INHOUD
Inhoud ............................................................................................................................................. 1
Rechtsgeschiedenis ......................................................................................................................... 4
Crisis in internationaal perspectief : crisis in het internationaal recht ............................................. 4
Introductie................................................................................................................................ 4
1. Typologie van de notie ‘crisis’ ................................................................................................ 5
1.1. Materiële crisis ............................................................................................................. 5
1.2. Epistemologische crisis ................................................................................................ 7
1.3. De aard en het kaderen van een crisis.......................................................................... 10
2. Effect van de crisis en reacties ........................................................................................ 11
3. Conclusie ...................................................................................................................... 11
Crisis in het internationaal perspectief: religieuze oorlogen en crisis ............................................ 12
1. Religieuze oorlogen in Frankrijk (1560-1598)......................................................................... 12
2. Jean Bodin en de notie van soevereiniteit ......................................................................... 15
3. Conclusie ...................................................................................................................... 20
Noodtoestand: Romeins Dictatorschap ...................................................................................... 23
1. Romeins dictatorschaps als ‘backup-systeem’ .................................................................... 23
2. Gebruik en ontwikkeling van het Romeins dictatorschap .................................................. 27
3. Contextueel begrip van het dictatorschap ....................................................................... 30
Noodtoestand: rechtsvergelijking DE-FR-BE (gastcollege)............................................................ 33
1. Rechtshistorisch deel .......................................................................................................... 33
2. Het Belgisch staatsnoodrecht en artikel 187 GW. ............................................................ 38
3. Conclusie ...................................................................................................................... 41
Regionale crisissen: de Haïtiaanse Revolutie ............................................................................... 42
1. Achtergrond ........................................................................................................................ 42
2. Frans bewind op Saint Domingue .................................................................................... 43
3. Spanningen in de Franse Kolonie en de Slavenopstand (1791) .......................................... 46
4. De afschaffing van de slavernij (1793-1794) ..................................................................... 48
5. Opkomst Toussaint Louverture ....................................................................................... 49
6. Onafhankelijkheidsoorlog (1802)..................................................................................... 51
7. Conclusie (BELANGRIJK VOOR EXAMEN!!!) ..................................................................... 52
Regionale crisissen: de val van het Japanse Shogunaat en de Meiji Restauratie ............................ 54
1. De EDO-periode .................................................................................................................. 54
2. De val van het Bakufu ..................................................................................................... 57
3. De MEIJI-Restauratie (1868) ............................................................................................ 59
1
, 4. Conclusie ...................................................................................................................... 63
Crisis in belgië: de Belgische revolutie (1830-31) ......................................................................... 64
1. Achtergrond ........................................................................................................................ 64
2. Opbouw van de spanningen (1815-1820) ......................................................................... 65
3. De politieke crisis (1820-1830) ........................................................................................ 67
4. Opstand en eerste instellingen (1830) ............................................................................. 69
5. De Belgische Grondwet (7 februari 1831) ......................................................................... 72
6. Conclusie ...................................................................................................................... 74
Crisis in België: de Brabantse omwenteling (gastcollege) ............................................................. 76
1. Aanloop- de Oostenrijkse Nederland (1715-1795) ................................................................ 76
2. De eerste Belgische revolutie (1787-1798) ....................................................................... 78
3. De Verenigde Belgische Staten ....................................................................................... 80
5. Conclusie ...................................................................................................................... 82
Crisis in belgië: de Koningskwesties ............................................................................................ 84
1. De Koningskwestie ............................................................................................................. 84
2. De Mini-Koningskwestie.................................................................................................. 90
3. Nabeschouwing ............................................................................................................. 93
Globale crisissen: economische malaise en de veranderingen in het economisch recht en
privaatrecht tijdens de Duitse Weimarrepubliek .......................................................................... 94
1. Van Duitse eenmaking tot WO I (1864-1919)......................................................................... 94
2. De Weimarrepubliek (1919-1933) ........................................................................................ 96
3. Het juridisch denkkader tijdens de Weimarrepubliek ............................................................ 98
4. Twee fundamentele kwesties............................................................................................... 99
5. Nabeschouwing ................................................................................................................ 102
Globale crisissen: pest, pandemie en de ‘natuurtoestand’ bij Thucydides en Thomas hobbes ..... 104
1. Thucydides en de stasis..................................................................................................... 104
2. Hobbes en de natuurtoestand ........................................................................................... 108
3. De inwerking van de pandemie in de politieke theorie van Thucydides en Hobbes ................ 111
4. Nabeschouwing ................................................................................................................ 113
De Val van de Sovjet Unie en het recht....................................................................................... 114
1. De Tsaristische periode (tot 1917) ...................................................................................... 114
2. De Russische Revolutie en de Sovjetunie (1917-1993) ........................................................ 117
3. De desintegratie van de Sovjetunie .................................................................................... 118
4. Nabeschouwing ................................................................................................................ 123
Examenbespreking ................................................................................................................... 124
2
,3
, RECHTSGESCHIEDENIS
CRISIS IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF : CRISIS IN HET INTERNATIONAAL RECHT
INTRODUCTIE
Crisissen zijn van alle tijden je hebt rampen, zware ongevallen, terreuraanslagen of openbare oproer…
Die crisissen hebben effecten op rechtstelsels. Gekoppeld aan menselijke handelen, zoals oorlog,
politieke crisissen, maar ook onrechtstreeks zoals economische crisis, milieu…
Of los van menselijk handelen, zoals voedselcrisissen en hongersnood, epidemieën…
Crisissen hebben zich in het verleden voorgedaan, maar zullen zich in de toekomst ook voordoen.
Rechtssystemen vallen daarom vaak terug op brede verzamellijn van wetten en regelingen gericht op
crisisbeheersing.
Maar crisissen kunnen ook voor een complete omwenteling van een rechtssysteem zorgen:
- Oftewel is het systeem weerbarstig en slaag het erin de crisis te bedwingen
o Kan gepaard gaan met geweld
- Oftewel wordt het rechtsstelsel aangepast
- Oftewel wordt het vervangen
Klassieke definitie van crisis: “bedreigingen van de organisatie of het functioneren van een sociaal
systeem die gepaard gaan met onzekerheid en die urgente maatregelen vergen”.
→ Crisissen bestaan vaak onder tijdsdruk dus benadrukking van tijdsdruk. Ook wezenlijke bedreigingen
die zich voordoen of dreigen te materialiseren. Belang van verstrekkende beslissingen en die
beslissingen moeten in onzekerheid genomen worden.
Typisch juridische benadering van ‘crisis’ gericht op de internrechtelijke werking van een staat
Maar recht kan je benaderen vanuit verschillende rechtstakken en disciplines:
- Laat analyse vanuit verschillende standpunten toe van de interactie tussen recht en crisis
- Historische lens is daar één van
Rechtsgeschiedenis
- Recht functioneert niet in een vacuum
- Recht is een onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met
zijn eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
4
Inhoud ............................................................................................................................................. 1
Rechtsgeschiedenis ......................................................................................................................... 4
Crisis in internationaal perspectief : crisis in het internationaal recht ............................................. 4
Introductie................................................................................................................................ 4
1. Typologie van de notie ‘crisis’ ................................................................................................ 5
1.1. Materiële crisis ............................................................................................................. 5
1.2. Epistemologische crisis ................................................................................................ 7
1.3. De aard en het kaderen van een crisis.......................................................................... 10
2. Effect van de crisis en reacties ........................................................................................ 11
3. Conclusie ...................................................................................................................... 11
Crisis in het internationaal perspectief: religieuze oorlogen en crisis ............................................ 12
1. Religieuze oorlogen in Frankrijk (1560-1598)......................................................................... 12
2. Jean Bodin en de notie van soevereiniteit ......................................................................... 15
3. Conclusie ...................................................................................................................... 20
Noodtoestand: Romeins Dictatorschap ...................................................................................... 23
1. Romeins dictatorschaps als ‘backup-systeem’ .................................................................... 23
2. Gebruik en ontwikkeling van het Romeins dictatorschap .................................................. 27
3. Contextueel begrip van het dictatorschap ....................................................................... 30
Noodtoestand: rechtsvergelijking DE-FR-BE (gastcollege)............................................................ 33
1. Rechtshistorisch deel .......................................................................................................... 33
2. Het Belgisch staatsnoodrecht en artikel 187 GW. ............................................................ 38
3. Conclusie ...................................................................................................................... 41
Regionale crisissen: de Haïtiaanse Revolutie ............................................................................... 42
1. Achtergrond ........................................................................................................................ 42
2. Frans bewind op Saint Domingue .................................................................................... 43
3. Spanningen in de Franse Kolonie en de Slavenopstand (1791) .......................................... 46
4. De afschaffing van de slavernij (1793-1794) ..................................................................... 48
5. Opkomst Toussaint Louverture ....................................................................................... 49
6. Onafhankelijkheidsoorlog (1802)..................................................................................... 51
7. Conclusie (BELANGRIJK VOOR EXAMEN!!!) ..................................................................... 52
Regionale crisissen: de val van het Japanse Shogunaat en de Meiji Restauratie ............................ 54
1. De EDO-periode .................................................................................................................. 54
2. De val van het Bakufu ..................................................................................................... 57
3. De MEIJI-Restauratie (1868) ............................................................................................ 59
1
, 4. Conclusie ...................................................................................................................... 63
Crisis in belgië: de Belgische revolutie (1830-31) ......................................................................... 64
1. Achtergrond ........................................................................................................................ 64
2. Opbouw van de spanningen (1815-1820) ......................................................................... 65
3. De politieke crisis (1820-1830) ........................................................................................ 67
4. Opstand en eerste instellingen (1830) ............................................................................. 69
5. De Belgische Grondwet (7 februari 1831) ......................................................................... 72
6. Conclusie ...................................................................................................................... 74
Crisis in België: de Brabantse omwenteling (gastcollege) ............................................................. 76
1. Aanloop- de Oostenrijkse Nederland (1715-1795) ................................................................ 76
2. De eerste Belgische revolutie (1787-1798) ....................................................................... 78
3. De Verenigde Belgische Staten ....................................................................................... 80
5. Conclusie ...................................................................................................................... 82
Crisis in belgië: de Koningskwesties ............................................................................................ 84
1. De Koningskwestie ............................................................................................................. 84
2. De Mini-Koningskwestie.................................................................................................. 90
3. Nabeschouwing ............................................................................................................. 93
Globale crisissen: economische malaise en de veranderingen in het economisch recht en
privaatrecht tijdens de Duitse Weimarrepubliek .......................................................................... 94
1. Van Duitse eenmaking tot WO I (1864-1919)......................................................................... 94
2. De Weimarrepubliek (1919-1933) ........................................................................................ 96
3. Het juridisch denkkader tijdens de Weimarrepubliek ............................................................ 98
4. Twee fundamentele kwesties............................................................................................... 99
5. Nabeschouwing ................................................................................................................ 102
Globale crisissen: pest, pandemie en de ‘natuurtoestand’ bij Thucydides en Thomas hobbes ..... 104
1. Thucydides en de stasis..................................................................................................... 104
2. Hobbes en de natuurtoestand ........................................................................................... 108
3. De inwerking van de pandemie in de politieke theorie van Thucydides en Hobbes ................ 111
4. Nabeschouwing ................................................................................................................ 113
De Val van de Sovjet Unie en het recht....................................................................................... 114
1. De Tsaristische periode (tot 1917) ...................................................................................... 114
2. De Russische Revolutie en de Sovjetunie (1917-1993) ........................................................ 117
3. De desintegratie van de Sovjetunie .................................................................................... 118
4. Nabeschouwing ................................................................................................................ 123
Examenbespreking ................................................................................................................... 124
2
,3
, RECHTSGESCHIEDENIS
CRISIS IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF : CRISIS IN HET INTERNATIONAAL RECHT
INTRODUCTIE
Crisissen zijn van alle tijden je hebt rampen, zware ongevallen, terreuraanslagen of openbare oproer…
Die crisissen hebben effecten op rechtstelsels. Gekoppeld aan menselijke handelen, zoals oorlog,
politieke crisissen, maar ook onrechtstreeks zoals economische crisis, milieu…
Of los van menselijk handelen, zoals voedselcrisissen en hongersnood, epidemieën…
Crisissen hebben zich in het verleden voorgedaan, maar zullen zich in de toekomst ook voordoen.
Rechtssystemen vallen daarom vaak terug op brede verzamellijn van wetten en regelingen gericht op
crisisbeheersing.
Maar crisissen kunnen ook voor een complete omwenteling van een rechtssysteem zorgen:
- Oftewel is het systeem weerbarstig en slaag het erin de crisis te bedwingen
o Kan gepaard gaan met geweld
- Oftewel wordt het rechtsstelsel aangepast
- Oftewel wordt het vervangen
Klassieke definitie van crisis: “bedreigingen van de organisatie of het functioneren van een sociaal
systeem die gepaard gaan met onzekerheid en die urgente maatregelen vergen”.
→ Crisissen bestaan vaak onder tijdsdruk dus benadrukking van tijdsdruk. Ook wezenlijke bedreigingen
die zich voordoen of dreigen te materialiseren. Belang van verstrekkende beslissingen en die
beslissingen moeten in onzekerheid genomen worden.
Typisch juridische benadering van ‘crisis’ gericht op de internrechtelijke werking van een staat
Maar recht kan je benaderen vanuit verschillende rechtstakken en disciplines:
- Laat analyse vanuit verschillende standpunten toe van de interactie tussen recht en crisis
- Historische lens is daar één van
Rechtsgeschiedenis
- Recht functioneert niet in een vacuum
- Recht is een onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met
zijn eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
4
