Ontwerptheorie
Les 1: CASE KEMPEN
0. Genesis van een nationaal test-gebied :het Kempense heidelandschap <
1840
Geschiedenis van de Kempen:
o Veel verschillende definities, iedereen bakent het anders af.
o Externe en interne grenzen doorheen tijd verschillend à moeilijk af te bakenen regio
o Bedrijven geconcentreerd in Antwerpse provincie en Nederland, minder in Limburgse regio’s.
o Groene slierten van riviervalleien
o Beperkt aantal steden te zien op Ferrarris kaart (Turnhout als enige stad)
o Dunbevolkt, verspreide bevoling
o Nu is de kaart van de Kempen veel groener
à Natuurlijk landschap zal transformeren naar 1 v/d meest geïndustrialiseerde regio’s
à Verstedelijkingspatroon diffuse rasterstad
à Gestuurd door infrastructuur, die vandaag monumenten zijn
Evolutie van Ferrarris kaart tot nu bekijken
Landschap: droog, zandvlaktes, moeras, heides,
duinen à troosteloos landschap, weinig mensen
Bossen, rivieren, grote steden, maar een grote witte
vlek
Hoopjes zand à heide
Kerksymbool à abdij, weinige ontwikkeling die te
vinden was in de Kempen, geestelijken en kunstenaars
die afzonderingen rust opzoeken
Bij kloosters al wat landbouw, voor eigen
voorzieningen
à Stedenbouwkundige modellen gebaseerd op autarkie en gericht isolement
• Voor kunstenaars om stilte op te zoeken
• Verlaten landschap ook militaire troef
Verkeer: veel tussen Antwerpen, Gent en Brussel in 19deeeuw, maar bij Kempen vrij weinig verkeer,
maar één of twee nationale wegen à bewust gedaan
,Wouden minder infrastructuur om het niet te gemakkelijk te maken dat Nederlanders binnenkomen
(net na onafhankelijkheid België van Nederlanden)
Buiten patroon van kloosters ook militair patroon, groot grid neergelsagen in ‘the middle of
nowhere’ àLeopoldsburg. Een van de weinige plekken waar we grote aaneengesloten stukken heide
hebben, door schietoefeningen wouden mensen niet te dicht bij militair domein wonen.
1. Kanaliseren en koloniseren van de Kempen
® Begin 19e eeuw, veel mislukte oogsten
® Idee om in Kempen landbouw te doen, boeren daar te werk stellen
® Hiervoor is water nodig
® Lang voor de oprichting van de Belgische staat (1830) werden er al ontwerpen
gemaakt voor de aanleg van kanalen die dwars door de Kempense regio zouden
snijden. In al die opeenvolgende projecten was het kanaal een loutere transportweg.
® Al in de vijftiende eeuw stond de kanalisering van de Grote en de Kleine Nete op de
agenda.
® Latere plannen hadden de bedoeling Antwerpen met kleinere steden, zoals
Herentals, te verbinden. Napoleon Bonaparte droomde dan weer van een “Canal du
Nord” dat Schelde en Maas, de twee belangrijkste rivieren van het land, zou
verbinden. Zijn plannen werden in 1808 opgeborgen.
® In de daaropvolgende jaren werd nog herhaaldelijk voor een waterverbinding tussen
de Antwerpse haven en de Rijnregio gepleit. Uiteindelijk kwam er geen kanaal maar,
in 1834, een snellere en goedkopere spoorwegverbinding.
® Kanaalproject pas geloofwaardig als het transportsysteem aan regionale
ontwikkeling werd gekoppeld
® Ontginning van de Kempen: ontwikkeling van de Kempense heidevlaktes
Ook functie als militaire buffer, niet enkel landbouw en economisch motief. Grijze lijnen waren
vertakkingen, vloeikanalen waar water zou verspreid worden. 25.000 ha vloeiweiden.
,In oorspronkelijke plannen Kümmer fijnmazig net van irrigatiekanalen en vloeiweiden langs
Kempense kanalen
à In 1843, onmiddellijk na de goedkeuring van het project, werd met de gefaseerde aanleg van het
kanalennetwerk gestart. Het zestig kilometer lange centrale gedeelte tussen Herentals en Bocholt
werd minder dan drie jaar later al opgeleverd.
Vandaag kan je deze vloeiweides nog voelen, rechte lijnen van kanalen nog steeds terug te vinden.
à De KOLONIE als urbanisatiemodel
o Hoe boeren naar de Kempen lokken?
o Initiatief militair ingenieur kwam met de kolonie, was al in Noorderkempen toegepast
o Individuen en families mochten inwonen en kregen eten, maar in ruil moesten ze het land
bewerken
o Naast deze kolonies werden de landen bewerkt
o Rits van boerderijen waar elke familie zou wonen, verkavelingsmodel
o Boerderijen gezien als pilootproject door Kümmer, zou later meerdere boeren moeten
aantrekken
o Ook gemeenschapsvoorzieningen aan gekoppeld, kapel, school, …
à Eerste pilotcase: kolonie van Lommel
Veldjes met boerderijen langs irrigatiekanaal
Wegennetwerk tussen kanalen aangelegd, infrastructuren die
elkaar raken
Voorzieningen op terrein: kerk, woonplaats priester, schooltje
voor kinderen
Stratenpatroon vandaag nog terug te vinden in Lommel
à Landschappelijke impact
o De heidevlaktes waren van niemand en van iedereen tegelijk
o Ontginningswet 1847: Lokale gemeenten verplicht om hun eigen woeste gronden aan
kandidaat eigenaars te verkopen – schreef naast landbouw als herbestemming ook de
aanplanting van coniferen voor
o Tekort aan hout
o Privé ging massaal aan bosbouw doen, was vraag naar, verkocht goed
o Minder ingewikkeld als landbouw doen
, o Vlak en zanderig landschap evolueert naar dens bebost landschap
à Eerste kolonie was geen groot succes
o Niet genoeg water in kanalen
o Dieren stierven of werden ziek, boeren gingen op andere plaatsen bijklussen
o Sloeg niet echt aan
Nieuw idee, kanalen leggen in een grid
Elk blok tussen kanalen opdelen in 16 deeltjes, boer die het beste werkte kreeg het volgende blok à
sociaal tewerkstellingsmodel. Nooit uitgevoerd, maar het idee leefde wel om de Kempen te
veranderen
2. Het tweede leven van de Kempense kanalen
Kanalen niet meer het interessantste à opkomst spoorweg
Plannen om ook spoorweg in Kempen aan te leggen, getekend in Duitsland, om goederen naar haven
van Antwerpen te brengen, dwars door Kempen richting Nederland en Duitsland. Voor goederen,
landbouwgewassen.
Er was al een spoorlijn die richting Duitsland reed vanaf Antwerpen, maar deze ging helemaal langs
Luik, kronkelend door topografie à reed trager, duurde enorm lang om goederen of mensen naar
Keulen te krijgen, shortcut zoeken
Probleem: na onafhankelijkheid van België overeenkomst dat er maar 1
infrastructuur verbinding door Nederland naar Duitsland mocht gaan. Was al
gebeurd met waterweg. Te veel wegen door Nederland zou concurrentie
met Rotterdamse haven oneerlijk maken.
Na overleg mocht dit, op kosten van België
Spoorweg parallel met kanaal à band dwars door Kempen met twee
infrastructuren
Aantrekkelijk voor industrieën, goederen en mensen kunnen
getransporteerd worden
Les 1: CASE KEMPEN
0. Genesis van een nationaal test-gebied :het Kempense heidelandschap <
1840
Geschiedenis van de Kempen:
o Veel verschillende definities, iedereen bakent het anders af.
o Externe en interne grenzen doorheen tijd verschillend à moeilijk af te bakenen regio
o Bedrijven geconcentreerd in Antwerpse provincie en Nederland, minder in Limburgse regio’s.
o Groene slierten van riviervalleien
o Beperkt aantal steden te zien op Ferrarris kaart (Turnhout als enige stad)
o Dunbevolkt, verspreide bevoling
o Nu is de kaart van de Kempen veel groener
à Natuurlijk landschap zal transformeren naar 1 v/d meest geïndustrialiseerde regio’s
à Verstedelijkingspatroon diffuse rasterstad
à Gestuurd door infrastructuur, die vandaag monumenten zijn
Evolutie van Ferrarris kaart tot nu bekijken
Landschap: droog, zandvlaktes, moeras, heides,
duinen à troosteloos landschap, weinig mensen
Bossen, rivieren, grote steden, maar een grote witte
vlek
Hoopjes zand à heide
Kerksymbool à abdij, weinige ontwikkeling die te
vinden was in de Kempen, geestelijken en kunstenaars
die afzonderingen rust opzoeken
Bij kloosters al wat landbouw, voor eigen
voorzieningen
à Stedenbouwkundige modellen gebaseerd op autarkie en gericht isolement
• Voor kunstenaars om stilte op te zoeken
• Verlaten landschap ook militaire troef
Verkeer: veel tussen Antwerpen, Gent en Brussel in 19deeeuw, maar bij Kempen vrij weinig verkeer,
maar één of twee nationale wegen à bewust gedaan
,Wouden minder infrastructuur om het niet te gemakkelijk te maken dat Nederlanders binnenkomen
(net na onafhankelijkheid België van Nederlanden)
Buiten patroon van kloosters ook militair patroon, groot grid neergelsagen in ‘the middle of
nowhere’ àLeopoldsburg. Een van de weinige plekken waar we grote aaneengesloten stukken heide
hebben, door schietoefeningen wouden mensen niet te dicht bij militair domein wonen.
1. Kanaliseren en koloniseren van de Kempen
® Begin 19e eeuw, veel mislukte oogsten
® Idee om in Kempen landbouw te doen, boeren daar te werk stellen
® Hiervoor is water nodig
® Lang voor de oprichting van de Belgische staat (1830) werden er al ontwerpen
gemaakt voor de aanleg van kanalen die dwars door de Kempense regio zouden
snijden. In al die opeenvolgende projecten was het kanaal een loutere transportweg.
® Al in de vijftiende eeuw stond de kanalisering van de Grote en de Kleine Nete op de
agenda.
® Latere plannen hadden de bedoeling Antwerpen met kleinere steden, zoals
Herentals, te verbinden. Napoleon Bonaparte droomde dan weer van een “Canal du
Nord” dat Schelde en Maas, de twee belangrijkste rivieren van het land, zou
verbinden. Zijn plannen werden in 1808 opgeborgen.
® In de daaropvolgende jaren werd nog herhaaldelijk voor een waterverbinding tussen
de Antwerpse haven en de Rijnregio gepleit. Uiteindelijk kwam er geen kanaal maar,
in 1834, een snellere en goedkopere spoorwegverbinding.
® Kanaalproject pas geloofwaardig als het transportsysteem aan regionale
ontwikkeling werd gekoppeld
® Ontginning van de Kempen: ontwikkeling van de Kempense heidevlaktes
Ook functie als militaire buffer, niet enkel landbouw en economisch motief. Grijze lijnen waren
vertakkingen, vloeikanalen waar water zou verspreid worden. 25.000 ha vloeiweiden.
,In oorspronkelijke plannen Kümmer fijnmazig net van irrigatiekanalen en vloeiweiden langs
Kempense kanalen
à In 1843, onmiddellijk na de goedkeuring van het project, werd met de gefaseerde aanleg van het
kanalennetwerk gestart. Het zestig kilometer lange centrale gedeelte tussen Herentals en Bocholt
werd minder dan drie jaar later al opgeleverd.
Vandaag kan je deze vloeiweides nog voelen, rechte lijnen van kanalen nog steeds terug te vinden.
à De KOLONIE als urbanisatiemodel
o Hoe boeren naar de Kempen lokken?
o Initiatief militair ingenieur kwam met de kolonie, was al in Noorderkempen toegepast
o Individuen en families mochten inwonen en kregen eten, maar in ruil moesten ze het land
bewerken
o Naast deze kolonies werden de landen bewerkt
o Rits van boerderijen waar elke familie zou wonen, verkavelingsmodel
o Boerderijen gezien als pilootproject door Kümmer, zou later meerdere boeren moeten
aantrekken
o Ook gemeenschapsvoorzieningen aan gekoppeld, kapel, school, …
à Eerste pilotcase: kolonie van Lommel
Veldjes met boerderijen langs irrigatiekanaal
Wegennetwerk tussen kanalen aangelegd, infrastructuren die
elkaar raken
Voorzieningen op terrein: kerk, woonplaats priester, schooltje
voor kinderen
Stratenpatroon vandaag nog terug te vinden in Lommel
à Landschappelijke impact
o De heidevlaktes waren van niemand en van iedereen tegelijk
o Ontginningswet 1847: Lokale gemeenten verplicht om hun eigen woeste gronden aan
kandidaat eigenaars te verkopen – schreef naast landbouw als herbestemming ook de
aanplanting van coniferen voor
o Tekort aan hout
o Privé ging massaal aan bosbouw doen, was vraag naar, verkocht goed
o Minder ingewikkeld als landbouw doen
, o Vlak en zanderig landschap evolueert naar dens bebost landschap
à Eerste kolonie was geen groot succes
o Niet genoeg water in kanalen
o Dieren stierven of werden ziek, boeren gingen op andere plaatsen bijklussen
o Sloeg niet echt aan
Nieuw idee, kanalen leggen in een grid
Elk blok tussen kanalen opdelen in 16 deeltjes, boer die het beste werkte kreeg het volgende blok à
sociaal tewerkstellingsmodel. Nooit uitgevoerd, maar het idee leefde wel om de Kempen te
veranderen
2. Het tweede leven van de Kempense kanalen
Kanalen niet meer het interessantste à opkomst spoorweg
Plannen om ook spoorweg in Kempen aan te leggen, getekend in Duitsland, om goederen naar haven
van Antwerpen te brengen, dwars door Kempen richting Nederland en Duitsland. Voor goederen,
landbouwgewassen.
Er was al een spoorlijn die richting Duitsland reed vanaf Antwerpen, maar deze ging helemaal langs
Luik, kronkelend door topografie à reed trager, duurde enorm lang om goederen of mensen naar
Keulen te krijgen, shortcut zoeken
Probleem: na onafhankelijkheid van België overeenkomst dat er maar 1
infrastructuur verbinding door Nederland naar Duitsland mocht gaan. Was al
gebeurd met waterweg. Te veel wegen door Nederland zou concurrentie
met Rotterdamse haven oneerlijk maken.
Na overleg mocht dit, op kosten van België
Spoorweg parallel met kanaal à band dwars door Kempen met twee
infrastructuren
Aantrekkelijk voor industrieën, goederen en mensen kunnen
getransporteerd worden
