Aanvankelijke didactieken
Aanvankelijk schrift
1. Wat is aanvankelijk schrift?
Schrijven is een complexe, motorische activiteit met cognitieve, motorische,
creatieve, ruimtelijke en culturele aspecten, die bestaan uit doelgerichte bewegingen.
Culturele aspecten zitten in het feit dat we van links naar rechts schrijven, dat we
letters tot woorden groeperen op een horizontale wijze, dat we van linksboven naar
rechtsonder schrijven, …
1.1. Schrijven is bewegen
Bij een complexe motorische vaardigheid kot lichaamsmechaniek kijken. Samen
met het centrale zenuwstelsel vormen beenderen, gewrichten en spieren het
psychomotorische systeem dat in samenspel gecoördineerde handelingen
mogelijk maakt.
Technisch schrijven is een handeling waarbij het samenspel van hand en vingers
met onder- en bovenarm en de schouder van de schrijver een goede coördinatie
veronderstelt: enkel de spieren die nodig zijn om de beweging uit te voeren,
mogen geactiveerd worden.
!! Ook de grove motoriek speelt een belangrijke rol. Een stabiele houding is
nodig om rechtop te zitten, de lichaamsdelen die we niet nodig hebben om te
schrijven stil te houden. (Litière)
De schrijfbeweging ontleed
De schrijfbeweging kunnen we opdelen in 3 grote deelbewegingen:
De grote = de ruitenwisserbeweging
progressie Met de elleboog als scharnierpunt wordt de onderarm van links
naar rechts verplaatst (rechtshandig-. Linkshandigen bewegen
de ganse onderarm verder. Rechtshandigen trekken hun
schrijfmateriaal naar rechts, linkshandigen duwen hun
schrijfmateriaal naar rechts.
De kleine De pols is het scharnierpunt en maakt een boogbeweging terwijl
progressie de onderarm niet beweegt. Rechtshandigen maken een
beweging met hun schrijfmateriaal van linksonder naar
rechtsboven en terug. Linkshandigen maken een beweging van
rechtsonder naar linksboven en terug. Dit zal consequenties
hebben in de bladligging.
De inscriptie Deze beweging wordt gemaakt door het buigen en strekken van
de duim en de vingers van de schrijvende hand en het
verlengde van de pols. Rechtshandigen maken een beweging
met hun schrijfmateriaal van rechtsonder naar linksboven en
terug, linkshandigen van linksonder naar rechtsboven en terug.
Bij het schrijven zijn de duim, wijsvinger en middelvinger aan
zet, met de driepuntsgreep.
Bij de neerwaartse schrijfbeweging duwt de wijsvinger het
schrijfmateriaal naar beneden, bij de opwaartse beweging duwt
, de duim het schrijfmateriaal naar boven. Bij de zijwaartse
beweging naar rechts duwt de duim. Deze 3 bewegingen
moeten soepel op elkaar inspelen.
Hoe wordt ‘geel’ geschreven?
Beginnende schrijvers hebben nog veel moeite met de grote progressie:
- Veel beginnende schrijvers schrijven ook zeer gespannen en verkrampt.
- Hun onderarm glijdt niet over het schrijfoppervlak met de elleboog als
scharnierpunt, maar ze verplaatsen het steunpunt van de arm verschillende
maken bij het schrijven. Er is dus nog geen sprake van een scharnierpunt.
(grote progressie)
- Boogbewegingen met de pols als scharnierpunt lukken niet bij iedereen.
Sommigen vormen de letters niet door vingerbewegingen maar
bewegingen uit de pols. (kleine progressie)
Het mentale schrijfproces ontleed
Er kunnen 3 stappen onderscheiden worden:
1. Uit het motorisch langetermijngeheugen wordt de juiste
bewegingsinformatie opgehaald. Deze bewegingsinformatie omvat de
deelbewegingen van vingers en hand waaruit een bepaalde lettervorm is
opgebouwd.
2. Wanneer de bewegingsinformatie is opgehaald uit het motorisch
langetermijngeheugen komt het tijdelijk terecht in het motorisch
kortetermijngeheugen waar ruimtelijke parameters en tijdsparameters
ingesteld worden.
3. De opgehaalde en aangepaste bewegingsinformatie wordt nu omgezet in
spieracties. Naast spierinstellingen die nodig zijn om de schrijfbeweging te
starten, worden ook deze om de schrijfbeweging af te remmen gestopt en
geactiveerd.
De lettervormen ontleed
Elke letter bestaat uit een aantal deelbewegingen, deze deelbewegingen worden
(schrijf)halen genoemd. Er bestaan 3 soorten halen, alle schriftletters zijn daaruit
samengesteld:
- Ophaal: de schrijfbeweging gaat van beneden naar boven
, - Neerhaal: de schrijfbeweging gaat van boven naar onder
- Zijwaartse haal: de schrijfbeweging gaat van links naar rechts
Bij het schrijven van een haal werken twee spiergroepen samen, de agonisten
en de antagonisten. Bij de start trekt de agonist samen waardoor de
schrijfsnelheid toeneemt, in de helft van de haal wordt de antagonist
samengetrokken waardoor de schrijfsnelheid afneemt. Eens dat de beweging is
ingezet kan deze niet meer onderbroken worden of van richting veranderen, het
is een ballistische uitvoering van de beweging. De punt van het schrijfgerief
wordt in een baan afgeschoten.
!! Jonge schrijvers hebben vaak nog geen ballistische haal, er is veel meer visuele
bijsturing nodig waardoor de beweging trager en onderbroken loopt. Wanneer een
kindje uitschiet, wilt zeggen dat de antagonisten niet snel genoeg
samengetrokken zijn!
1.2. Schrijven is oriënteren
Bij het schrijven moet het kind zich oriënteren op het schrijfblad. Daarvoor
moeten volgende begrippen onder de knie zijn: boven, onder, voor, na, eerste,
laatste, hoog, laag, rechts, … Ook moet een kind in staat zijn om een getekende
figuur die gedraaid is t.o.v. dezelfde figuur herkennen als een andere figuur (nee
≠ een)
1.3. Schrijven is communiceren
Kinderen ontwikkelen reeds van jongs af aan taalbewustzijn, afhankelijk van het
pedagogisch gebruik van taalaanbod, groeit het besef van de functies van
geschreven taal. Dat groeiend inzicht kadert zich in ontwikkelend taalbewustzijn
(of metalinguïstisch bewustzijn).
Het taalbewustzijn doorloopt (ruwweg) 4 fasen, van 3 tot 6 jaar:
1. Eerste stadium: Kinderen gaan het schrijfgedrag van anderen imiteren.
Omdat ze op die leeftijd veel bezig zijn met tekenen, is er veel
interferentie. Het is belangrijk dat kinderen leren inzien in welk opzicht
schrijven en rekenen als representatiesystemen verschillen. Er komt ook
een nieuwe verwarring: schrijfsels met letters en cijfers door elkaar. Ook
daarin moeten ze een onderscheid leren maken.
2. Tweede stadium: Kinderen gaan experimenteren met lettervormen. Hoe
ze de lettervormen grafisch weergeven wordt sterk bepaald door dingen
die ze eerder zagen. Hoe intensiever kinderen met lettervormen
experimenteren, hoe herkenbaarder die worden voor de omgeving. Er is
nog geen link met spreekklank – letterteken.
3. Derde stadium: Kinderen verwerven 2 belangrijke inzichten: schrijven
heeft een functie en geschreven taal verwijst naar gesproken taal. Bij
langere schrijfsels nemen kinderen de kenmerken over van de tekstsoort
, waarmee ze het meest geconfronteerd worden. (boodschappenlijstje =
allemaal onder elkaar)
4. Vierde stadium (net voor aanvang lagere school): Kinderen staan voor
het probleem hoe ze gesproken taal kunnen omzetten in geschreven taal.
Ze moeten 3 afspraken leren:
- De chronologische ordening van klanken bij gesproken taal wordt een
ruimtelijke ordening van grafische tekens bij geschreven taal.
- De opeenvolging van klanken bij de gesproken taal wordt een
aaneenschakeling van lettertekens bij de geschreven taal.
- In de geschreven taal worden via spatiëringen woordgrenzen
aangeduid.
2. Doelen van aanvankelijk schrift
Het gaat om het maken van lettervormen, om schrijfbewegingen, schrijfhouding,
schrijfmateriaal, … Techniek dus. Er wordt gestart met afzonderlijke letters, zinvolle
verbindingen komen onmiddellijk ook aan bod van zodra verschillende gekende
letters met elkaar in verbinding kunnen voorkomen.
!! Het inoefenen van moeilijke verbindingen (br, ve, …) vormt een bijzonder
onderdeel.
De vloeiendheid van de schrijfbeweging (proces) en de leesbaarheid van het
schrijfproduct zijn de twee belangrijkste aandachtspunten bij de evaluatie.
DUS het aanvankelijk schriftonderwijs:
- Heeft een overwegend technisch karakter
- Legt veel nadruk op het quasi onmiddellijk schrijven van zinvolle verbindingen
- Streeft naar een leesbaar handschrift dat vloeiend tot stand komt
2.1. Leerplandoelen
Lezen vanaf pagina 14.
2.2. Doelen op klasniveau
De uitgangspunten van goed schriftonderwijs zijn ‘schrijven is bewegen’,
‘schrijven is oriënteren’ en ‘schrijven is communiceren’. Een vertaling naar
de klaspraktijk:
- Alle letters van het kleine alfabet kunnen schrijven, afzonderlijk en in
woordverband
- Alle hoofdletters kunnen schrijven, afzonderlijk en in woordverband
- Een juiste pengreep en schrijfhouding kunnen aannemen en het schrijfblad
op een correcte wijze kunnen leggen
- Vloeiend en in een behoorlijk tempo kunnen schrijven
- Leesbaar kunnen schrijven
- Attitudes verwerven die een gunstige invloed hebben op het schrijfgedrag en
het schrift
3. Lesopbouw – verloop
3.1. Oriënteren
Aanvankelijk schrift
1. Wat is aanvankelijk schrift?
Schrijven is een complexe, motorische activiteit met cognitieve, motorische,
creatieve, ruimtelijke en culturele aspecten, die bestaan uit doelgerichte bewegingen.
Culturele aspecten zitten in het feit dat we van links naar rechts schrijven, dat we
letters tot woorden groeperen op een horizontale wijze, dat we van linksboven naar
rechtsonder schrijven, …
1.1. Schrijven is bewegen
Bij een complexe motorische vaardigheid kot lichaamsmechaniek kijken. Samen
met het centrale zenuwstelsel vormen beenderen, gewrichten en spieren het
psychomotorische systeem dat in samenspel gecoördineerde handelingen
mogelijk maakt.
Technisch schrijven is een handeling waarbij het samenspel van hand en vingers
met onder- en bovenarm en de schouder van de schrijver een goede coördinatie
veronderstelt: enkel de spieren die nodig zijn om de beweging uit te voeren,
mogen geactiveerd worden.
!! Ook de grove motoriek speelt een belangrijke rol. Een stabiele houding is
nodig om rechtop te zitten, de lichaamsdelen die we niet nodig hebben om te
schrijven stil te houden. (Litière)
De schrijfbeweging ontleed
De schrijfbeweging kunnen we opdelen in 3 grote deelbewegingen:
De grote = de ruitenwisserbeweging
progressie Met de elleboog als scharnierpunt wordt de onderarm van links
naar rechts verplaatst (rechtshandig-. Linkshandigen bewegen
de ganse onderarm verder. Rechtshandigen trekken hun
schrijfmateriaal naar rechts, linkshandigen duwen hun
schrijfmateriaal naar rechts.
De kleine De pols is het scharnierpunt en maakt een boogbeweging terwijl
progressie de onderarm niet beweegt. Rechtshandigen maken een
beweging met hun schrijfmateriaal van linksonder naar
rechtsboven en terug. Linkshandigen maken een beweging van
rechtsonder naar linksboven en terug. Dit zal consequenties
hebben in de bladligging.
De inscriptie Deze beweging wordt gemaakt door het buigen en strekken van
de duim en de vingers van de schrijvende hand en het
verlengde van de pols. Rechtshandigen maken een beweging
met hun schrijfmateriaal van rechtsonder naar linksboven en
terug, linkshandigen van linksonder naar rechtsboven en terug.
Bij het schrijven zijn de duim, wijsvinger en middelvinger aan
zet, met de driepuntsgreep.
Bij de neerwaartse schrijfbeweging duwt de wijsvinger het
schrijfmateriaal naar beneden, bij de opwaartse beweging duwt
, de duim het schrijfmateriaal naar boven. Bij de zijwaartse
beweging naar rechts duwt de duim. Deze 3 bewegingen
moeten soepel op elkaar inspelen.
Hoe wordt ‘geel’ geschreven?
Beginnende schrijvers hebben nog veel moeite met de grote progressie:
- Veel beginnende schrijvers schrijven ook zeer gespannen en verkrampt.
- Hun onderarm glijdt niet over het schrijfoppervlak met de elleboog als
scharnierpunt, maar ze verplaatsen het steunpunt van de arm verschillende
maken bij het schrijven. Er is dus nog geen sprake van een scharnierpunt.
(grote progressie)
- Boogbewegingen met de pols als scharnierpunt lukken niet bij iedereen.
Sommigen vormen de letters niet door vingerbewegingen maar
bewegingen uit de pols. (kleine progressie)
Het mentale schrijfproces ontleed
Er kunnen 3 stappen onderscheiden worden:
1. Uit het motorisch langetermijngeheugen wordt de juiste
bewegingsinformatie opgehaald. Deze bewegingsinformatie omvat de
deelbewegingen van vingers en hand waaruit een bepaalde lettervorm is
opgebouwd.
2. Wanneer de bewegingsinformatie is opgehaald uit het motorisch
langetermijngeheugen komt het tijdelijk terecht in het motorisch
kortetermijngeheugen waar ruimtelijke parameters en tijdsparameters
ingesteld worden.
3. De opgehaalde en aangepaste bewegingsinformatie wordt nu omgezet in
spieracties. Naast spierinstellingen die nodig zijn om de schrijfbeweging te
starten, worden ook deze om de schrijfbeweging af te remmen gestopt en
geactiveerd.
De lettervormen ontleed
Elke letter bestaat uit een aantal deelbewegingen, deze deelbewegingen worden
(schrijf)halen genoemd. Er bestaan 3 soorten halen, alle schriftletters zijn daaruit
samengesteld:
- Ophaal: de schrijfbeweging gaat van beneden naar boven
, - Neerhaal: de schrijfbeweging gaat van boven naar onder
- Zijwaartse haal: de schrijfbeweging gaat van links naar rechts
Bij het schrijven van een haal werken twee spiergroepen samen, de agonisten
en de antagonisten. Bij de start trekt de agonist samen waardoor de
schrijfsnelheid toeneemt, in de helft van de haal wordt de antagonist
samengetrokken waardoor de schrijfsnelheid afneemt. Eens dat de beweging is
ingezet kan deze niet meer onderbroken worden of van richting veranderen, het
is een ballistische uitvoering van de beweging. De punt van het schrijfgerief
wordt in een baan afgeschoten.
!! Jonge schrijvers hebben vaak nog geen ballistische haal, er is veel meer visuele
bijsturing nodig waardoor de beweging trager en onderbroken loopt. Wanneer een
kindje uitschiet, wilt zeggen dat de antagonisten niet snel genoeg
samengetrokken zijn!
1.2. Schrijven is oriënteren
Bij het schrijven moet het kind zich oriënteren op het schrijfblad. Daarvoor
moeten volgende begrippen onder de knie zijn: boven, onder, voor, na, eerste,
laatste, hoog, laag, rechts, … Ook moet een kind in staat zijn om een getekende
figuur die gedraaid is t.o.v. dezelfde figuur herkennen als een andere figuur (nee
≠ een)
1.3. Schrijven is communiceren
Kinderen ontwikkelen reeds van jongs af aan taalbewustzijn, afhankelijk van het
pedagogisch gebruik van taalaanbod, groeit het besef van de functies van
geschreven taal. Dat groeiend inzicht kadert zich in ontwikkelend taalbewustzijn
(of metalinguïstisch bewustzijn).
Het taalbewustzijn doorloopt (ruwweg) 4 fasen, van 3 tot 6 jaar:
1. Eerste stadium: Kinderen gaan het schrijfgedrag van anderen imiteren.
Omdat ze op die leeftijd veel bezig zijn met tekenen, is er veel
interferentie. Het is belangrijk dat kinderen leren inzien in welk opzicht
schrijven en rekenen als representatiesystemen verschillen. Er komt ook
een nieuwe verwarring: schrijfsels met letters en cijfers door elkaar. Ook
daarin moeten ze een onderscheid leren maken.
2. Tweede stadium: Kinderen gaan experimenteren met lettervormen. Hoe
ze de lettervormen grafisch weergeven wordt sterk bepaald door dingen
die ze eerder zagen. Hoe intensiever kinderen met lettervormen
experimenteren, hoe herkenbaarder die worden voor de omgeving. Er is
nog geen link met spreekklank – letterteken.
3. Derde stadium: Kinderen verwerven 2 belangrijke inzichten: schrijven
heeft een functie en geschreven taal verwijst naar gesproken taal. Bij
langere schrijfsels nemen kinderen de kenmerken over van de tekstsoort
, waarmee ze het meest geconfronteerd worden. (boodschappenlijstje =
allemaal onder elkaar)
4. Vierde stadium (net voor aanvang lagere school): Kinderen staan voor
het probleem hoe ze gesproken taal kunnen omzetten in geschreven taal.
Ze moeten 3 afspraken leren:
- De chronologische ordening van klanken bij gesproken taal wordt een
ruimtelijke ordening van grafische tekens bij geschreven taal.
- De opeenvolging van klanken bij de gesproken taal wordt een
aaneenschakeling van lettertekens bij de geschreven taal.
- In de geschreven taal worden via spatiëringen woordgrenzen
aangeduid.
2. Doelen van aanvankelijk schrift
Het gaat om het maken van lettervormen, om schrijfbewegingen, schrijfhouding,
schrijfmateriaal, … Techniek dus. Er wordt gestart met afzonderlijke letters, zinvolle
verbindingen komen onmiddellijk ook aan bod van zodra verschillende gekende
letters met elkaar in verbinding kunnen voorkomen.
!! Het inoefenen van moeilijke verbindingen (br, ve, …) vormt een bijzonder
onderdeel.
De vloeiendheid van de schrijfbeweging (proces) en de leesbaarheid van het
schrijfproduct zijn de twee belangrijkste aandachtspunten bij de evaluatie.
DUS het aanvankelijk schriftonderwijs:
- Heeft een overwegend technisch karakter
- Legt veel nadruk op het quasi onmiddellijk schrijven van zinvolle verbindingen
- Streeft naar een leesbaar handschrift dat vloeiend tot stand komt
2.1. Leerplandoelen
Lezen vanaf pagina 14.
2.2. Doelen op klasniveau
De uitgangspunten van goed schriftonderwijs zijn ‘schrijven is bewegen’,
‘schrijven is oriënteren’ en ‘schrijven is communiceren’. Een vertaling naar
de klaspraktijk:
- Alle letters van het kleine alfabet kunnen schrijven, afzonderlijk en in
woordverband
- Alle hoofdletters kunnen schrijven, afzonderlijk en in woordverband
- Een juiste pengreep en schrijfhouding kunnen aannemen en het schrijfblad
op een correcte wijze kunnen leggen
- Vloeiend en in een behoorlijk tempo kunnen schrijven
- Leesbaar kunnen schrijven
- Attitudes verwerven die een gunstige invloed hebben op het schrijfgedrag en
het schrift
3. Lesopbouw – verloop
3.1. Oriënteren
