Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
Psychopathologie
Hoofdstuk 1: Introductie
1. Psychiatrie en maatschappij
Psychopathologie is de leer der geestesziekten, de psychiatrische ziekteleer of nosologie.
Het is een verzamelbegrip voor het geheel van psychische stoornissen.
De zuivere betekenis is de studie/wetenschap van het geestelijke of psychisch lijden.
Psychiatrie is de leer van de behandeling der geestesziekten.
Een psycholoog heeft de studie psychologie gestudeerd en mag geen voorschriften uitdelen.
Een psychiater heeft de studie geneeskunde met specialisatie gestudeerd en mag wel
voorschrijven.
1.1 Psychiatrische stoornissen
Opvattingen over ‘gek’ of ‘gestoord’ zijn sterk tijds- en cultuur gebonden.
Om te kunnen spreken van een psychiatrische stoornis moet er aan 3 voorwaarden voldaan
zijn:
Het betreft een abnormaal verschijnsel of gedrag dat afwijkt van een sociale norm of
van wat in de betreffende cultuur als normaal geldt.
Dit abnormale verschijnsel wordt een teken van een stoornis als het bovendien
ongemak of lijden teweegbrengt bij de betrokkene en/of de omgeving.
Het gaat om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere
personen is vastgesteld en binnen het gangbare begrippenkader van de psychiatrie
kan beschreven worden.
1.2 Ziekte: lichamelijk (biologisch), psychologisch en sociologisch
In strikt medische zin verwijst de term ziekte naar een lichamelijke afwijking, aandoening of
stoornis met een specifieke oorzaak, een duidelijk beloop, en zo mogelijk een aangepaste
therapie aantoonbaar is.
MAAR dit is zelden het geval bij psychiatrische stoornissen. Er zijn uitzonderingen, een
beperkte groep stoornissen waarvan een organische oorzaak gekend is, bijvoorbeeld
cognitieve stoornissen (zie later).
Dit betekent echter niet dat psychiatrische patiënten in de beleving of erkenning van hun
ziek-zijn anders – minder ernstig – moeten worden beoordeeld dan in het geval van een
lichamelijke ziekte.
Psychologische inhoud van ziekte:
Beleving van ziek-zijn; de subjectieve ervaring van onwelzijn, lijden of beperking in
het lichamelijk, psychisch en/of sociaal functioneren.
1
,Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
Sociologische inhoud van ziekte:
De rol van ziek-zijn; de behoefte aan erkenning als zieke patiënt, het aannemen van
een maatschappelijk bepaalde en erkende patiëntenrol.
De verwachting te zoeken naar genezing door raadpleging van een deskundige, de rol
van hulpvrager.
Psychologische en sociologische inhoud -> psychiatrische patiënt.
Patiënt komt van het Latijnse patiens, wat geduldig, verdragend, lijdend betekent.
1.3 Wetenschap en praktijk
Het psychisch lijden is moeilijker, objectief en wetenschappelijk te benaderen. Dat heeft te
maken met o.a.:
Het persoonlijke en onvermijdelijk subjectief aanvoelen door de hulpverlener, speelt
een grote rol.
Het deskundig onderzoek en de behandeling van psychiatrische patiënten vereisen
echter ook wetenschappelijk onderbouwde kennis van psychiatrische stoornissen.
De combinatie van 1 & 2.
Het medisch model:
(a) Diagnose (kenmerken/symptomen - beschrijvend/descriptief)
= Na een beschrijving en ordening van de kenmerken of symptomen van de stoornis
zoekt men naar de mogelijke verklaringen (etiologie).
(b) Verklaring (oorzaken/etiologie)
= Op grond hiervan tracht men een geschikte behandeling of therapie toe te passen.
(c) Prognose (beloop/verloop, natuurlijk versus onder invloed van een behandeling)
= Daarbij veronderstelt men dat het verdere verloop van de stoornis gunstig wordt
beïnvloed.
(d) Therapie
= Behandeling via interventie op basis van a, b en c.
= Doel? Stoornis doen (verdwijnen) of minstens te verbeteren.
(e) Preventie
= In het beste geval kan men maatregelen treffen om de stoornis te voorkomen.
= Actieplan op basis van a, b, c en d. (vb; preventie van verder alcoholgebruik)
Primair: voorkomen van stoornissen.
Secundair: zo snel en effectief mogelijk stoornissen behandelen om resttoestanden
te voorkomen.
Tertiair: nadelige gevolgen van stoornissen beperken.
Netwerk van voorzieningen
Intramurale of klinische zorg, de minderheid van patiënten moet worden opgenomen
in een psychiatrische instelling. Vb; PC, PZ of PAAZ.
Extramurale of ambulante zorg; de grote meerderheid kan terecht bij allerlei vormen
van ambulante/extramurale hulpverlening Vb; CGGZ, CAW, JAC of Tejo.
2
,Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
Semimurale zorg of tussenvoorzieningen; ten slotte bestaan er ook
tussenvoorzieningen (semimurale zorg) tussen klinische en ambulante hulpverlening.
Doelgroepen, problematiek en beroepsgroepen
Doelgroep:
Infantpsychiatrie; deel van de psychiatrie dat de diagnostiek, behandeling en
preventie van psychopathologie bij jonge kinderen t.e.m. de leeftijd van drie jaar
betreft.
Kinder- en jeugdpsychiatrie
Volwassenpsychiatrie
Psychogeriatrie; richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen.
Gerontopsychiatrie; richt zich op ouderen (60+) met acute psychiatrische problemen.
Problematiek:
Verslaafdenzorg
Psychosenzorg
Dubbeldiagnose (psychose en toxicomanie)
Depressiekliniek
Beroepsgroepen:
Interdisciplinair en multidisciplinair werken: psychiater, psycholoog, (ortho)pedagoog,
psychotherapeut, maatschappelijk assistent, ergotherapeut, arbeidstherapeut,
creatief therapeut, psychiatrisch verpleegkundige, sociaal verpleegkundige,
sociaalpedagogisch hulpverlener, … .
2. Diagnose
Diagnosen zijn constructen die de klinische werkelijkheid beschrijvend/descriptief
benaderen. Ze vallen met andere woorden nooit samen met die werkelijkheid. Psychische
symptomen zijn altijd meervoudig bepaald en de levensgeschiedenis, familiegeschiedenis en
context van de patiënt spelen daar een cruciale rol in.
2.1 Inleiding
Als wetenschap kan de psychiatrie niet zonder een algemeen aanvaarde indeling en
omschrijving van psychiatrische stoornissen. Dit vormt de basis van een beschrijvende of
descriptieve diagnose; het vaststellen en onderscheiden van stoornissen zonder een
uitspraak te doen over de oorzaak ervan.
De betrouwbaarheid van de diagnostiek, de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af
van de gehanteerde classificatie en de gebruikte diagnostische methode.
Interbeoordelaarsbetrouwbaarheid: verschillende beoordelaars komen onafhankelijk
van elkaar tot dezelfde diagnose. Of test-hertestbetrouwbaarheid: bij een
herbeoordeling komt men opnieuw tot dezelfde diagnose.
3
, Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
De vraag naar de bruikbaarheid van een classificatiesysteem verwijst naar de
validiteit, beoordeelt men effectief wat men beweert te beoordelen?
2.2 Classificatie van stoornissen
Classificatie is het systematisch ordenen van verworven kennis. In ons geval is het het
classificeren van stoornissen.
Naamgeving en ordenen: nood aan een gemeenschappelijke taal.
Communicatie vergemakkelijken.
Erkende wetenschapstaal/wetenschappelijk onderzoek.
Middel - en geen doel op zich - om kennis te verwerven over het voorkomen,
ontstaan, ontwikkelen, het beloop en de behandeling van psychische stoornissen.
Het systeem niet hanteren als een catalogus (= handboek).
Het is gebaseerd op het medisch model.
Stoornissen worden geordend als syndromen.
Syndroom is een cluster/groep of samenhangend geheel van symptomen in puur
beschrijvende vorm.
Symptoom is een uiting, signaal, kenmerk van een syndroom.
Hoofdsymptomen, kernsymptomen, basissymptomen of sleutelsymptomen verwijzen
met grote waarschijnlijkheid naar één specifieke stoornis.
Bijsymptomen, facultatieve symptomen zijn bijkomstig, ze maken het beeld van de
stoornis volledig, maar ze zijn niet bepalend voor de vaststelling van de diagnose.
Vb; Anorexia nervosa: HS = allesoverheersende wens om mager te zijn.
BS = uitblijven van menstruatie.
Eenzelfde symptoom kan voorkomen bij verschillende syndromen!
2.3 Classificatie van stoornissen - DSM
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
Door de Amerikanen ontwikkeld, APA (= American Psychiatric Association).
Sinds maart 2022: DSM-5-TR (= tekst Revision).
Er bestaat ook nog een ander classificatiesysteem: ICD
Ontworpen door de WHO (= World Health Organisation).
Sinds februari 2022: ICD-11 (= International Classification of Diseases 11th revision).
2.3.1 Classificatie van stoornissen – verschillende edities van de DSM
DSM-I (1952)
Gebaseerd op etiologische theorieën (= oorzakenleer).
Psychiatrische stoornissen zijn ofwel psychogeen, door de geest veroorzaakt, ofwel
het gevolg van de verslechtering van de functie van het hersenweefsel.
DSM-II (1968)
4
Psychopathologie
Hoofdstuk 1: Introductie
1. Psychiatrie en maatschappij
Psychopathologie is de leer der geestesziekten, de psychiatrische ziekteleer of nosologie.
Het is een verzamelbegrip voor het geheel van psychische stoornissen.
De zuivere betekenis is de studie/wetenschap van het geestelijke of psychisch lijden.
Psychiatrie is de leer van de behandeling der geestesziekten.
Een psycholoog heeft de studie psychologie gestudeerd en mag geen voorschriften uitdelen.
Een psychiater heeft de studie geneeskunde met specialisatie gestudeerd en mag wel
voorschrijven.
1.1 Psychiatrische stoornissen
Opvattingen over ‘gek’ of ‘gestoord’ zijn sterk tijds- en cultuur gebonden.
Om te kunnen spreken van een psychiatrische stoornis moet er aan 3 voorwaarden voldaan
zijn:
Het betreft een abnormaal verschijnsel of gedrag dat afwijkt van een sociale norm of
van wat in de betreffende cultuur als normaal geldt.
Dit abnormale verschijnsel wordt een teken van een stoornis als het bovendien
ongemak of lijden teweegbrengt bij de betrokkene en/of de omgeving.
Het gaat om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere
personen is vastgesteld en binnen het gangbare begrippenkader van de psychiatrie
kan beschreven worden.
1.2 Ziekte: lichamelijk (biologisch), psychologisch en sociologisch
In strikt medische zin verwijst de term ziekte naar een lichamelijke afwijking, aandoening of
stoornis met een specifieke oorzaak, een duidelijk beloop, en zo mogelijk een aangepaste
therapie aantoonbaar is.
MAAR dit is zelden het geval bij psychiatrische stoornissen. Er zijn uitzonderingen, een
beperkte groep stoornissen waarvan een organische oorzaak gekend is, bijvoorbeeld
cognitieve stoornissen (zie later).
Dit betekent echter niet dat psychiatrische patiënten in de beleving of erkenning van hun
ziek-zijn anders – minder ernstig – moeten worden beoordeeld dan in het geval van een
lichamelijke ziekte.
Psychologische inhoud van ziekte:
Beleving van ziek-zijn; de subjectieve ervaring van onwelzijn, lijden of beperking in
het lichamelijk, psychisch en/of sociaal functioneren.
1
,Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
Sociologische inhoud van ziekte:
De rol van ziek-zijn; de behoefte aan erkenning als zieke patiënt, het aannemen van
een maatschappelijk bepaalde en erkende patiëntenrol.
De verwachting te zoeken naar genezing door raadpleging van een deskundige, de rol
van hulpvrager.
Psychologische en sociologische inhoud -> psychiatrische patiënt.
Patiënt komt van het Latijnse patiens, wat geduldig, verdragend, lijdend betekent.
1.3 Wetenschap en praktijk
Het psychisch lijden is moeilijker, objectief en wetenschappelijk te benaderen. Dat heeft te
maken met o.a.:
Het persoonlijke en onvermijdelijk subjectief aanvoelen door de hulpverlener, speelt
een grote rol.
Het deskundig onderzoek en de behandeling van psychiatrische patiënten vereisen
echter ook wetenschappelijk onderbouwde kennis van psychiatrische stoornissen.
De combinatie van 1 & 2.
Het medisch model:
(a) Diagnose (kenmerken/symptomen - beschrijvend/descriptief)
= Na een beschrijving en ordening van de kenmerken of symptomen van de stoornis
zoekt men naar de mogelijke verklaringen (etiologie).
(b) Verklaring (oorzaken/etiologie)
= Op grond hiervan tracht men een geschikte behandeling of therapie toe te passen.
(c) Prognose (beloop/verloop, natuurlijk versus onder invloed van een behandeling)
= Daarbij veronderstelt men dat het verdere verloop van de stoornis gunstig wordt
beïnvloed.
(d) Therapie
= Behandeling via interventie op basis van a, b en c.
= Doel? Stoornis doen (verdwijnen) of minstens te verbeteren.
(e) Preventie
= In het beste geval kan men maatregelen treffen om de stoornis te voorkomen.
= Actieplan op basis van a, b, c en d. (vb; preventie van verder alcoholgebruik)
Primair: voorkomen van stoornissen.
Secundair: zo snel en effectief mogelijk stoornissen behandelen om resttoestanden
te voorkomen.
Tertiair: nadelige gevolgen van stoornissen beperken.
Netwerk van voorzieningen
Intramurale of klinische zorg, de minderheid van patiënten moet worden opgenomen
in een psychiatrische instelling. Vb; PC, PZ of PAAZ.
Extramurale of ambulante zorg; de grote meerderheid kan terecht bij allerlei vormen
van ambulante/extramurale hulpverlening Vb; CGGZ, CAW, JAC of Tejo.
2
,Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
Semimurale zorg of tussenvoorzieningen; ten slotte bestaan er ook
tussenvoorzieningen (semimurale zorg) tussen klinische en ambulante hulpverlening.
Doelgroepen, problematiek en beroepsgroepen
Doelgroep:
Infantpsychiatrie; deel van de psychiatrie dat de diagnostiek, behandeling en
preventie van psychopathologie bij jonge kinderen t.e.m. de leeftijd van drie jaar
betreft.
Kinder- en jeugdpsychiatrie
Volwassenpsychiatrie
Psychogeriatrie; richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen.
Gerontopsychiatrie; richt zich op ouderen (60+) met acute psychiatrische problemen.
Problematiek:
Verslaafdenzorg
Psychosenzorg
Dubbeldiagnose (psychose en toxicomanie)
Depressiekliniek
Beroepsgroepen:
Interdisciplinair en multidisciplinair werken: psychiater, psycholoog, (ortho)pedagoog,
psychotherapeut, maatschappelijk assistent, ergotherapeut, arbeidstherapeut,
creatief therapeut, psychiatrisch verpleegkundige, sociaal verpleegkundige,
sociaalpedagogisch hulpverlener, … .
2. Diagnose
Diagnosen zijn constructen die de klinische werkelijkheid beschrijvend/descriptief
benaderen. Ze vallen met andere woorden nooit samen met die werkelijkheid. Psychische
symptomen zijn altijd meervoudig bepaald en de levensgeschiedenis, familiegeschiedenis en
context van de patiënt spelen daar een cruciale rol in.
2.1 Inleiding
Als wetenschap kan de psychiatrie niet zonder een algemeen aanvaarde indeling en
omschrijving van psychiatrische stoornissen. Dit vormt de basis van een beschrijvende of
descriptieve diagnose; het vaststellen en onderscheiden van stoornissen zonder een
uitspraak te doen over de oorzaak ervan.
De betrouwbaarheid van de diagnostiek, de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af
van de gehanteerde classificatie en de gebruikte diagnostische methode.
Interbeoordelaarsbetrouwbaarheid: verschillende beoordelaars komen onafhankelijk
van elkaar tot dezelfde diagnose. Of test-hertestbetrouwbaarheid: bij een
herbeoordeling komt men opnieuw tot dezelfde diagnose.
3
, Psychopathologie Academiejaar 2023-2024
De vraag naar de bruikbaarheid van een classificatiesysteem verwijst naar de
validiteit, beoordeelt men effectief wat men beweert te beoordelen?
2.2 Classificatie van stoornissen
Classificatie is het systematisch ordenen van verworven kennis. In ons geval is het het
classificeren van stoornissen.
Naamgeving en ordenen: nood aan een gemeenschappelijke taal.
Communicatie vergemakkelijken.
Erkende wetenschapstaal/wetenschappelijk onderzoek.
Middel - en geen doel op zich - om kennis te verwerven over het voorkomen,
ontstaan, ontwikkelen, het beloop en de behandeling van psychische stoornissen.
Het systeem niet hanteren als een catalogus (= handboek).
Het is gebaseerd op het medisch model.
Stoornissen worden geordend als syndromen.
Syndroom is een cluster/groep of samenhangend geheel van symptomen in puur
beschrijvende vorm.
Symptoom is een uiting, signaal, kenmerk van een syndroom.
Hoofdsymptomen, kernsymptomen, basissymptomen of sleutelsymptomen verwijzen
met grote waarschijnlijkheid naar één specifieke stoornis.
Bijsymptomen, facultatieve symptomen zijn bijkomstig, ze maken het beeld van de
stoornis volledig, maar ze zijn niet bepalend voor de vaststelling van de diagnose.
Vb; Anorexia nervosa: HS = allesoverheersende wens om mager te zijn.
BS = uitblijven van menstruatie.
Eenzelfde symptoom kan voorkomen bij verschillende syndromen!
2.3 Classificatie van stoornissen - DSM
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
Door de Amerikanen ontwikkeld, APA (= American Psychiatric Association).
Sinds maart 2022: DSM-5-TR (= tekst Revision).
Er bestaat ook nog een ander classificatiesysteem: ICD
Ontworpen door de WHO (= World Health Organisation).
Sinds februari 2022: ICD-11 (= International Classification of Diseases 11th revision).
2.3.1 Classificatie van stoornissen – verschillende edities van de DSM
DSM-I (1952)
Gebaseerd op etiologische theorieën (= oorzakenleer).
Psychiatrische stoornissen zijn ofwel psychogeen, door de geest veroorzaakt, ofwel
het gevolg van de verslechtering van de functie van het hersenweefsel.
DSM-II (1968)
4
