Voortplanting en verloskunde
Foto’s en afbeeldingen zie PowerPoints
Deel 1. Voortplanting
1. Anatomie (bouw) en fysiologie voorplantingsorganen
2. Hoe kan worden ingegrepen (werking) van de in de voortplantingscyclus bij onze
huisdieren?
➔ Stimuleren
➔ Afremmen (nieuwe voortplantingstechnieken) (contraceptie)
Anatomie van de geslachtsorganen
1. Vrouwelijk geslachtsapparaat
1.1. Geboortekanaal
Beenderig geboortekanaal of bekkenkanaal:
• Afgeknotte kegel
- Grootste doorsnede naar de buikholte toe (=craniaal)
= stugge, gesloten, beenderige ring
- Kleinste doorsnede (=caudaal)
= gevormd door zitbeenboog, brede bekkenbanden, os sacrum (heiligbeen)
en staartwervels
= iets vervormbaar (o.i.v. hormoon relaxine): belangrijk bij de geboorte
Craniale ring is beslissend voor het uitdrijven van de vrucht
- Verticale doorsnede > horizontale doorsnede
Bv. Veulen breedst: verticaal (op borstkas) → voorkant geboren alles past
Rund breedst: horizontaal (op bekken) → kont zit vaak vast
Bij honden en katten minder complicaties (past meestal) wel complicaties bij varkens, runderen, schapen
Bij brachycefale honden zijn er vaak geboorteproblemen, en andere complicaties (bv. 4calcium tekort)
1.2. Geslachtsorganen
Bestaat uit ovaria en gangensysteem
Geslachtsorgaan is opgehangen aan een scheil (buikvlies, peritoneum) = mesovarium
1
,Eierstok (ovarium) Klein organen (2) links en rechts, ovaal en plat van vorm
Eierstokken (ovaria) Langwerpig wit (0.5 cm -5cm) grootte afhankelijk van diersoort en
cyclusstadium
Opgebouwd uit bindweefsel met eicellen tussen
Functie: gametogenese (oögenese) en hormoonproductie
Diersoortverschillen!!!
Rund:
Liggen IN het bekken (bij niet-drachtig dier)
Langwerpig
Goed voelbaar bij rectaal onderzoek
Zacht aanvoelend
Krult zoals fietsstuur
Kleine herkauwers, hond, kat: idem als rund maar kleiner
Pyometra is een levensbedreigende baarmoederontsteking bij niet-gesteriliseerde dieren. De
baarmoeder vult zich met etter, wat kan leiden tot nierschade door toxines en een gescheurde
baarmoeder, wat buikvliesontsteking veroorzaakt.
Varken (zeug):
Druiventrosvormig
Rood tot paars van kleur (o.m.v. sterke vascularisatie) sterke eicelproductie vergt een goede
doorbloeding
Paard (merrie):
Dieper in de buik, onder de lendenen
Ronde diameter, doorsnede 4 – 5 cm
Minder makkelijk te voelen
Voelen hard aan (geslachtsrust) door sterk bindweefselkapsel (tunica albuginea)
• Meeste diersoorten: eicel vrijgelaten door doorbreken van tunica albuginea.
• Paarden: de eierstok een speciale ovulatiegroeve, geen tunica albuginea. Hier
vindt de eisprong plaats, dit punt is het stigma
2
,Belangrijke verschillen:
• Andere diersoorten:
o Cortex (gele laag) ligt aan de buitenkant en bevat de follikels.
o Medulla (oranje laag) ligt centraal en bevat bloedvaten.
o Eisprong vindt overal op het oppervlak van de eierstok plaats.
• Merrie:
o Cortex en medulla zijn omgekeerd gepositioneerd: de cortex ligt centraal en de
medulla zit aan de buitenkant.
o Eisprong vindt alleen plaats bij de ovulatiegroeve (ovulation fossa), omdat de cortex
binnenin ligt en de follikels hierheen moeten migreren om te ovuleren.
1. Primordiale follikel – Oöcyt (eicel) omgeven door dun laagje follikelcellen, in rustfase (onrijp).
2. Primaire follikel – Eicel groeit, follikelcellen worden meerlagig.
3. Ontwikkelende (secundaire) follikel – Vorming van een vochtblaasje (antrum), follikel groeit
verder.
4. Mature (Graafse) follikel – Volgroeide follikel, klaar voor ovulatie (rijp, klaar om te springen).
5. Gesprongen follikel – Eisprong (ovulatie), eicel wordt vrijgelaten.
6. Corpus luteum (gele lichaam) – Achtergebleven follikelcellen vormen een hormoonproducerend
lichaam dat progesteron uitscheidt om dracht te ondersteunen.
Eileider (salpinx - Verbinding tussen ovarium en uterus
oviduct – Symmetrisch, dun, sterk gekronkelde buis
fallopian tube) Niet voelbaar, nauwelijks zichtbaar
Bestaat uit 4 onderdelen
1. Infundibulum: trechtervormige verwijding met franjes (fimbriae) omsluit het ovarium
2. Ampulla: grootste deel van eileider en vormt deel van eileider met grootste diameter
3. Isthmus: deel met nauwste diameter en verbindt ampulla met intramuraal deel
4. Intramuraal deel: laatste gedeelte en zorgt voor verbinding tussen isthmus en uterus
Lumen van de eileider → muceuze membraan met veel vouwen-
Trilharen aanwezig in het epitheel → transport eicel naar uterus-
Bevruchting t.h.v. ampulla (bovenste derde van de eileider
3
, Baarmoeder Normaal: 1 uterus bestaande uit 1 corpus (baarmoederlichaam) en
(uterus) 2 baarmoederhoornen (uteri bicornis)
Uteruswand: sterk gespierd en klierrijk
Anatomische opbouw van de uteruswand:
1. De sereuze membraan (perimetrium): buitenste laag
2. Het myometrium (3 lagen): spierlaag (gladde spiercellen: zeer gevoelig
aan hormonale en neurogene prikkels → partus & bronst!)
3. Het endometrium: binnenste laag: klierrijk en bindweefsel (innesteling)
Diersoortverschillen!!!
Konijn en rat: uterus DUPLEX (1 vagina, 2 aparte cervices, 2 aparte uteri)
Mens: uterus SIMPLEX (geen hoornen, alleen corpus)
Herkauwers: 2 hoornen opgekruld als de hoornen van een ram, corpus is klein
Paard: 2 hoornen T-vormig (~ fietsstuur), relatief kort, corpus is zeer goed ontwikkeld
Hond en kat: langwerpig uteruslichaam, 2 langwerpige hoornen (mondt uit in 1 corpus)
Zeug: 2 zeer kronkelende hoornen veel biggen
➔ Allemaal Uterus BICORNIS (2 hoornen, 1cervix, 1 corpus)
Cervix = sterk geplooide spier met veel (hard) bindweefsel
(baarmoederring, Afsluiting tussen uterus en vagina
–mond of –hals) Groot secretorisch oppervlak → Slijm varieert ngl. cyclusstadium -
- Hoeveelheid (oestrus veel ; di-oestrus weinig)
- Viscociteit (oestrus: vloeibaar, di-oestrus: taai)
– ‘Tochtslijm of cervixslijm’
Tijdens niet-bronst (di-oestrus fase) en tijdens de dracht (slijm-prop of
‘kalf’slijm):
→Sluit de baarmoeder (binnen) af van de vagina (buiten)
→Wegnemen van de cervix-prop = abortus (sec. bact. Infectie)
→KI op drachtig dier = abortus
Tijdens de bronst:
→ Maakt passage van sperma mogelijk (bronst)
Tijdens de partus:
→ Opent baarmoeder voor passage vrucht (=geboorte)
Diersoortverschillen!!!
Rund:
Hard bindweefsel (kraakbeenachtig)
In 3 harde ‘ringen’ : Craniale-, Middenste- en Caudale ring (liggen niet recht opeenvolgend)
Cervix is dus een ‘gebroken’ en geen rechte lijn! (moeilijkheid bij kunstmatige inseminatie )
Omvang cervix neemt toe met stijgende leeftijd
Merrie:
Puilt enorm uit in de vagina (portio vaginalis)
Bij hengstigheid: slap, week en ligt op de bodem van de vagina
4
Foto’s en afbeeldingen zie PowerPoints
Deel 1. Voortplanting
1. Anatomie (bouw) en fysiologie voorplantingsorganen
2. Hoe kan worden ingegrepen (werking) van de in de voortplantingscyclus bij onze
huisdieren?
➔ Stimuleren
➔ Afremmen (nieuwe voortplantingstechnieken) (contraceptie)
Anatomie van de geslachtsorganen
1. Vrouwelijk geslachtsapparaat
1.1. Geboortekanaal
Beenderig geboortekanaal of bekkenkanaal:
• Afgeknotte kegel
- Grootste doorsnede naar de buikholte toe (=craniaal)
= stugge, gesloten, beenderige ring
- Kleinste doorsnede (=caudaal)
= gevormd door zitbeenboog, brede bekkenbanden, os sacrum (heiligbeen)
en staartwervels
= iets vervormbaar (o.i.v. hormoon relaxine): belangrijk bij de geboorte
Craniale ring is beslissend voor het uitdrijven van de vrucht
- Verticale doorsnede > horizontale doorsnede
Bv. Veulen breedst: verticaal (op borstkas) → voorkant geboren alles past
Rund breedst: horizontaal (op bekken) → kont zit vaak vast
Bij honden en katten minder complicaties (past meestal) wel complicaties bij varkens, runderen, schapen
Bij brachycefale honden zijn er vaak geboorteproblemen, en andere complicaties (bv. 4calcium tekort)
1.2. Geslachtsorganen
Bestaat uit ovaria en gangensysteem
Geslachtsorgaan is opgehangen aan een scheil (buikvlies, peritoneum) = mesovarium
1
,Eierstok (ovarium) Klein organen (2) links en rechts, ovaal en plat van vorm
Eierstokken (ovaria) Langwerpig wit (0.5 cm -5cm) grootte afhankelijk van diersoort en
cyclusstadium
Opgebouwd uit bindweefsel met eicellen tussen
Functie: gametogenese (oögenese) en hormoonproductie
Diersoortverschillen!!!
Rund:
Liggen IN het bekken (bij niet-drachtig dier)
Langwerpig
Goed voelbaar bij rectaal onderzoek
Zacht aanvoelend
Krult zoals fietsstuur
Kleine herkauwers, hond, kat: idem als rund maar kleiner
Pyometra is een levensbedreigende baarmoederontsteking bij niet-gesteriliseerde dieren. De
baarmoeder vult zich met etter, wat kan leiden tot nierschade door toxines en een gescheurde
baarmoeder, wat buikvliesontsteking veroorzaakt.
Varken (zeug):
Druiventrosvormig
Rood tot paars van kleur (o.m.v. sterke vascularisatie) sterke eicelproductie vergt een goede
doorbloeding
Paard (merrie):
Dieper in de buik, onder de lendenen
Ronde diameter, doorsnede 4 – 5 cm
Minder makkelijk te voelen
Voelen hard aan (geslachtsrust) door sterk bindweefselkapsel (tunica albuginea)
• Meeste diersoorten: eicel vrijgelaten door doorbreken van tunica albuginea.
• Paarden: de eierstok een speciale ovulatiegroeve, geen tunica albuginea. Hier
vindt de eisprong plaats, dit punt is het stigma
2
,Belangrijke verschillen:
• Andere diersoorten:
o Cortex (gele laag) ligt aan de buitenkant en bevat de follikels.
o Medulla (oranje laag) ligt centraal en bevat bloedvaten.
o Eisprong vindt overal op het oppervlak van de eierstok plaats.
• Merrie:
o Cortex en medulla zijn omgekeerd gepositioneerd: de cortex ligt centraal en de
medulla zit aan de buitenkant.
o Eisprong vindt alleen plaats bij de ovulatiegroeve (ovulation fossa), omdat de cortex
binnenin ligt en de follikels hierheen moeten migreren om te ovuleren.
1. Primordiale follikel – Oöcyt (eicel) omgeven door dun laagje follikelcellen, in rustfase (onrijp).
2. Primaire follikel – Eicel groeit, follikelcellen worden meerlagig.
3. Ontwikkelende (secundaire) follikel – Vorming van een vochtblaasje (antrum), follikel groeit
verder.
4. Mature (Graafse) follikel – Volgroeide follikel, klaar voor ovulatie (rijp, klaar om te springen).
5. Gesprongen follikel – Eisprong (ovulatie), eicel wordt vrijgelaten.
6. Corpus luteum (gele lichaam) – Achtergebleven follikelcellen vormen een hormoonproducerend
lichaam dat progesteron uitscheidt om dracht te ondersteunen.
Eileider (salpinx - Verbinding tussen ovarium en uterus
oviduct – Symmetrisch, dun, sterk gekronkelde buis
fallopian tube) Niet voelbaar, nauwelijks zichtbaar
Bestaat uit 4 onderdelen
1. Infundibulum: trechtervormige verwijding met franjes (fimbriae) omsluit het ovarium
2. Ampulla: grootste deel van eileider en vormt deel van eileider met grootste diameter
3. Isthmus: deel met nauwste diameter en verbindt ampulla met intramuraal deel
4. Intramuraal deel: laatste gedeelte en zorgt voor verbinding tussen isthmus en uterus
Lumen van de eileider → muceuze membraan met veel vouwen-
Trilharen aanwezig in het epitheel → transport eicel naar uterus-
Bevruchting t.h.v. ampulla (bovenste derde van de eileider
3
, Baarmoeder Normaal: 1 uterus bestaande uit 1 corpus (baarmoederlichaam) en
(uterus) 2 baarmoederhoornen (uteri bicornis)
Uteruswand: sterk gespierd en klierrijk
Anatomische opbouw van de uteruswand:
1. De sereuze membraan (perimetrium): buitenste laag
2. Het myometrium (3 lagen): spierlaag (gladde spiercellen: zeer gevoelig
aan hormonale en neurogene prikkels → partus & bronst!)
3. Het endometrium: binnenste laag: klierrijk en bindweefsel (innesteling)
Diersoortverschillen!!!
Konijn en rat: uterus DUPLEX (1 vagina, 2 aparte cervices, 2 aparte uteri)
Mens: uterus SIMPLEX (geen hoornen, alleen corpus)
Herkauwers: 2 hoornen opgekruld als de hoornen van een ram, corpus is klein
Paard: 2 hoornen T-vormig (~ fietsstuur), relatief kort, corpus is zeer goed ontwikkeld
Hond en kat: langwerpig uteruslichaam, 2 langwerpige hoornen (mondt uit in 1 corpus)
Zeug: 2 zeer kronkelende hoornen veel biggen
➔ Allemaal Uterus BICORNIS (2 hoornen, 1cervix, 1 corpus)
Cervix = sterk geplooide spier met veel (hard) bindweefsel
(baarmoederring, Afsluiting tussen uterus en vagina
–mond of –hals) Groot secretorisch oppervlak → Slijm varieert ngl. cyclusstadium -
- Hoeveelheid (oestrus veel ; di-oestrus weinig)
- Viscociteit (oestrus: vloeibaar, di-oestrus: taai)
– ‘Tochtslijm of cervixslijm’
Tijdens niet-bronst (di-oestrus fase) en tijdens de dracht (slijm-prop of
‘kalf’slijm):
→Sluit de baarmoeder (binnen) af van de vagina (buiten)
→Wegnemen van de cervix-prop = abortus (sec. bact. Infectie)
→KI op drachtig dier = abortus
Tijdens de bronst:
→ Maakt passage van sperma mogelijk (bronst)
Tijdens de partus:
→ Opent baarmoeder voor passage vrucht (=geboorte)
Diersoortverschillen!!!
Rund:
Hard bindweefsel (kraakbeenachtig)
In 3 harde ‘ringen’ : Craniale-, Middenste- en Caudale ring (liggen niet recht opeenvolgend)
Cervix is dus een ‘gebroken’ en geen rechte lijn! (moeilijkheid bij kunstmatige inseminatie )
Omvang cervix neemt toe met stijgende leeftijd
Merrie:
Puilt enorm uit in de vagina (portio vaginalis)
Bij hengstigheid: slap, week en ligt op de bodem van de vagina
4
