JOURNALISTIEK & DEMOCRATIE
Inleiding
Evaluatie? Eén mondeling examen (groepen van 4), geen taken. Het examen is een gesprek / discussie
rond de leerstof waarin je met zowel de prof als met elkaar in discussie gaat.
+ Er wordt in de les een oefenexamen gehouden zodat we weten hoe alles ernaartoe gaat.
Wat kennen? Cursus: alle slides + eigen nota’s
! Er is geen boek , dus slides met eigen nota’s studeren + er zijn wel 11 artikels / readers gekoppeld aan de
lessen, NOOIT een rechtstreekse vraag uit die readers.
Centrale vragen in de cursus:
“Staat journalistiek in dienst van de democratie?”
“Beschermt de democratie de journalistiek?”
! Het is duidelijk dat dit niet zo is, Bv: democratie wordt door iemand zoals Trump (president van het
grootste democratische land ter wereld) volledig ondermijnd.
à De cursus gaat dit ontrafelen: we zijn er te lang vanuit gegaan dat als we een journalistiek doen we per
definitie direct in dienst van de democratie staan, maar we kunnen dit evengoed in dienst van een
godsdienst, commerciële doeleinde doen, etc.
Dus: duidelijk dat afgelopen jaren de journalistiek niet genoeg heeft gedaan voor de democratie
We kunnen perfect als communicatiewetenschappers kritiek hebben op de journalistiek, maar wat we
niet moeten doen is het onderliggende fundament ondermijnen.
Dus: “Wat is het belang van democratie in het denken van journalistiek?”
à Wat is de plaats van journalistiek in democratie en welke rol speelt de democratie in het journalistieke
denken.
Als we dit hebben uitgeklaard kunnen we bepalen wie wie aan het helpen is.
1
,2
,HOOFDSTUK 1: Intro
“Hoe staat het met journalistiek en democratie in de wereld?” – Handige bronnen om dit wereldwijd te
gaan checken zijn; Freedom house & Democracy index
! Samengesteld op basis van 60 indicatoren in 5 categorieën
Kijken naar de indicatoren die de surveys gebruiken om democratie index te benaderen:
1. Verkiezingsproces & Pluralisme à De verkiezingen moeten vrij en eerlijk zijn om democratisch te zijn.
Zelf politiek vrij zijn op wie je stemt, zonder manipulatie van anderen: politieke vrijheid is een
basisvoorwaarde.
(dit is de standaard waar we meteen aan denken)
2. Burgerlijke vrijheden à Een democratie is pas een liberale democratie wanneer als je voor iemand
stemt, je er redelijk zeker van bent dat die persoon je niet de volgende dag in de gevangenis steekt.
Bv: bescherming van fundamentele rechten van de mens (het is vervat in grondwetten) zoals pers,
godsdienst, vergadering, rechtsstaat, …
Dus: naast de verkiezingen heb je een paar fundamentele vrijheden die ook van essentieel belang zijn.
3. Werking van de overheid à Democratisch genomen besluiten moeten uitvoerbaar en edectief zijn: als
je besluiten neemt moet je administraties hebben die die besluiten kunnen nastreven.
Dus: democratisch genomen besluiten moeten uitvoerbaar en edectief zijn, anders heeft het geen zin.
4. Politieke cultuur à Democratie vereist een actieve, kritische samenleving. (+ de verkiezingsuitslagen
moeten geaccepteerd worden, de verliezende partijen moeten het ‘oordeel van de kiezers aanvaarden’)
! Bij deze index meten ze of het publiek al dan niet passief is geworden (ó actief: goede participatie).
5. Participatie à Een gezonde democratie vereist de actieve deelname van burgers aan het openbare
leven: democratie komt pas tot stand als burgers zich engageren in debat, verkiezingen, …
(zonder deelname van burgers wordt democratie een zaak van kleine elites)
Grafiek? Dalende trend
Op basis van bovenstaande indicatoren, krijgen landen een bepaalde score die bepaalt of er
sprake is van een democratie.
*Full democracies (B) à Volwaarde democratieën.
*Flawed democracies (B) à Een democratie met gebreken / waar issues zijn, Bv: een land kan goede
verkiezingen hebben, maar een beperkte politieke participatie.
(België krijgt de stempel van een flawed democracy)
Dus: het is belangrijk niet enkel naar het verkiezingsproces te kijken maar ook naar de persoonlijke
rechten en vrijheden over of deze al dan niet worden aangevallen.
*Hybrid democracies (B) à Democratieën die op het punt staan hun status / democratische waarden te
verliezen.
*Authoritarian democracies (B) à Autoritaire regimes met enkele democratische kenmerken.
3
, “Welk land bengelt er zo hard achteruit in West-
Europa?”
Turkije
“Welk land bengelt er zo hard achteruit in Azië
en Australië?”
China
“Hoe zou het zijn met de journalistiek?” x “Hoe staat het ervoor met de persvrijheid en journalistiek?”
! De toestand van de journalistiek wereldwijd wordt gemeten door de *World Press Freedom Index (B) van
Reporters without borders (RSF)
à Deze index beoordeelt landen op basis van verschillende criteria om te bepalen hoe vrij en veilig
journalisten hun werk kunnen doen.
DUS - Reporters without borders Press Freedom Index Criteria
1. Politieke Context
ð De mate waarin de politiek invloed uitoefend op journalistiek is cruciaal voor persvrijheid. De
belangrijkste vragen hierbij zijn:
“Hebben media autonomie ten opzichte van politieke druk?”
“Worden verschillende journalistieke stijlen en kritische berichtgeving geaccepteerd?”
“Kunnen media politici en overheden zonder beperkingen ter verantwoording roepen?”
• Mate van steun en respect voor media-autonomie ten opzichte van politieke druk van de staat of andere
politieke actoren.
• Acceptatieniveau van verschillende journalistieke benaderingen die voldoen aan professionele normen.
• Mate van steun voor media bij het ter verantwoording roepen van politici en de overheid in het algemeen
belang.
à In landen met een sterke democratie is politieke inmenging in de pers minimaal. (ó In autoritaire
regimes worden journalisten vaak beperkt of zelfs vervolgd)
2. Juridisch Kader: “Kunnen journalisten zonder juridische sancties optreden?”
ð Hierin wordt gekeken naar de juridische bescherming van journalisten.
• Mate van vrijheid voor journalisten en media zonder censuur of juridische sancties.
• Mogelijkheid om informatie te verkrijgen zonder discriminatie en bronnen te beschermen.
• Aanwezigheid of afwezigheid van stradeloosheid voor daden van geweld tegen journalisten.
In landen met zwakke rechtsbescherming kunnen journalisten te maken krijgen met lasterzaken, boetes
of zelf soms gevangenisstraden voor kritische berichtgeving.
4
Inleiding
Evaluatie? Eén mondeling examen (groepen van 4), geen taken. Het examen is een gesprek / discussie
rond de leerstof waarin je met zowel de prof als met elkaar in discussie gaat.
+ Er wordt in de les een oefenexamen gehouden zodat we weten hoe alles ernaartoe gaat.
Wat kennen? Cursus: alle slides + eigen nota’s
! Er is geen boek , dus slides met eigen nota’s studeren + er zijn wel 11 artikels / readers gekoppeld aan de
lessen, NOOIT een rechtstreekse vraag uit die readers.
Centrale vragen in de cursus:
“Staat journalistiek in dienst van de democratie?”
“Beschermt de democratie de journalistiek?”
! Het is duidelijk dat dit niet zo is, Bv: democratie wordt door iemand zoals Trump (president van het
grootste democratische land ter wereld) volledig ondermijnd.
à De cursus gaat dit ontrafelen: we zijn er te lang vanuit gegaan dat als we een journalistiek doen we per
definitie direct in dienst van de democratie staan, maar we kunnen dit evengoed in dienst van een
godsdienst, commerciële doeleinde doen, etc.
Dus: duidelijk dat afgelopen jaren de journalistiek niet genoeg heeft gedaan voor de democratie
We kunnen perfect als communicatiewetenschappers kritiek hebben op de journalistiek, maar wat we
niet moeten doen is het onderliggende fundament ondermijnen.
Dus: “Wat is het belang van democratie in het denken van journalistiek?”
à Wat is de plaats van journalistiek in democratie en welke rol speelt de democratie in het journalistieke
denken.
Als we dit hebben uitgeklaard kunnen we bepalen wie wie aan het helpen is.
1
,2
,HOOFDSTUK 1: Intro
“Hoe staat het met journalistiek en democratie in de wereld?” – Handige bronnen om dit wereldwijd te
gaan checken zijn; Freedom house & Democracy index
! Samengesteld op basis van 60 indicatoren in 5 categorieën
Kijken naar de indicatoren die de surveys gebruiken om democratie index te benaderen:
1. Verkiezingsproces & Pluralisme à De verkiezingen moeten vrij en eerlijk zijn om democratisch te zijn.
Zelf politiek vrij zijn op wie je stemt, zonder manipulatie van anderen: politieke vrijheid is een
basisvoorwaarde.
(dit is de standaard waar we meteen aan denken)
2. Burgerlijke vrijheden à Een democratie is pas een liberale democratie wanneer als je voor iemand
stemt, je er redelijk zeker van bent dat die persoon je niet de volgende dag in de gevangenis steekt.
Bv: bescherming van fundamentele rechten van de mens (het is vervat in grondwetten) zoals pers,
godsdienst, vergadering, rechtsstaat, …
Dus: naast de verkiezingen heb je een paar fundamentele vrijheden die ook van essentieel belang zijn.
3. Werking van de overheid à Democratisch genomen besluiten moeten uitvoerbaar en edectief zijn: als
je besluiten neemt moet je administraties hebben die die besluiten kunnen nastreven.
Dus: democratisch genomen besluiten moeten uitvoerbaar en edectief zijn, anders heeft het geen zin.
4. Politieke cultuur à Democratie vereist een actieve, kritische samenleving. (+ de verkiezingsuitslagen
moeten geaccepteerd worden, de verliezende partijen moeten het ‘oordeel van de kiezers aanvaarden’)
! Bij deze index meten ze of het publiek al dan niet passief is geworden (ó actief: goede participatie).
5. Participatie à Een gezonde democratie vereist de actieve deelname van burgers aan het openbare
leven: democratie komt pas tot stand als burgers zich engageren in debat, verkiezingen, …
(zonder deelname van burgers wordt democratie een zaak van kleine elites)
Grafiek? Dalende trend
Op basis van bovenstaande indicatoren, krijgen landen een bepaalde score die bepaalt of er
sprake is van een democratie.
*Full democracies (B) à Volwaarde democratieën.
*Flawed democracies (B) à Een democratie met gebreken / waar issues zijn, Bv: een land kan goede
verkiezingen hebben, maar een beperkte politieke participatie.
(België krijgt de stempel van een flawed democracy)
Dus: het is belangrijk niet enkel naar het verkiezingsproces te kijken maar ook naar de persoonlijke
rechten en vrijheden over of deze al dan niet worden aangevallen.
*Hybrid democracies (B) à Democratieën die op het punt staan hun status / democratische waarden te
verliezen.
*Authoritarian democracies (B) à Autoritaire regimes met enkele democratische kenmerken.
3
, “Welk land bengelt er zo hard achteruit in West-
Europa?”
Turkije
“Welk land bengelt er zo hard achteruit in Azië
en Australië?”
China
“Hoe zou het zijn met de journalistiek?” x “Hoe staat het ervoor met de persvrijheid en journalistiek?”
! De toestand van de journalistiek wereldwijd wordt gemeten door de *World Press Freedom Index (B) van
Reporters without borders (RSF)
à Deze index beoordeelt landen op basis van verschillende criteria om te bepalen hoe vrij en veilig
journalisten hun werk kunnen doen.
DUS - Reporters without borders Press Freedom Index Criteria
1. Politieke Context
ð De mate waarin de politiek invloed uitoefend op journalistiek is cruciaal voor persvrijheid. De
belangrijkste vragen hierbij zijn:
“Hebben media autonomie ten opzichte van politieke druk?”
“Worden verschillende journalistieke stijlen en kritische berichtgeving geaccepteerd?”
“Kunnen media politici en overheden zonder beperkingen ter verantwoording roepen?”
• Mate van steun en respect voor media-autonomie ten opzichte van politieke druk van de staat of andere
politieke actoren.
• Acceptatieniveau van verschillende journalistieke benaderingen die voldoen aan professionele normen.
• Mate van steun voor media bij het ter verantwoording roepen van politici en de overheid in het algemeen
belang.
à In landen met een sterke democratie is politieke inmenging in de pers minimaal. (ó In autoritaire
regimes worden journalisten vaak beperkt of zelfs vervolgd)
2. Juridisch Kader: “Kunnen journalisten zonder juridische sancties optreden?”
ð Hierin wordt gekeken naar de juridische bescherming van journalisten.
• Mate van vrijheid voor journalisten en media zonder censuur of juridische sancties.
• Mogelijkheid om informatie te verkrijgen zonder discriminatie en bronnen te beschermen.
• Aanwezigheid of afwezigheid van stradeloosheid voor daden van geweld tegen journalisten.
In landen met zwakke rechtsbescherming kunnen journalisten te maken krijgen met lasterzaken, boetes
of zelf soms gevangenisstraden voor kritische berichtgeving.
4
