Radiotherapie
1. Algemene inleiding
Radiotherapie = behandeling Radiologie = beeldvorming
Behandelingskeuze ~ verschillende factoren: type kanker, prognose, comorbiditeit… verschillende opties
Behandeling van kanker:
Multimodaal
o Rationale: 1+1 > 2
o Lokale behandeling bij primaire tumor
Chirurgie
Radiotherapie
o Systemische behandeling bij (micro-)metastasen
Chemotherapie/MTA
(anti-)hormonale therapie
Immuuntherapie
Radiotherapie maakt bij 50% van kankerpt een deel uit van de behandeling
o Curatief, electief of palliatief
o Monotherapie of combinatie met andere behandeling(en)
2. Basis radiotherapie
2.1.1 Doel curatief, electief of palliatief
2.1.2 Schema
Monotherapie
Curatieve behandeling van radiogevoelige en/of kleinere tumoren
Palliatie van symptomen (vb. botmeta’s)
Gecombineerd
Met: chirurgie, chemo, immuno, MTA
Doel: curatief of electief
Neoadjuvante of adjuvante setting
o Neoadjuvant = pre-op, rationale:
Downsize + downstage tumor → R0 resectie meer kans
Betere locoregionale controle en DFS
Onmiddellijke behandeling van micrometastasen
Pathologische evaluatie van de respons op pre-op behandeling → belangrijke
prognostische info
Betere tolerantie dan postop R/? (dan is pt verzwakt)
o Adjuvant: rationale:
Juistere pathologische staging → betere patiëntselectie voor postop R/
Behandeling microscopische ziekte
Verminderd risico op locoregionaal recidief
2.1.3 Ioniserende straling
Kenmerken:
Straling die voldoende energetisch is om een elektron uit een atoom weg te slaan, waardoor het atoom ioniseerd
• In EM-spectrum: enkel straling van hoge frequentie en lage amplitude is
voldoende energetisch (lagere is niet ioniserend): X-straling en 𝛾-straling
• 2 soorten ioniserende straling: deeltjesstraling of hoog-energetische
electromagnetische straling
Werking:
1. e- uit atoom weggeslaan → atoom geïoniseerd
2. DNA schade
1
, a. Direct: weggeslagen elektron induceert rechtstreeks breuken
b. Indirect: via ionisatie water → radicalen (chemisch reactief) → omliggende structuren
(DNA) beschadigen
Soorten DNA schade: double strand break (meest lethale -> ong 30-40/cel/gray), single strand
break, base modificatie (andere base, suiker schade), intrastrand crosslink, DNA-protein cross-link
Tijdsschaal van effect: straling op biologisch weefsel genereert opvolging
van processen met verschillend tijdsverloop
o Fysische en chemische schade (ionisatie en vrije radicalen): direct
o Biologische schade: minuten tot jaren later (= laattijdige effecten van RT)
Gebasorbeerde dosis (D) – Gray (Gy):
- Maat voor hoeveelheid energie E van een stralingsveld afgezet in een eenheidsmassa (m) van een
absorberend materiaal
- Formule: D = E/m
- SI eenheid: Joule/kg = Gray (Gy) (vroeger: rad (1Gy = 100 rad))
- Voor alle types straling; fysische eenheid
- Zeer grote eenheid!
2.1.4 Workflow
Multidisciplinair: radiotherapeut-oncoloog, dosimetrist, technoloog medische beeldvorming, medisch
fysicus expert, VPK, psycholoog, ingenieurs, psycholoog, sociaal werk, dietist (sliklast door bestraling)
VOORBEREIDING (1-2 weken)
1. Consultatie
2. Immobilisatie en positionering op tafel
a. moet elke dag op zelfde manier reproduceerbaar zijn → steunhulpmiddelen die
bewegingsvrijheid beperken
b. laserlijnen worden op pt getekend
c. bv: belly board voor bekkenbestraling: darm beschermen met dit toestel
3. Beeldvorming in deze houding
4. Op beelden tumor aflijnen en ‘organs at risk’ aflijnen
5. Behandelplan opstellen (isodosisverdeling): door dosimetrist radiotherapeut-oncoloog keurt goed
a. Bundelopstelling wordt bepaald door PTV
b. Data over toestel, benodigde E, aantal fracties en totale dosis worden ingevoerd in TPS
c. TPS berekent de dosisverdeling en het DVH (dosis-volume histogram)
BEHANDELING (intussen 2wk verder na 1e consult)
6. Positioneren
7. Behandeling en QA
a. Pt blijft in bunker, VPK en TMB naar aangrenzende bedieningsruimte
b. Multi leaf collimator (MLC): deel waar stralen doorkomen neemt vorm
aan van tumor (door loden leaves) zo worden organen afgeschermd
c. Conventioneel fractionatie schema in curatieve setting
i. 1,8-2,2Gy/fractie
ii. 5 fracties/week (= 5 dagen)
iii. 5-7 weken OTT (overal treatment time)
iv. (Exacte dosis, duur, schema bepaald door type tumor en locatie)
8. Opvolging (FU)
a. Tijdens behandeling: wekelijks
i. RadOnc: hoe wordt de behandeling verdragen
ii. Patiënt: heeft de gelegenheid om vragen te stellen
b. Na behandeling: frequentie FU neemt af, idealiter w pt opgevolgd door radiotherapeut-oncoloog
2
1. Algemene inleiding
Radiotherapie = behandeling Radiologie = beeldvorming
Behandelingskeuze ~ verschillende factoren: type kanker, prognose, comorbiditeit… verschillende opties
Behandeling van kanker:
Multimodaal
o Rationale: 1+1 > 2
o Lokale behandeling bij primaire tumor
Chirurgie
Radiotherapie
o Systemische behandeling bij (micro-)metastasen
Chemotherapie/MTA
(anti-)hormonale therapie
Immuuntherapie
Radiotherapie maakt bij 50% van kankerpt een deel uit van de behandeling
o Curatief, electief of palliatief
o Monotherapie of combinatie met andere behandeling(en)
2. Basis radiotherapie
2.1.1 Doel curatief, electief of palliatief
2.1.2 Schema
Monotherapie
Curatieve behandeling van radiogevoelige en/of kleinere tumoren
Palliatie van symptomen (vb. botmeta’s)
Gecombineerd
Met: chirurgie, chemo, immuno, MTA
Doel: curatief of electief
Neoadjuvante of adjuvante setting
o Neoadjuvant = pre-op, rationale:
Downsize + downstage tumor → R0 resectie meer kans
Betere locoregionale controle en DFS
Onmiddellijke behandeling van micrometastasen
Pathologische evaluatie van de respons op pre-op behandeling → belangrijke
prognostische info
Betere tolerantie dan postop R/? (dan is pt verzwakt)
o Adjuvant: rationale:
Juistere pathologische staging → betere patiëntselectie voor postop R/
Behandeling microscopische ziekte
Verminderd risico op locoregionaal recidief
2.1.3 Ioniserende straling
Kenmerken:
Straling die voldoende energetisch is om een elektron uit een atoom weg te slaan, waardoor het atoom ioniseerd
• In EM-spectrum: enkel straling van hoge frequentie en lage amplitude is
voldoende energetisch (lagere is niet ioniserend): X-straling en 𝛾-straling
• 2 soorten ioniserende straling: deeltjesstraling of hoog-energetische
electromagnetische straling
Werking:
1. e- uit atoom weggeslaan → atoom geïoniseerd
2. DNA schade
1
, a. Direct: weggeslagen elektron induceert rechtstreeks breuken
b. Indirect: via ionisatie water → radicalen (chemisch reactief) → omliggende structuren
(DNA) beschadigen
Soorten DNA schade: double strand break (meest lethale -> ong 30-40/cel/gray), single strand
break, base modificatie (andere base, suiker schade), intrastrand crosslink, DNA-protein cross-link
Tijdsschaal van effect: straling op biologisch weefsel genereert opvolging
van processen met verschillend tijdsverloop
o Fysische en chemische schade (ionisatie en vrije radicalen): direct
o Biologische schade: minuten tot jaren later (= laattijdige effecten van RT)
Gebasorbeerde dosis (D) – Gray (Gy):
- Maat voor hoeveelheid energie E van een stralingsveld afgezet in een eenheidsmassa (m) van een
absorberend materiaal
- Formule: D = E/m
- SI eenheid: Joule/kg = Gray (Gy) (vroeger: rad (1Gy = 100 rad))
- Voor alle types straling; fysische eenheid
- Zeer grote eenheid!
2.1.4 Workflow
Multidisciplinair: radiotherapeut-oncoloog, dosimetrist, technoloog medische beeldvorming, medisch
fysicus expert, VPK, psycholoog, ingenieurs, psycholoog, sociaal werk, dietist (sliklast door bestraling)
VOORBEREIDING (1-2 weken)
1. Consultatie
2. Immobilisatie en positionering op tafel
a. moet elke dag op zelfde manier reproduceerbaar zijn → steunhulpmiddelen die
bewegingsvrijheid beperken
b. laserlijnen worden op pt getekend
c. bv: belly board voor bekkenbestraling: darm beschermen met dit toestel
3. Beeldvorming in deze houding
4. Op beelden tumor aflijnen en ‘organs at risk’ aflijnen
5. Behandelplan opstellen (isodosisverdeling): door dosimetrist radiotherapeut-oncoloog keurt goed
a. Bundelopstelling wordt bepaald door PTV
b. Data over toestel, benodigde E, aantal fracties en totale dosis worden ingevoerd in TPS
c. TPS berekent de dosisverdeling en het DVH (dosis-volume histogram)
BEHANDELING (intussen 2wk verder na 1e consult)
6. Positioneren
7. Behandeling en QA
a. Pt blijft in bunker, VPK en TMB naar aangrenzende bedieningsruimte
b. Multi leaf collimator (MLC): deel waar stralen doorkomen neemt vorm
aan van tumor (door loden leaves) zo worden organen afgeschermd
c. Conventioneel fractionatie schema in curatieve setting
i. 1,8-2,2Gy/fractie
ii. 5 fracties/week (= 5 dagen)
iii. 5-7 weken OTT (overal treatment time)
iv. (Exacte dosis, duur, schema bepaald door type tumor en locatie)
8. Opvolging (FU)
a. Tijdens behandeling: wekelijks
i. RadOnc: hoe wordt de behandeling verdragen
ii. Patiënt: heeft de gelegenheid om vragen te stellen
b. Na behandeling: frequentie FU neemt af, idealiter w pt opgevolgd door radiotherapeut-oncoloog
2
