Uit deze studies werden vier centrale categorieën van PACEs afgeleid (CDPH, 2025):
1) Koesterende en ondersteunende relaties
2) Sociale betrokkenheid en verbondenheid
3) Veilige, stabiele, beschermende en rechtvaardige omgevingen
4) Sociaal en emotioneel leren
➔ Deze categorieën vormen de basis voor het begrijpen van hoe positieve jeugdervaringen bijdragen aan
veerkracht en het verminderen van de impact van ACEs.
1.2 Epidemiologie
“In elke lagereschoolklas zitten minstens drie kinderen die ingrijpende gebeurtenissen meemaken, of hebben
meegemaakt. Maar nog al te vaak worden deze traumatische ervaringen niet gezien of erkend, terwijl het een
grote impact heeft op deze kinderen en hun verdere leven.”
1.2.1 Algemeen voorkomen ACEs
Uit onderzoek blijkt dat ingrijpende jeugdervaringen (ACEs) verrassend vaak voorkomen.
● Tussen de 55% en 65% van de bevolking maakt in zijn of haar leven minstens één ACE mee
● Wanneer meerdere ACEs tegelijk voorkomen, neemt het risico op langdurige gezondheids- en sociale
problemen merkbaar toe, waaronder ook psychosociale klachten.
4
