Geschiedenis van de internationale politiek
1. Hoofdstuk 1: de Weense orde
1.1. Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense Orde
1.1.1. De achttiende -eeuwse voorgeschiedenis
Visie op internationale betrekking was dat het belangrijk was om het
machtsevenwicht te bewaren. Er heerste een constant conflictpotentieel en het
idee was dat geen enkele grootmacht zou mogen worden dat ze de ander konden
overheersen.
Er waren 5 grootmachten: het VK, Frankrijk, de Pruisen, Rusland en Oostenrijk.
Het machtsevenwicht functioneerde op mechanische manier, niet vanuit het idee
om een stabiel Europa te organiseren. In reactie daarop kwamen er Europese
vredesplannen aan het licht die de noodzaak van een ‘Europese federatie’
belichtten.
De Weense orde ontstond bij de omverwerping van de Franse monarchie van
Napoleon. Er ontstond een Frans tegengewicht die de napoleontische expansie en
de destabilisatie van Europa zou moeten teengaan. Wel was er een sterk
wantrouwen onder de onderhandelaars van de Weense orde (VK, Oostenrijk,
Rusland en Pruisen), er was schrik voor de grote macht van Rusland. Maar dankzij
het intensieve overleg kon de congres van Wenen tot stand komen.
Een van de redenen van het succes van overleg was de gedeelde visie van
antirevolutionair conservatisme (conservatief legitimisme) onder de
onderhandelaars.
Burke (conservatief legitimisme):
- Revolutionair geweld ondermijnt de bestaand organisch gegroeide
samenleving
- Belang van religie
- Belang van de monarchie
Het principe van de dynastieke legitimiteit werd de leidraad voor de Weense
discussies.
Dynastieke legitimiteit = enkel mensen van de dynastie zouden de
interne orde kunnen herstellen. Bv.: Bourbons in Frankrijk
- Soevereiniteit gaat uit van de koning, niet van het volk.
- Alle territoria die vorsten waren verloren tijdens de revoluties
moesten teruggegeven worden.
Immanuel Kant beschreef het idee van een ‘Europese federatie’ van
democratische staten die zouden moeten samenwerken om de vrede in Europa te
1
,bewaren. Hij verwierp het rauw machtsevenwicht en stelde dat staten hun
eigenbelang moesten overstijgen. Er komt een besef tot noodzaak van
samenwerking (transformation of European politics) waarbij grootmachten een
centrale rol spelen.
Naast deze gedeelde visie hadden de grootmachten natuurlijk ook hun eigen
belangen en ideeën voor een vredesregeling. Er waren 2 echt grote spelers
(flanknaties) waarvan de belangen zwaar door wogen:
VK (Castlereagh):
- Grootste zeemacht en financier van de oorlog
- Breidde zijn koloniaal rijk aanzienlijk uit.
- Wou machtsevenwicht in Europa om zich op handel en kolonies te
concentreren
- Isolationistisch
Rusland (Aleksander 1): wou een leidende politieke rol in Europa en
territoriale winst (aangezien het zichzelf als de grootste militaire macht in
Europa zag). “Rusland heeft een doorslaggevende rol gespeeld in de oorlog
en moet beloond worden”.
- Aleksander 1 droomde van een Europese confederatie en was
ambitieus
- Wou Polen inpalmen en gebieden behouden.
En 3 kleinere spelers:
Pruisen (Hardenberg):
- Territoriale ambities ten koste van kleine Duitse vorstendommen en
Frankrijk
- Kwetsbaar voor Frankrijk en Rusland.
- Wou een sterke Duitse Bond: bij een zwak Duitsland was er gevaar
voor Franse expansie maar een te sterk Duitsland betekende een
gevaar voor het machtsevenwicht in Europa
Oostenrijk (Metternich): besef over kwetsbaarheid als veelvolkenstaat
(intern en extern). Vrees voor expansionisme andere staten. Nadruk op
machtsevenwicht en dynastieke legitimiteit.
Frankrijk (Talleyrand): wou dat de Franse rol in Europa terug erkennen en
was een voorstander van het machstevenwicht.
- Pleitten voor dynastieke legitimiteit: Frans territorium moest zo
groot mogelijk worden en de invloed in Italië moest terug verworven
worden.
1.1.2.Het Congres van Wenen (1814-1815)
Bij het congres van Wenen was veel al vooraf beslist. Informele stuurgroep van
de 4 geallieerden (Pruisen, VK, Rusland en Oostenrijk) en later ook Frankrijk
maakten de beslissingen. Er heerste een manifeste ongelijkheid i.v.m. de andere
Europese staten die zich moesten beperken tot lobbywerk.
Belangrijkste uitgangspunten voor het congres van Wenen:
2
, Gemeenschappelijke restauratie:
- Binnenlands: herstel van de dynastische legitimiteit
- Internationaal: herstel van het machtsevenwicht
Invloed van verlichtingsdenken
- Oorlog vermijden
- Herorganisatie van Europa op nationale, liberale en constitutionele
basis
- Territoriaal machtsevenwicht
Naast territoriale en dynastieke kwesties hield het congres zich ook bezig met
een aantal andere zaken:
Maatregelen tegen slavenhandel
Situatie van de Duitse Joden (discriminatie)
Statuut van diplomaten
Eerste moderne technische internationale organisatie: Internationale
Commissie voor de navigatie op de Rijn.
Pools-Saksische kwestie: Rusland wou in Polen een constitutionele
monarchie oprichten en verbinden met Rusland. Ook wou Rusland Saksen
aan de Pruisen geven. Het VK, Oostenrijk en Frankrijk waren hiertegen.
Rusland aanvaardde een compromis.
1.1.3. De uitkomst: de Weense regeling
Vastgelegd in 5 verdragen:
Verdrag van Chaumont
Eerste verdrag van Parijs
De slotakte van Wenen
De Heilige Alliantie
Het tweede verdrag van Parijs
De viervoudige alliantie
2 delen van de regeling van de het Congres van Wenen:
A) Territoriale bepalingen:
Frankrijk: Terug naar grenzen 1792 en bufferstaten rond Frankrijk
(Nederlanden, Zwitserland, Piëmont-Sardinië en Pruisen).
Italië: moest delen afstaan aan Oostenrijk en ook de rest van het land was
sterk afhankelijk van Oostenrijk.
Duitse Bond: Duitsland mocht niet te sterk (bedreiging naburige staten) én
niet te zwak zijn (dreiging annexatie Frankrijk). De 39 staten werden
overkoepeld door de Duitse Bond gebaseerd op het principe van collectieve
veiligheid.
Poolse deling: Congres-Polen o.l.v. van Rusland (personele unie), andere
gebieden waren eigendom van Pruisen (Saksen) en Oostenrijk.
3
, Rusland en het VK konden hun (overzeese) gebieden behouden: er
ontstond de tegenstelling tussen het continentale Rusland en het maritieme
VK.
B) Organisatie van het concert
Heilige alliantie:
- Gebaseerd op het romantische christelijk mysticisme van Aleksandr
= Aleksandr zou door God geroepen zijn om de christelijke moraal
te herstellen en Europa te bevrijden van revolutionaire waanideeën.
- Metternich verandert het in een conservatieve alliantie van de
gekroonde hoofden tegen liberalisme en nationalisme.
- Het VK doet niet mee.
Viervoudige alliantie:
- Hoofdzakelijk gericht tegen Frankrijk: de 4 geallieerden zouden
gezamenlijk optreden tegen de terugkeer van Napoleon of bij
Franse agressie.
- Artikel VI: grootmachten zouden samenkomen om de vrede te
bewaren ondanks de ideologische verschillend). Leidde tot de
eerste internationale veiligheidsinstitutie.
- Europese problemen moesten voortaan door de grootmachten
samen worden opgelost – geen unilaterale acties meer.
- Sterk belang voor de collectieve verantwoordelijkheid.
Vanaf 1818 mag ook Frankrijk deelnemen aan het concert: bijeenkomsten
van de vijf grootmachten.
Politiek equilibrium in plaats van machtsevenwicht
Daarnaast kwam er ook de centrale commissie voor de Rijnvaart. Die commissie
zou vrije doorvaart waarmaken en een gemeenschappelijk beheer van tol voor
onderhoud organiseren. De oudste internationale organisatie.
1.1.3.1. Vergelijking met later
De Weense regeling was een veiligheidsregime dat een geheel van afspraken,
regels, waarden, handelingspatronen en gewoontes rond veiligheid omvat. Het
concert is hier een onderdeel van.
Voorloper van VN-veiligheidsraad, maar ook verschillen:
- Samenstelling
- Veiligheidsraad is veel formeler uitgebouwd
- Ingebed in bredere Verenigde Naties
1.2. Het Europese concert in actie
1.2.1.Nationalisme en liberalisme
4
1. Hoofdstuk 1: de Weense orde
1.1. Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense Orde
1.1.1. De achttiende -eeuwse voorgeschiedenis
Visie op internationale betrekking was dat het belangrijk was om het
machtsevenwicht te bewaren. Er heerste een constant conflictpotentieel en het
idee was dat geen enkele grootmacht zou mogen worden dat ze de ander konden
overheersen.
Er waren 5 grootmachten: het VK, Frankrijk, de Pruisen, Rusland en Oostenrijk.
Het machtsevenwicht functioneerde op mechanische manier, niet vanuit het idee
om een stabiel Europa te organiseren. In reactie daarop kwamen er Europese
vredesplannen aan het licht die de noodzaak van een ‘Europese federatie’
belichtten.
De Weense orde ontstond bij de omverwerping van de Franse monarchie van
Napoleon. Er ontstond een Frans tegengewicht die de napoleontische expansie en
de destabilisatie van Europa zou moeten teengaan. Wel was er een sterk
wantrouwen onder de onderhandelaars van de Weense orde (VK, Oostenrijk,
Rusland en Pruisen), er was schrik voor de grote macht van Rusland. Maar dankzij
het intensieve overleg kon de congres van Wenen tot stand komen.
Een van de redenen van het succes van overleg was de gedeelde visie van
antirevolutionair conservatisme (conservatief legitimisme) onder de
onderhandelaars.
Burke (conservatief legitimisme):
- Revolutionair geweld ondermijnt de bestaand organisch gegroeide
samenleving
- Belang van religie
- Belang van de monarchie
Het principe van de dynastieke legitimiteit werd de leidraad voor de Weense
discussies.
Dynastieke legitimiteit = enkel mensen van de dynastie zouden de
interne orde kunnen herstellen. Bv.: Bourbons in Frankrijk
- Soevereiniteit gaat uit van de koning, niet van het volk.
- Alle territoria die vorsten waren verloren tijdens de revoluties
moesten teruggegeven worden.
Immanuel Kant beschreef het idee van een ‘Europese federatie’ van
democratische staten die zouden moeten samenwerken om de vrede in Europa te
1
,bewaren. Hij verwierp het rauw machtsevenwicht en stelde dat staten hun
eigenbelang moesten overstijgen. Er komt een besef tot noodzaak van
samenwerking (transformation of European politics) waarbij grootmachten een
centrale rol spelen.
Naast deze gedeelde visie hadden de grootmachten natuurlijk ook hun eigen
belangen en ideeën voor een vredesregeling. Er waren 2 echt grote spelers
(flanknaties) waarvan de belangen zwaar door wogen:
VK (Castlereagh):
- Grootste zeemacht en financier van de oorlog
- Breidde zijn koloniaal rijk aanzienlijk uit.
- Wou machtsevenwicht in Europa om zich op handel en kolonies te
concentreren
- Isolationistisch
Rusland (Aleksander 1): wou een leidende politieke rol in Europa en
territoriale winst (aangezien het zichzelf als de grootste militaire macht in
Europa zag). “Rusland heeft een doorslaggevende rol gespeeld in de oorlog
en moet beloond worden”.
- Aleksander 1 droomde van een Europese confederatie en was
ambitieus
- Wou Polen inpalmen en gebieden behouden.
En 3 kleinere spelers:
Pruisen (Hardenberg):
- Territoriale ambities ten koste van kleine Duitse vorstendommen en
Frankrijk
- Kwetsbaar voor Frankrijk en Rusland.
- Wou een sterke Duitse Bond: bij een zwak Duitsland was er gevaar
voor Franse expansie maar een te sterk Duitsland betekende een
gevaar voor het machtsevenwicht in Europa
Oostenrijk (Metternich): besef over kwetsbaarheid als veelvolkenstaat
(intern en extern). Vrees voor expansionisme andere staten. Nadruk op
machtsevenwicht en dynastieke legitimiteit.
Frankrijk (Talleyrand): wou dat de Franse rol in Europa terug erkennen en
was een voorstander van het machstevenwicht.
- Pleitten voor dynastieke legitimiteit: Frans territorium moest zo
groot mogelijk worden en de invloed in Italië moest terug verworven
worden.
1.1.2.Het Congres van Wenen (1814-1815)
Bij het congres van Wenen was veel al vooraf beslist. Informele stuurgroep van
de 4 geallieerden (Pruisen, VK, Rusland en Oostenrijk) en later ook Frankrijk
maakten de beslissingen. Er heerste een manifeste ongelijkheid i.v.m. de andere
Europese staten die zich moesten beperken tot lobbywerk.
Belangrijkste uitgangspunten voor het congres van Wenen:
2
, Gemeenschappelijke restauratie:
- Binnenlands: herstel van de dynastische legitimiteit
- Internationaal: herstel van het machtsevenwicht
Invloed van verlichtingsdenken
- Oorlog vermijden
- Herorganisatie van Europa op nationale, liberale en constitutionele
basis
- Territoriaal machtsevenwicht
Naast territoriale en dynastieke kwesties hield het congres zich ook bezig met
een aantal andere zaken:
Maatregelen tegen slavenhandel
Situatie van de Duitse Joden (discriminatie)
Statuut van diplomaten
Eerste moderne technische internationale organisatie: Internationale
Commissie voor de navigatie op de Rijn.
Pools-Saksische kwestie: Rusland wou in Polen een constitutionele
monarchie oprichten en verbinden met Rusland. Ook wou Rusland Saksen
aan de Pruisen geven. Het VK, Oostenrijk en Frankrijk waren hiertegen.
Rusland aanvaardde een compromis.
1.1.3. De uitkomst: de Weense regeling
Vastgelegd in 5 verdragen:
Verdrag van Chaumont
Eerste verdrag van Parijs
De slotakte van Wenen
De Heilige Alliantie
Het tweede verdrag van Parijs
De viervoudige alliantie
2 delen van de regeling van de het Congres van Wenen:
A) Territoriale bepalingen:
Frankrijk: Terug naar grenzen 1792 en bufferstaten rond Frankrijk
(Nederlanden, Zwitserland, Piëmont-Sardinië en Pruisen).
Italië: moest delen afstaan aan Oostenrijk en ook de rest van het land was
sterk afhankelijk van Oostenrijk.
Duitse Bond: Duitsland mocht niet te sterk (bedreiging naburige staten) én
niet te zwak zijn (dreiging annexatie Frankrijk). De 39 staten werden
overkoepeld door de Duitse Bond gebaseerd op het principe van collectieve
veiligheid.
Poolse deling: Congres-Polen o.l.v. van Rusland (personele unie), andere
gebieden waren eigendom van Pruisen (Saksen) en Oostenrijk.
3
, Rusland en het VK konden hun (overzeese) gebieden behouden: er
ontstond de tegenstelling tussen het continentale Rusland en het maritieme
VK.
B) Organisatie van het concert
Heilige alliantie:
- Gebaseerd op het romantische christelijk mysticisme van Aleksandr
= Aleksandr zou door God geroepen zijn om de christelijke moraal
te herstellen en Europa te bevrijden van revolutionaire waanideeën.
- Metternich verandert het in een conservatieve alliantie van de
gekroonde hoofden tegen liberalisme en nationalisme.
- Het VK doet niet mee.
Viervoudige alliantie:
- Hoofdzakelijk gericht tegen Frankrijk: de 4 geallieerden zouden
gezamenlijk optreden tegen de terugkeer van Napoleon of bij
Franse agressie.
- Artikel VI: grootmachten zouden samenkomen om de vrede te
bewaren ondanks de ideologische verschillend). Leidde tot de
eerste internationale veiligheidsinstitutie.
- Europese problemen moesten voortaan door de grootmachten
samen worden opgelost – geen unilaterale acties meer.
- Sterk belang voor de collectieve verantwoordelijkheid.
Vanaf 1818 mag ook Frankrijk deelnemen aan het concert: bijeenkomsten
van de vijf grootmachten.
Politiek equilibrium in plaats van machtsevenwicht
Daarnaast kwam er ook de centrale commissie voor de Rijnvaart. Die commissie
zou vrije doorvaart waarmaken en een gemeenschappelijk beheer van tol voor
onderhoud organiseren. De oudste internationale organisatie.
1.1.3.1. Vergelijking met later
De Weense regeling was een veiligheidsregime dat een geheel van afspraken,
regels, waarden, handelingspatronen en gewoontes rond veiligheid omvat. Het
concert is hier een onderdeel van.
Voorloper van VN-veiligheidsraad, maar ook verschillen:
- Samenstelling
- Veiligheidsraad is veel formeler uitgebouwd
- Ingebed in bredere Verenigde Naties
1.2. Het Europese concert in actie
1.2.1.Nationalisme en liberalisme
4
