Maatschappij – ethiek
LES 1: RECHTVAARDIGE VERDELING MIDDELEN
RECHTVAARDIGHEID
Er gaan heel veel middelen naar behandelingen voor veel voorkomende ziektebeelden,
zoals chemotherapie.
Behandelingen voor ziektebeelden die zeldzaam zijn, worden niet terugbetaald, hoewel
ze soms effectiever zijn dan bepaalde chemo's.
Is dit rechtvaardig? => voorbeeld is baby Pia, vaak niet terugbetaald omdat het maar
in kleine productie wordt gemaakt (zeldzame ziekte)
Mensen die meer betalen in een pretpark mogen in de fast lane voor attracties.
Is dit rechtvaardig in de context van een zorgsetting? Mensen die meer betalen
krijgen privékamer, meer rust, hebben professor aan bed. Anderen krijgen een
assistent
De ziekenhuizen in Bergamo liggen vol Covid-19 patiënten. De ICU's kunnen de
toestroom niet meer aan.
Wie mag er nog binnen? Wat is een rechtvaardige triage?: Criteria vaststellen: vb
jongeren worden voorgetrokken
PRINCIPES
Het principe van rechtvaardigheid betekent dat gelijke gevallen gelijk behandeld moeten
worden, en ongelijke gevallen ongelijk.
Mensen in armoed; minder toegang tot middelen/digitale kennis (computers enz.) =>
Overheid geeft hun laptop (onder een bepaalde grens) = krijgen gelijke kansen,
gelijke toegang tot informatie
De veronderstelling is dat gelijkheid, in tegenstelling tot ongelijkheid, geen redenen
behoeft…
Als ik een cake heb die ik onder tien personen wil verdelen en ik geef vervolgens ieder
een tiende, dan zal hiervoor geen, of alleszins geen noodzakelijke rechtvaardiging worden
gevraagd.
Wanneer ik echter afwijk van het principe van gelijke verdeling, dan moet ik hiervoor een
speciale reden kunnen geven” (afwijken: vriendin volgt een dieet; krijgt dan een kleiner
stukje)
Het principe van rechtvaardigheid kan gaan knellen als er schaarste is: bijvoorbeeld bij
een volle intensive care, bij dure geneesmiddelen of bij donororganen. Of
hospitalisatieduur...
Welke patiënten zijn gelijk en welke niet? Hoe verdeel je schaarse middelen? En wie
heeft het meeste recht op iets wat schaars is? => Na bevalling sneller naar huis
,Het komt er dus in essentie op neer om de criteria te bepalen voor gelijke en
ongelijke behandeling. Er zijn immers oneindig veel criteria mogelijk om een bepaald
goed toe te kennen aan iemand.
Voorbeelden: Status, verdienste, bijdrage, behoefte, nut, kwal vh leven,
betaalvermogen, schoonheid, familiale banden,…
In de gezondheidszorg draait het om de medische vraag/behoefte: iemand moet die
behandeling krijgen die op dat moment wenselijk en nodig is.
Daarbij is het voor de hulpverlener niet relevant welk geslacht iemand heeft, of welk ras,
welk geloof of welke seksuele geaardheid, hoeveel geld hij heeft … .
Voor artsen betekent dat bijvoorbeeld dat rijke patiënten geen voorrang krijgen op
arme patiënten bij een behandeling op de eerste hulp.
Het betekent ook dat patiënten met acute klachten wél voorrang krijgen op patiënten
zonder acute klachten. In dat geval gaat het immers om een ongelijke situatie.
Welk criterium (of combinatie van criteria) gerechtvaardigd is, zal afhangen van:
1. De omstandigheden waarbinnen de goederen moeten verdeeld worden, alsook van
2. Het te verdelen goed zelf
WAT IS HET TE VERDELEN GOED?
Je kan enkel koning worden wanneer je familiale banden dit toelaten.
Bij vele familiefeesten wordt de hoofdplaats aan tafel gereserveerd voor de grootouders
omwille van hun status als familieoudsten.
Elk specifiek gezondheidszorgsysteem is ontworpen op basis van maatschappelijke
keuzes en publieke consensus.
Op die manier is een gezondheidszorgsysteem ook altijd in ontwikkeling en gerelateerd
aan de tijdsgeest, maatschappelijke evoluties en socio-culturele kenmerken van de
betrokken samenleving
Bovendien zijn de heersende rechtvaardigheidsopvattingen binnen een particuliere
samenleving medebepalende factoren in deze discussie.
SPANNINGSVELD IN DE ZORG
Ethische spanning tussen de drie kernwaarden: kwaliteit, solidariteit en
betaalbaarheid
Kiezen voor de ene waarde betekent een vermindering van de andere waarde
Metafoor; het maatpak
- Een chique maatpak voor enkelen of voor iedereen?
- De eerste spanningspool speelt zich af tussen kwaliteit en betaalbaarheid. Hoe
kunnen we enerzijds zo goed mogelijke kwaliteit van zorg leveren terwijl we
anderzijds moeten opereren in een context van besparingen en vragen omtrent
betaalbaarheid?
,Confectie voor iedereen?
- Als solidair dan heeft iedereen minder.
- Hoe kunnen we op solidaire wijze toegang bieden tot betaalbare gezondheidszorg
zonder kwaliteitsdaling te riskeren?
- Kunnen we enkel lage kwaliteit bieden wanneer we willen vasthouden aan
solidair georganiseerde zorg die maatschappelijk betaalbaar blijft?
Maatpak voor iedereen??
Betaalbaarheid en solidariteit. Als toegang voor iedereen, dan is het niet betaalbaar.
THEORIEËN VAN RECHTVAARDIGE VERDELING
LIBERTARISME
Het libertarisme: aangehangen door personen die zich libertair of libertariër noemen
Libertariërs streven naar zo veel mogelijk zelfbestuur en keuzevrijheid, met de nadruk
op politieke vrijheid, vrijwillige samenwerking en een voorrang aan individuele
oordelen.
USA; Amerikaans denken
Patiënten moeten zelf de kosten van hun behandeling dragen
Vrijheid boven solidariteit: je kan anderen niet verplichten tot solidariteit)
‘happy few’ krijgen zorg en beslissen waar geld naarote gaat: donaties aan vb.
weeshuizen, maar niet aan gevangenissen
SAMENVATTING
Vertrekpunt: individuele vrijheid binnen de vrije markt van zorg.
Probleem: individualisme en gebrek aan gegarandeerd vangnet.
Belangrijk: vrijwillige initiatieven van liefdadigheid in zorg zijn belangrijk.
CONSEQUENTIALISME
Doel: zoveel mogelijk gezondheid voor zoveel mogelijk burgers
Gezondheidszorg wil zoveel mogelijk gezondheid voor zoveel mogelijk mensen
brengen, maar er is geen engagement om ‘pechvogels’ uit hun individuele nood te
helpen
Vb. Zeldzame genetische aandoening: pech
Uitgangspunt: middelen inzetten om zo veel mogelijk voordeel voor zoveel mogelijk
mensen te genereren
Probleem: wat geldt als gezondheidsvoordeel? Wie beschermt kwetsbare
individuen/populaties? (vallen niet noodzakelijk binnen de groep van ‘zoveel mogelijk
mensen’)
, SAMENVATTING
Vertrekpunt: middelen aanwenden waar ze de beste gevolgen (i.c. het meeste nut)
opleveren.
Probleem: wat zijn ‘beste gevolgen’? Wat is nut? Wat met ‘niet-nuttige’ vormen van
zorg?
Belangrijk: we moeten altijd kijken naar de (nuts)gevolgen van een keuze of handeling
EGALITARISME
Terwijl het libertarisme zich concentreert op de maximalisatie van individuele vrijheid en
het utilitarisme op de maximalisatie van nut, neemt de egalitaristische theorie gelijkheid
als uitgangspunt van rechtvaardigheid.
Basispakket voor iederèèn. Iedereen moet hetzelfde krijgen. Dan extra’s voor degenen
die meer hulp nodig hebben. Lastig om te bepalen: wat is extra zorg? Borstreconstructie
noodzakelijk?
Het gelijke kansen model:
- Het rechtvaardigheidsgehalte van maatschappelijke instituties (zoals bv. onderwijs of
gezondheidszorg) wordt weerspiegeld in onze pogingen om gebrek aan kansen (bv.
door armoede, ziekte en beperking) te compenseren.
- Toegepast op gezondheidszorg betekent dit dat niemand verhinderd is in het
verkrijgen van de noodzakelijke zorg.
Standaardcriterium: gelijke toegang voor gelijke zorgbehoefte => voor een rechtvaardige
behandeling
Dit criterium houdt in dat de toegankelijkheid van de zorg behoefte-gerelateerd is.
Er moet gelijke toegang zijn voor mensen met gelijke behoeften, en een verschil in
toegang voor mensen met verschillende zorgbehoeften.
SAMENVATTING
Vertrekpunt: gelijke toegang voor gelijke behoefte.
Probleem: hoe grenzen bepalen? (geven we extreme armen extra veel geld of zoveel als
kansarmen?)
Belangrijk: er is een verschil tussen kwaliteitsvolle basiszorg op basis van zorgbehoeften
en extra zorg op basis van wensen. (vb borstreconstructie noodzakelijk?)
VERANTWOORDELIJKHEIDSBENADERING
Je steunt mensen met pech: wat er gebeurt, wat ons overkomt (‘het toeval’, ‘het noodlot’)
'Brute luck'
Je houdt mensen verantwoordelijk voor waar ze zelf controle over hebben. 'Option luck'
LES 1: RECHTVAARDIGE VERDELING MIDDELEN
RECHTVAARDIGHEID
Er gaan heel veel middelen naar behandelingen voor veel voorkomende ziektebeelden,
zoals chemotherapie.
Behandelingen voor ziektebeelden die zeldzaam zijn, worden niet terugbetaald, hoewel
ze soms effectiever zijn dan bepaalde chemo's.
Is dit rechtvaardig? => voorbeeld is baby Pia, vaak niet terugbetaald omdat het maar
in kleine productie wordt gemaakt (zeldzame ziekte)
Mensen die meer betalen in een pretpark mogen in de fast lane voor attracties.
Is dit rechtvaardig in de context van een zorgsetting? Mensen die meer betalen
krijgen privékamer, meer rust, hebben professor aan bed. Anderen krijgen een
assistent
De ziekenhuizen in Bergamo liggen vol Covid-19 patiënten. De ICU's kunnen de
toestroom niet meer aan.
Wie mag er nog binnen? Wat is een rechtvaardige triage?: Criteria vaststellen: vb
jongeren worden voorgetrokken
PRINCIPES
Het principe van rechtvaardigheid betekent dat gelijke gevallen gelijk behandeld moeten
worden, en ongelijke gevallen ongelijk.
Mensen in armoed; minder toegang tot middelen/digitale kennis (computers enz.) =>
Overheid geeft hun laptop (onder een bepaalde grens) = krijgen gelijke kansen,
gelijke toegang tot informatie
De veronderstelling is dat gelijkheid, in tegenstelling tot ongelijkheid, geen redenen
behoeft…
Als ik een cake heb die ik onder tien personen wil verdelen en ik geef vervolgens ieder
een tiende, dan zal hiervoor geen, of alleszins geen noodzakelijke rechtvaardiging worden
gevraagd.
Wanneer ik echter afwijk van het principe van gelijke verdeling, dan moet ik hiervoor een
speciale reden kunnen geven” (afwijken: vriendin volgt een dieet; krijgt dan een kleiner
stukje)
Het principe van rechtvaardigheid kan gaan knellen als er schaarste is: bijvoorbeeld bij
een volle intensive care, bij dure geneesmiddelen of bij donororganen. Of
hospitalisatieduur...
Welke patiënten zijn gelijk en welke niet? Hoe verdeel je schaarse middelen? En wie
heeft het meeste recht op iets wat schaars is? => Na bevalling sneller naar huis
,Het komt er dus in essentie op neer om de criteria te bepalen voor gelijke en
ongelijke behandeling. Er zijn immers oneindig veel criteria mogelijk om een bepaald
goed toe te kennen aan iemand.
Voorbeelden: Status, verdienste, bijdrage, behoefte, nut, kwal vh leven,
betaalvermogen, schoonheid, familiale banden,…
In de gezondheidszorg draait het om de medische vraag/behoefte: iemand moet die
behandeling krijgen die op dat moment wenselijk en nodig is.
Daarbij is het voor de hulpverlener niet relevant welk geslacht iemand heeft, of welk ras,
welk geloof of welke seksuele geaardheid, hoeveel geld hij heeft … .
Voor artsen betekent dat bijvoorbeeld dat rijke patiënten geen voorrang krijgen op
arme patiënten bij een behandeling op de eerste hulp.
Het betekent ook dat patiënten met acute klachten wél voorrang krijgen op patiënten
zonder acute klachten. In dat geval gaat het immers om een ongelijke situatie.
Welk criterium (of combinatie van criteria) gerechtvaardigd is, zal afhangen van:
1. De omstandigheden waarbinnen de goederen moeten verdeeld worden, alsook van
2. Het te verdelen goed zelf
WAT IS HET TE VERDELEN GOED?
Je kan enkel koning worden wanneer je familiale banden dit toelaten.
Bij vele familiefeesten wordt de hoofdplaats aan tafel gereserveerd voor de grootouders
omwille van hun status als familieoudsten.
Elk specifiek gezondheidszorgsysteem is ontworpen op basis van maatschappelijke
keuzes en publieke consensus.
Op die manier is een gezondheidszorgsysteem ook altijd in ontwikkeling en gerelateerd
aan de tijdsgeest, maatschappelijke evoluties en socio-culturele kenmerken van de
betrokken samenleving
Bovendien zijn de heersende rechtvaardigheidsopvattingen binnen een particuliere
samenleving medebepalende factoren in deze discussie.
SPANNINGSVELD IN DE ZORG
Ethische spanning tussen de drie kernwaarden: kwaliteit, solidariteit en
betaalbaarheid
Kiezen voor de ene waarde betekent een vermindering van de andere waarde
Metafoor; het maatpak
- Een chique maatpak voor enkelen of voor iedereen?
- De eerste spanningspool speelt zich af tussen kwaliteit en betaalbaarheid. Hoe
kunnen we enerzijds zo goed mogelijke kwaliteit van zorg leveren terwijl we
anderzijds moeten opereren in een context van besparingen en vragen omtrent
betaalbaarheid?
,Confectie voor iedereen?
- Als solidair dan heeft iedereen minder.
- Hoe kunnen we op solidaire wijze toegang bieden tot betaalbare gezondheidszorg
zonder kwaliteitsdaling te riskeren?
- Kunnen we enkel lage kwaliteit bieden wanneer we willen vasthouden aan
solidair georganiseerde zorg die maatschappelijk betaalbaar blijft?
Maatpak voor iedereen??
Betaalbaarheid en solidariteit. Als toegang voor iedereen, dan is het niet betaalbaar.
THEORIEËN VAN RECHTVAARDIGE VERDELING
LIBERTARISME
Het libertarisme: aangehangen door personen die zich libertair of libertariër noemen
Libertariërs streven naar zo veel mogelijk zelfbestuur en keuzevrijheid, met de nadruk
op politieke vrijheid, vrijwillige samenwerking en een voorrang aan individuele
oordelen.
USA; Amerikaans denken
Patiënten moeten zelf de kosten van hun behandeling dragen
Vrijheid boven solidariteit: je kan anderen niet verplichten tot solidariteit)
‘happy few’ krijgen zorg en beslissen waar geld naarote gaat: donaties aan vb.
weeshuizen, maar niet aan gevangenissen
SAMENVATTING
Vertrekpunt: individuele vrijheid binnen de vrije markt van zorg.
Probleem: individualisme en gebrek aan gegarandeerd vangnet.
Belangrijk: vrijwillige initiatieven van liefdadigheid in zorg zijn belangrijk.
CONSEQUENTIALISME
Doel: zoveel mogelijk gezondheid voor zoveel mogelijk burgers
Gezondheidszorg wil zoveel mogelijk gezondheid voor zoveel mogelijk mensen
brengen, maar er is geen engagement om ‘pechvogels’ uit hun individuele nood te
helpen
Vb. Zeldzame genetische aandoening: pech
Uitgangspunt: middelen inzetten om zo veel mogelijk voordeel voor zoveel mogelijk
mensen te genereren
Probleem: wat geldt als gezondheidsvoordeel? Wie beschermt kwetsbare
individuen/populaties? (vallen niet noodzakelijk binnen de groep van ‘zoveel mogelijk
mensen’)
, SAMENVATTING
Vertrekpunt: middelen aanwenden waar ze de beste gevolgen (i.c. het meeste nut)
opleveren.
Probleem: wat zijn ‘beste gevolgen’? Wat is nut? Wat met ‘niet-nuttige’ vormen van
zorg?
Belangrijk: we moeten altijd kijken naar de (nuts)gevolgen van een keuze of handeling
EGALITARISME
Terwijl het libertarisme zich concentreert op de maximalisatie van individuele vrijheid en
het utilitarisme op de maximalisatie van nut, neemt de egalitaristische theorie gelijkheid
als uitgangspunt van rechtvaardigheid.
Basispakket voor iederèèn. Iedereen moet hetzelfde krijgen. Dan extra’s voor degenen
die meer hulp nodig hebben. Lastig om te bepalen: wat is extra zorg? Borstreconstructie
noodzakelijk?
Het gelijke kansen model:
- Het rechtvaardigheidsgehalte van maatschappelijke instituties (zoals bv. onderwijs of
gezondheidszorg) wordt weerspiegeld in onze pogingen om gebrek aan kansen (bv.
door armoede, ziekte en beperking) te compenseren.
- Toegepast op gezondheidszorg betekent dit dat niemand verhinderd is in het
verkrijgen van de noodzakelijke zorg.
Standaardcriterium: gelijke toegang voor gelijke zorgbehoefte => voor een rechtvaardige
behandeling
Dit criterium houdt in dat de toegankelijkheid van de zorg behoefte-gerelateerd is.
Er moet gelijke toegang zijn voor mensen met gelijke behoeften, en een verschil in
toegang voor mensen met verschillende zorgbehoeften.
SAMENVATTING
Vertrekpunt: gelijke toegang voor gelijke behoefte.
Probleem: hoe grenzen bepalen? (geven we extreme armen extra veel geld of zoveel als
kansarmen?)
Belangrijk: er is een verschil tussen kwaliteitsvolle basiszorg op basis van zorgbehoeften
en extra zorg op basis van wensen. (vb borstreconstructie noodzakelijk?)
VERANTWOORDELIJKHEIDSBENADERING
Je steunt mensen met pech: wat er gebeurt, wat ons overkomt (‘het toeval’, ‘het noodlot’)
'Brute luck'
Je houdt mensen verantwoordelijk voor waar ze zelf controle over hebben. 'Option luck'
