WAT IS GEZONDHEID?
1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
- Geest
- God(en)
- Fysieke gesteldheid
1.1 Relatie tussen lichaam en geest
1) HIPPOCRATES (OUDHEID: 460-377 V.CHR.)
- Ziekte ontstond wanneer er een verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaams-
vloeistoffen (humores)
o Gele gal: cholerisch/boosaardig
o Slijm: kalm/ flegmatisch
o Bloed: optimisme/sanguine
o Zwarte gal: melancholisch/verdriet
- Genezing: opniew balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen
- Lichaam en geest = 1 eenheid
- Hoeveelheid sappen --> persoonlijkheid
2) GALENUS (129-199 N.CHR.)
Etiologie = oorzaak van een ziekte
- De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
- 4 lichamelijke humores --> 4 temperamenten --> specifieke ziekten bvb melancholieke
vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid zwarte gal
- De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
3) VROEGE MIDDELEEUWEN
- Focus op geloof en spiritualiteit
- Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
- Verantwoordelijkheid lag bij priesters om mensen gezond te maken
- Verbod op wetenschappelijk onderzoek
- Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
- 1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie --> verschillende theorieën ontwikkeld,
natuurwetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling van lichamelijke geneeskunde
4) DESCARTES (1596-1650)
- Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
- Geest verlaat het lichaam als iemand sterft --> geen verbod meer op autopsie
- Lichaam = machine dat bestaat uit verschillende onderdelen --> mechanistisch standpunt
- Dmv autopsie kon aangetoond worden dat bepaalde ziekten in cellen te situeren waren
1.2 Biomedisch ziektemodel
Reductionistisch: het reduceert het lichaam tot op celniveau
Standpunt
- Gezondheid = afwezigheid van ziekte
- Ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring
- Genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig = pilletje, bacterie weg, dan ben je genezen
Maar waarom dan verschillende reacties van mensen? --> hier wordt geen rekening mee gehouden
in dit model
1
,1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte
Standpunt
- Veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties
- Rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk, ook de rol van het sociale bvb netwerk
- Psyche belangrijk want bvb fantoompijn, placebo-effect dus toch (tenminste) een
bidirectionele relatie itt dualistisch denken
1.4 Biopsychosociaal ziektemodel
Geïntegreerde benadering voor de assessment van
- Biologische/fysiologische: zenuwen, pijnreceptoren, hormonen
- Psychologische/gedragsmatige
- Sociale/omgevingsfactoren
Die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.5 Gedrag, dood en ziekte
Wat heeft de perspecitieven nog doen veranderen?
- Stijging levensverwachting
- Daling mortaliteit (sterftecijfers)
- Geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
- Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd bvb jaar 1900 griep en longontsteking, nu
kanker en hartaandoeningen
- Belangrijke gedragscomponent: vroeger infectieziekte en nu ziektes veroorzaakt door ons
eigen gedrag --> ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde perspectieven op gezondheid
2.1 Lekentheorieën over gezondheid
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid voor u?”
Antwoord
- Een overwegend gevoel van welzijn
- De afwezigheid van symptomen
- Handelingen kunnen uitvoeren waartoe een persoon in staat is
Benyamini (2003)
- Zelfde vraag aan ouderen (n = 500)
- Wanneer slechte/redelijke gezondheid hadden, ging het antwoord vooral over recente
symptomen/indicatoren van slechte gezondheid (bvb pijn)
- Wanneer goede gezondheid, ging het antwoord vooral over positieve indicatoren (bvb in
staat zijn tot wandelen)
- Gezonde individuen hun subjectieve gezondheidsbeoordelingen zijn meer verbonden met
gezondsheidsgedrag bvb gezond eten, voldoende bewegen, slapen
-
Gezondheidsgedrag: gedrag (ongeacht de gezondheidstoestand) dat bedoeld is om de gezondheid te
beschermen, te bevorderen of in stand te houden (bvb voldoende lichaamsbeweging)
Health & Lifestyle (n = 9000, Blaxter) gezondheid als
- Niet ziek
- Bezit, geërfd
- Gedrag bvb nog kunnen wandelen
- Lichamelijk fitheid en vitaliteit
2
, - Psychosociaal welzijn
- Functie, in staat zijn tot handelingen
Definitie van gezondheid van de WHO Wereldgezondheidsorganisatie: toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en (...) niet alleen als de afwezigheid van ziekte of invaliditeit
WHO stelt doelstellingen op bvb we willen dat er minder mensen gaan roken, drinkbaar water
hebben & dan komen er beleidsdocumenten die een betere gezondheid voorop stellen, deze
veronderstellen een relatie tussen gedrag, leefwijze en gezondheid
De Vlaming leeft gezonder in 2025 --> beleidsdocumenten Vlaanderen
2.2 Crossculturele perspectieven op gezondheid
‘Normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het economische, politieke klimaat
(bvb Obama – Trump) van het tijdperk.
Bvb andere kijk binnen verschillende culturen op een bevalling, bij ons gemedicaliseerd <-> in
Nederland bevallen veel meer vrouwen thuis. Ook gedrag; roken was ooit fancy, alcohol verschuiving
‘tourné mineral’
2.3 Levensloop en gezondheid
Perspectief verschilt ook op vlak van leeftijd, het ontwikkeld
- Kinderen < 7: geen goed inschattingsvermogen op ziekte en gezondheid, zij denken op een
magisch niveau
- Kinderen 8-11: denken concreter, kunnen oorzaak en gevolg uitleggen
- Vroege puberteit: fysiologisch; bacteriën, virussen etc
- Late puberteit en volwassenheid: psychofysiologisch, de geest speelt ook een rol bvb stress
kan ongezond zijn
- Ouderen: vaak positieve opvatting
3 Wat is gezondheidspsychologie?
Ψ = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische processen &
gedragsmatig functioneren via empirische methoden
Tools: systematische observatie en zelfrapportage
3.1 Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?
Matarazzo (1980): gezondheidspsychologie: ‘het aggregaat van de specifieke onderwijskundige,
wetenschappelijke en professionele bijdragen van het vakgebied psychologie aan de bevordering en
het behoud van de gezondheid, de voorlichting over en de behandeling van ziekten en de daaraan
gerelateerde disfunctie’ (niet vanbuiten kennen)
Belangrijkste doelstelling van de gezondheidspsychologie: begrip ontwikkelen en vergroten van de
biopsychologische factoren bij verschillende zaken
1. Het in stand houden en bevorderen van gezondheid
2. Verbeteren van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. Preventie en behandeling van ziekte
4. Oorzaken van ziekte; kijken naar risicofactoren en kwetsbaarheden
3
, De gezondheidspsychologie heeft bepaalde modellen/theorieën overgenomen uit sociale, klinische,
cognitieve psychologie, het bevariorisme en het wordt vaak gecombineerde met andere vakgebieden
(bvb gezondheidseconomie). Gezondheidspsychologen maken vaak deel uit van inter- en
multidisciplinaire groepen
Andere terreinen
- Psychosomatische geneeskunde (geest en lichaam)
- Gedragsgeneeskunde (klassieke en operante conditionering)
- Medische psychologie (beroep eerder dan vakgebied)
- Medische sociologie (gezin, verwantschap, samenleving)
- Klinische psychologie (geestelijke gezondheid)
4
1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
- Geest
- God(en)
- Fysieke gesteldheid
1.1 Relatie tussen lichaam en geest
1) HIPPOCRATES (OUDHEID: 460-377 V.CHR.)
- Ziekte ontstond wanneer er een verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaams-
vloeistoffen (humores)
o Gele gal: cholerisch/boosaardig
o Slijm: kalm/ flegmatisch
o Bloed: optimisme/sanguine
o Zwarte gal: melancholisch/verdriet
- Genezing: opniew balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen
- Lichaam en geest = 1 eenheid
- Hoeveelheid sappen --> persoonlijkheid
2) GALENUS (129-199 N.CHR.)
Etiologie = oorzaak van een ziekte
- De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
- 4 lichamelijke humores --> 4 temperamenten --> specifieke ziekten bvb melancholieke
vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid zwarte gal
- De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
3) VROEGE MIDDELEEUWEN
- Focus op geloof en spiritualiteit
- Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
- Verantwoordelijkheid lag bij priesters om mensen gezond te maken
- Verbod op wetenschappelijk onderzoek
- Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
- 1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie --> verschillende theorieën ontwikkeld,
natuurwetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling van lichamelijke geneeskunde
4) DESCARTES (1596-1650)
- Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
- Geest verlaat het lichaam als iemand sterft --> geen verbod meer op autopsie
- Lichaam = machine dat bestaat uit verschillende onderdelen --> mechanistisch standpunt
- Dmv autopsie kon aangetoond worden dat bepaalde ziekten in cellen te situeren waren
1.2 Biomedisch ziektemodel
Reductionistisch: het reduceert het lichaam tot op celniveau
Standpunt
- Gezondheid = afwezigheid van ziekte
- Ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring
- Genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig = pilletje, bacterie weg, dan ben je genezen
Maar waarom dan verschillende reacties van mensen? --> hier wordt geen rekening mee gehouden
in dit model
1
,1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte
Standpunt
- Veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties
- Rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk, ook de rol van het sociale bvb netwerk
- Psyche belangrijk want bvb fantoompijn, placebo-effect dus toch (tenminste) een
bidirectionele relatie itt dualistisch denken
1.4 Biopsychosociaal ziektemodel
Geïntegreerde benadering voor de assessment van
- Biologische/fysiologische: zenuwen, pijnreceptoren, hormonen
- Psychologische/gedragsmatige
- Sociale/omgevingsfactoren
Die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.5 Gedrag, dood en ziekte
Wat heeft de perspecitieven nog doen veranderen?
- Stijging levensverwachting
- Daling mortaliteit (sterftecijfers)
- Geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
- Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd bvb jaar 1900 griep en longontsteking, nu
kanker en hartaandoeningen
- Belangrijke gedragscomponent: vroeger infectieziekte en nu ziektes veroorzaakt door ons
eigen gedrag --> ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde perspectieven op gezondheid
2.1 Lekentheorieën over gezondheid
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid voor u?”
Antwoord
- Een overwegend gevoel van welzijn
- De afwezigheid van symptomen
- Handelingen kunnen uitvoeren waartoe een persoon in staat is
Benyamini (2003)
- Zelfde vraag aan ouderen (n = 500)
- Wanneer slechte/redelijke gezondheid hadden, ging het antwoord vooral over recente
symptomen/indicatoren van slechte gezondheid (bvb pijn)
- Wanneer goede gezondheid, ging het antwoord vooral over positieve indicatoren (bvb in
staat zijn tot wandelen)
- Gezonde individuen hun subjectieve gezondheidsbeoordelingen zijn meer verbonden met
gezondsheidsgedrag bvb gezond eten, voldoende bewegen, slapen
-
Gezondheidsgedrag: gedrag (ongeacht de gezondheidstoestand) dat bedoeld is om de gezondheid te
beschermen, te bevorderen of in stand te houden (bvb voldoende lichaamsbeweging)
Health & Lifestyle (n = 9000, Blaxter) gezondheid als
- Niet ziek
- Bezit, geërfd
- Gedrag bvb nog kunnen wandelen
- Lichamelijk fitheid en vitaliteit
2
, - Psychosociaal welzijn
- Functie, in staat zijn tot handelingen
Definitie van gezondheid van de WHO Wereldgezondheidsorganisatie: toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en (...) niet alleen als de afwezigheid van ziekte of invaliditeit
WHO stelt doelstellingen op bvb we willen dat er minder mensen gaan roken, drinkbaar water
hebben & dan komen er beleidsdocumenten die een betere gezondheid voorop stellen, deze
veronderstellen een relatie tussen gedrag, leefwijze en gezondheid
De Vlaming leeft gezonder in 2025 --> beleidsdocumenten Vlaanderen
2.2 Crossculturele perspectieven op gezondheid
‘Normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het economische, politieke klimaat
(bvb Obama – Trump) van het tijdperk.
Bvb andere kijk binnen verschillende culturen op een bevalling, bij ons gemedicaliseerd <-> in
Nederland bevallen veel meer vrouwen thuis. Ook gedrag; roken was ooit fancy, alcohol verschuiving
‘tourné mineral’
2.3 Levensloop en gezondheid
Perspectief verschilt ook op vlak van leeftijd, het ontwikkeld
- Kinderen < 7: geen goed inschattingsvermogen op ziekte en gezondheid, zij denken op een
magisch niveau
- Kinderen 8-11: denken concreter, kunnen oorzaak en gevolg uitleggen
- Vroege puberteit: fysiologisch; bacteriën, virussen etc
- Late puberteit en volwassenheid: psychofysiologisch, de geest speelt ook een rol bvb stress
kan ongezond zijn
- Ouderen: vaak positieve opvatting
3 Wat is gezondheidspsychologie?
Ψ = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische processen &
gedragsmatig functioneren via empirische methoden
Tools: systematische observatie en zelfrapportage
3.1 Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?
Matarazzo (1980): gezondheidspsychologie: ‘het aggregaat van de specifieke onderwijskundige,
wetenschappelijke en professionele bijdragen van het vakgebied psychologie aan de bevordering en
het behoud van de gezondheid, de voorlichting over en de behandeling van ziekten en de daaraan
gerelateerde disfunctie’ (niet vanbuiten kennen)
Belangrijkste doelstelling van de gezondheidspsychologie: begrip ontwikkelen en vergroten van de
biopsychologische factoren bij verschillende zaken
1. Het in stand houden en bevorderen van gezondheid
2. Verbeteren van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
3. Preventie en behandeling van ziekte
4. Oorzaken van ziekte; kijken naar risicofactoren en kwetsbaarheden
3
, De gezondheidspsychologie heeft bepaalde modellen/theorieën overgenomen uit sociale, klinische,
cognitieve psychologie, het bevariorisme en het wordt vaak gecombineerde met andere vakgebieden
(bvb gezondheidseconomie). Gezondheidspsychologen maken vaak deel uit van inter- en
multidisciplinaire groepen
Andere terreinen
- Psychosomatische geneeskunde (geest en lichaam)
- Gedragsgeneeskunde (klassieke en operante conditionering)
- Medische psychologie (beroep eerder dan vakgebied)
- Medische sociologie (gezin, verwantschap, samenleving)
- Klinische psychologie (geestelijke gezondheid)
4
