Samenvatting milieubeleid
Inhoudsopgave
BESLUIT:........................................................................................................................................................ 6
Milieuproblemen als ‘mens-milieu’ problemen....................................................................................................6
Milieuprobleemketen.................................................................................................................................... 7
Discursieve evolutie milieubeleid over 50 jaar..............................................................................................10
A1: Grenzen aan de groei............................................................................................................................. 13
A2: Ecologische modernisering..................................................................................................................... 14
A3: Duurzame ontwikkeling......................................................................................................................... 14
B Etische/politieke principes........................................................................................................................ 16
B1. Bij voorkeur brongerichte maatregelen..................................................................................................16
B2. Doelgroepenbeleid ipv preventie........................................................................................................... 17
B3. De vervuiler betaald............................................................................................................................... 17
B4. Extern integratiebeginsel....................................................................................................................... 18
B5. Stand-still beginsel................................................................................................................................. 18
B6. Hoog beschermingsniveau zonder de sociaaleconomische gevolgen uit het oog te verliezen...................18
B7. Voorzorgsbeginsel.................................................................................................................................. 18
Beginselen en discours huidige Vlaamse milieubeleid (2019-2024)...............................................................19
A. Het metafoor ‘Tragedy of the Commons’.................................................................................................. 19
B. De spanning tussen eigenbelang en collectief belang (sociale dilemma’s).................................................22
B1. Prisoner’s dilemma.......................................................................................................................................22
B2. Vertrouwensdilemma...................................................................................................................................23
B3. Chicken dilemma..........................................................................................................................................23
B4. Vrijwilligersdilemma.....................................................................................................................................24
C. Het vraagstuk van instrumentering.......................................................................................................... 24
C1. Juridische instrumenten................................................................................................................................24
C2. Economische instrumenten..........................................................................................................................25
C3. Sociale instrumenten....................................................................................................................................26
,D. Het environmental justice vraagstuk........................................................................................................ 26
Doelrationeel perspectief op beleid............................................................................................................. 28
Voorbeeld examenvraag....................................................................................................................................34
Licht bijgaande doelstelling in het afvalbeleid toe in beleidsevaluatietermen:.................................................34
1 Milieubeleidsplanning............................................................................................................................... 34
1.1 Groei en bloei van strategische milieubeleidsplanning................................................................................34
1.2 De (wettelijke) federale cyclus van rapporten DO maar lang ontbrekende beleidsplannen DO..................35
1.3 Ideale inhoud van een (milieu)beleidsplan...................................................................................................36
1.4 De functies van een milieubeleidsplan.........................................................................................................36
2 Transitiedenken........................................................................................................................................ 37
2.1 Denken over duurzaamheid..........................................................................................................................38
2.2 Denken over transities..................................................................................................................................39
2.3 Kunnen we transities beïnvloeden?..............................................................................................................42
2.4 Tot besluit: de toekomst ligt (deels) open....................................................................................................44
Interactie perspectief................................................................................................................................... 45
Afzetten tegen doelrationeel perspectief:..........................................................................................................46
Veronderstellingen achter dit perspectief:.........................................................................................................46
Beleid in dit perspectief......................................................................................................................................47
1) Barrièremodel............................................................................................................................................47
2) Stromenmodel............................................................................................................................................48
Beleidsnetwerkanalyse.......................................................................................................................................48
Sterktes en zwaktes interactieperspectief..........................................................................................................49
Institutioneel perspectief............................................................................................................................. 51
1. Onderscheid met beide andere perspectieven...............................................................................................51
Voorbeeld: fasen in 50 jaar institutionalisering Vlaams milieubeleid............................................................52
Beleid uitfaseren is veel moeilijker dan nieuw beleid toevoegen: de X-curve van duurzaamheidstransities
........................................................................................................................................................................52
2. Stromingen in het institutionele perspectief..................................................................................................53
2.1 Rational choice institutionalism...............................................................................................................53
2.2 Historisch institutionalisme......................................................................................................................54
2.3 Sociologisch-organisatorisch institutionalisme........................................................................................54
2.4 Discursief-institutionele benadering........................................................................................................55
3. Analysekader vanuit institutioneel perspectief..............................................................................................55
4. ‘Ontwerpen’ van beleid vanuit institutioneel perspectief..............................................................................56
5. ‘Evalueren’ in institutioneel perspectief.........................................................................................................57
6. Sterktes en zwaktes van het institutioneel perspectief..................................................................................57
,Een blik op milieu(gezondheids)risico’s in het interactieperspectief..............................................................58
1. Percepties en andere soorten kennis..............................................................................................................58
1.1. Psychometrisch paradigma........................................................................................................................59
1.2. Sociaal-constructivisme..............................................................................................................................60
2. Interactie in de science-policy interface.........................................................................................................61
3. Risk society als context...................................................................................................................................63
A. Ontstaan, dynamiek en (deels) institutionalisering van de milieubeweging..............................................65
B. Kenmerken van de klimaatbeweging (gastspreker Ewoud Vandepitte).....................................................67
Les 01: Milieuproblemen als maatschappelijke vraagstukken
Start: 50 jaar geleden, evolutie in de verwoording van ‘milieuproblemen’
1. Compartiment begrippenkader, jaren ‘70
• Eerste milieuproblemen treden op: uistoot industrie, mindere luchtkwaliteit, zwavel oxide in
de lucht, bodemvervuiling, …
• Milieuproblemen benoemd naar het milieu-compartiment waarin verstoring optreedt:
– Luchtvervuiling (miv. ozonlaag = de atmosfeer)
– Waterbezoedeling (oppervlaktewater + waterbodems)
– Bodemverontreiniging (miv. grondwaterbederf)
– Verstoring van fauna en flora (wild levende)
– Verstoring van het landschap (en van ecosystemen)
• Alsof aparte milieuproblemen
Voordelen compartimenteel kader:
Naast emissieregels ook immissie- en kwaliteitsdoelstellingen voor het compartiment
Specialisatie van experten en overheden
Emissie: uitstoot
Immissie: verontreiniging die al in de lucht zit, luchtkwaliteit
Beide bekijken, specialisten onderzochten deze
Nadelen compartimenteel kader:
Versnippering bevoegdheden en beleid: iemand voor water, iemand voor lucht, …
Risico op afwenteling milieuproblemen
vb. Waterzuivering => vervuild slib => bodemvervuiling
vb. Bomenkap voor natuurherstel niet coherent met klimaatmitigatie
vb. Afvalprobleem: eerst storten, erna verbranden, goede oplossing voor afvalprobleem,
maar op vlak van uitstoot dan weer minder, maar verantwoordelijke van afval kijkt hier niet
naar, elke oplossing enkel eenzijdig en vaak niet afgestemd op andere milieuproblemen
Problemen moeilijk aan te pakken bij de bron, bv. in een regio, of in een hele keten van
processen
, 2. Hoofdtypes ingrepen/ effecten als begrippenkader
• Verontreiniging door toevoeging van iets of emissie (verontreinigingsfactoren of polluenten),
zodanig dat schade wordt aangebracht, => milieuhygiënische problemen en normen)
• Uitputting door verwijdering van iets (onttrekking, Memorie p. 19) met een zodanige snelheid
of omvang, dat deze vorm van exploitatie zichzelf in gevaar brengt
• Aantasting, zowel omkeerbare als de niet-omkeerbare, een kwaliteitsvermindering, anders
dan door verontreiniging of aantasting, door verandering van iets
Additions, withdrawals, modification
3. Procesmatig begrippenkader half jaren ‘80
Niet meer federale bevoegdheid: gewesten verantwoordelijk nu
Benoemd als Centrale thema’s in milieubeleid
Procesmatig begrippenkader:
o ‘VER-’ = problematisch effectproces of samenhangend geheel van effectprocessen in
milieu
o Vervuiling, verzuring, …
o MIRA’s: deze benadering is niet meer gebruikt sinds 2021
Voorbeelden centrale thema’s:
• Verandering van klimaten (afbraak van de ozonlaag en problematiek broeikaseffect)
• Verspilling van eindige grondstoffen (van fossiele grondstoffen, van ertsen maar ook van
vruchtbare grond en genetisch materiaal, niet op zich in Mira maar wel deels onder
bodemaantasting)
• Verspreiding van milieugevaarlijke stoffen (in bodem, water en lucht in concentraties die
negatief inwerken op plant, dier of mens)
• Verzuring van industriële regio's of continenten (zwavel- en stikstofoxides (fossiele
brandstoffen) en ammoniak (uit landbouw) verzuren lucht en bodem
• Vermesting van stroombekkens, grondwater en natuurgebieden (stoffen die in milieu terecht
komen, zorgen voor algengroei in rivier, hierdoor minder zuurstof over voor vissen, deze
sterven)
• Verwijdering van afval (hoofdzakelijk via storten en verbranding)
• Verdroging: door de ontginning van het grondwater voor allerlei doeleinden, door de
verharding van het oppervlak en de versnelde afvoer daalt grondwatertafel. Ook rooien en
ontginning.
• Versnippering veel natuurgebieden, maar heel klein en niet verbonden: isolement en niet
alleen de inkrimping
Inhoudsopgave
BESLUIT:........................................................................................................................................................ 6
Milieuproblemen als ‘mens-milieu’ problemen....................................................................................................6
Milieuprobleemketen.................................................................................................................................... 7
Discursieve evolutie milieubeleid over 50 jaar..............................................................................................10
A1: Grenzen aan de groei............................................................................................................................. 13
A2: Ecologische modernisering..................................................................................................................... 14
A3: Duurzame ontwikkeling......................................................................................................................... 14
B Etische/politieke principes........................................................................................................................ 16
B1. Bij voorkeur brongerichte maatregelen..................................................................................................16
B2. Doelgroepenbeleid ipv preventie........................................................................................................... 17
B3. De vervuiler betaald............................................................................................................................... 17
B4. Extern integratiebeginsel....................................................................................................................... 18
B5. Stand-still beginsel................................................................................................................................. 18
B6. Hoog beschermingsniveau zonder de sociaaleconomische gevolgen uit het oog te verliezen...................18
B7. Voorzorgsbeginsel.................................................................................................................................. 18
Beginselen en discours huidige Vlaamse milieubeleid (2019-2024)...............................................................19
A. Het metafoor ‘Tragedy of the Commons’.................................................................................................. 19
B. De spanning tussen eigenbelang en collectief belang (sociale dilemma’s).................................................22
B1. Prisoner’s dilemma.......................................................................................................................................22
B2. Vertrouwensdilemma...................................................................................................................................23
B3. Chicken dilemma..........................................................................................................................................23
B4. Vrijwilligersdilemma.....................................................................................................................................24
C. Het vraagstuk van instrumentering.......................................................................................................... 24
C1. Juridische instrumenten................................................................................................................................24
C2. Economische instrumenten..........................................................................................................................25
C3. Sociale instrumenten....................................................................................................................................26
,D. Het environmental justice vraagstuk........................................................................................................ 26
Doelrationeel perspectief op beleid............................................................................................................. 28
Voorbeeld examenvraag....................................................................................................................................34
Licht bijgaande doelstelling in het afvalbeleid toe in beleidsevaluatietermen:.................................................34
1 Milieubeleidsplanning............................................................................................................................... 34
1.1 Groei en bloei van strategische milieubeleidsplanning................................................................................34
1.2 De (wettelijke) federale cyclus van rapporten DO maar lang ontbrekende beleidsplannen DO..................35
1.3 Ideale inhoud van een (milieu)beleidsplan...................................................................................................36
1.4 De functies van een milieubeleidsplan.........................................................................................................36
2 Transitiedenken........................................................................................................................................ 37
2.1 Denken over duurzaamheid..........................................................................................................................38
2.2 Denken over transities..................................................................................................................................39
2.3 Kunnen we transities beïnvloeden?..............................................................................................................42
2.4 Tot besluit: de toekomst ligt (deels) open....................................................................................................44
Interactie perspectief................................................................................................................................... 45
Afzetten tegen doelrationeel perspectief:..........................................................................................................46
Veronderstellingen achter dit perspectief:.........................................................................................................46
Beleid in dit perspectief......................................................................................................................................47
1) Barrièremodel............................................................................................................................................47
2) Stromenmodel............................................................................................................................................48
Beleidsnetwerkanalyse.......................................................................................................................................48
Sterktes en zwaktes interactieperspectief..........................................................................................................49
Institutioneel perspectief............................................................................................................................. 51
1. Onderscheid met beide andere perspectieven...............................................................................................51
Voorbeeld: fasen in 50 jaar institutionalisering Vlaams milieubeleid............................................................52
Beleid uitfaseren is veel moeilijker dan nieuw beleid toevoegen: de X-curve van duurzaamheidstransities
........................................................................................................................................................................52
2. Stromingen in het institutionele perspectief..................................................................................................53
2.1 Rational choice institutionalism...............................................................................................................53
2.2 Historisch institutionalisme......................................................................................................................54
2.3 Sociologisch-organisatorisch institutionalisme........................................................................................54
2.4 Discursief-institutionele benadering........................................................................................................55
3. Analysekader vanuit institutioneel perspectief..............................................................................................55
4. ‘Ontwerpen’ van beleid vanuit institutioneel perspectief..............................................................................56
5. ‘Evalueren’ in institutioneel perspectief.........................................................................................................57
6. Sterktes en zwaktes van het institutioneel perspectief..................................................................................57
,Een blik op milieu(gezondheids)risico’s in het interactieperspectief..............................................................58
1. Percepties en andere soorten kennis..............................................................................................................58
1.1. Psychometrisch paradigma........................................................................................................................59
1.2. Sociaal-constructivisme..............................................................................................................................60
2. Interactie in de science-policy interface.........................................................................................................61
3. Risk society als context...................................................................................................................................63
A. Ontstaan, dynamiek en (deels) institutionalisering van de milieubeweging..............................................65
B. Kenmerken van de klimaatbeweging (gastspreker Ewoud Vandepitte).....................................................67
Les 01: Milieuproblemen als maatschappelijke vraagstukken
Start: 50 jaar geleden, evolutie in de verwoording van ‘milieuproblemen’
1. Compartiment begrippenkader, jaren ‘70
• Eerste milieuproblemen treden op: uistoot industrie, mindere luchtkwaliteit, zwavel oxide in
de lucht, bodemvervuiling, …
• Milieuproblemen benoemd naar het milieu-compartiment waarin verstoring optreedt:
– Luchtvervuiling (miv. ozonlaag = de atmosfeer)
– Waterbezoedeling (oppervlaktewater + waterbodems)
– Bodemverontreiniging (miv. grondwaterbederf)
– Verstoring van fauna en flora (wild levende)
– Verstoring van het landschap (en van ecosystemen)
• Alsof aparte milieuproblemen
Voordelen compartimenteel kader:
Naast emissieregels ook immissie- en kwaliteitsdoelstellingen voor het compartiment
Specialisatie van experten en overheden
Emissie: uitstoot
Immissie: verontreiniging die al in de lucht zit, luchtkwaliteit
Beide bekijken, specialisten onderzochten deze
Nadelen compartimenteel kader:
Versnippering bevoegdheden en beleid: iemand voor water, iemand voor lucht, …
Risico op afwenteling milieuproblemen
vb. Waterzuivering => vervuild slib => bodemvervuiling
vb. Bomenkap voor natuurherstel niet coherent met klimaatmitigatie
vb. Afvalprobleem: eerst storten, erna verbranden, goede oplossing voor afvalprobleem,
maar op vlak van uitstoot dan weer minder, maar verantwoordelijke van afval kijkt hier niet
naar, elke oplossing enkel eenzijdig en vaak niet afgestemd op andere milieuproblemen
Problemen moeilijk aan te pakken bij de bron, bv. in een regio, of in een hele keten van
processen
, 2. Hoofdtypes ingrepen/ effecten als begrippenkader
• Verontreiniging door toevoeging van iets of emissie (verontreinigingsfactoren of polluenten),
zodanig dat schade wordt aangebracht, => milieuhygiënische problemen en normen)
• Uitputting door verwijdering van iets (onttrekking, Memorie p. 19) met een zodanige snelheid
of omvang, dat deze vorm van exploitatie zichzelf in gevaar brengt
• Aantasting, zowel omkeerbare als de niet-omkeerbare, een kwaliteitsvermindering, anders
dan door verontreiniging of aantasting, door verandering van iets
Additions, withdrawals, modification
3. Procesmatig begrippenkader half jaren ‘80
Niet meer federale bevoegdheid: gewesten verantwoordelijk nu
Benoemd als Centrale thema’s in milieubeleid
Procesmatig begrippenkader:
o ‘VER-’ = problematisch effectproces of samenhangend geheel van effectprocessen in
milieu
o Vervuiling, verzuring, …
o MIRA’s: deze benadering is niet meer gebruikt sinds 2021
Voorbeelden centrale thema’s:
• Verandering van klimaten (afbraak van de ozonlaag en problematiek broeikaseffect)
• Verspilling van eindige grondstoffen (van fossiele grondstoffen, van ertsen maar ook van
vruchtbare grond en genetisch materiaal, niet op zich in Mira maar wel deels onder
bodemaantasting)
• Verspreiding van milieugevaarlijke stoffen (in bodem, water en lucht in concentraties die
negatief inwerken op plant, dier of mens)
• Verzuring van industriële regio's of continenten (zwavel- en stikstofoxides (fossiele
brandstoffen) en ammoniak (uit landbouw) verzuren lucht en bodem
• Vermesting van stroombekkens, grondwater en natuurgebieden (stoffen die in milieu terecht
komen, zorgen voor algengroei in rivier, hierdoor minder zuurstof over voor vissen, deze
sterven)
• Verwijdering van afval (hoofdzakelijk via storten en verbranding)
• Verdroging: door de ontginning van het grondwater voor allerlei doeleinden, door de
verharding van het oppervlak en de versnelde afvoer daalt grondwatertafel. Ook rooien en
ontginning.
• Versnippering veel natuurgebieden, maar heel klein en niet verbonden: isolement en niet
alleen de inkrimping
