I. Inleiding
1. Wat is rechtsgeschiedenis en wat is recht?; Hetzelfde, want recht = logica?
- Rechtsgeschiedenis:
o 18de eeuwse natuurrechtsjuristen: universele wetten die voor iedereen gelden (logisch denken en
rede gebruiken om goede oplossingen te vinden, niet naar verleden kijken)
2. Hetzelfde? Neen, recht ≠ logica
2.1 Voorbeelden
2.1.1 Artikel 1674 (BW)
- Artikel 1674 (BW): indien verkoper benadeeld kan hij contract afbreken en goederen terugkrijgen
o Oorsprong:
▪ Tijd Romeinen -> crisis/oorlog -> verhoging van belasting voor financiering ->
▪ Mensen verkopen boerderijen tegen lage prijzen door hoge belasting ->
▪ Boeren beschermen via deze wet
o 7/12: politiek compromis (indien verkoper helft van de waarde krijgt, 7/12 -> kan contract afbreken)
o In praktijk:
▪ Geen enkele relevantie in maatschappij 19de eeuw
▪ Weinig consumentenbescherming in Romeins recht: ook overgenomen
• “Caveat Emptor”: koper moet voorzichtig zijn
o Conclusie: recht ≠ logica
2.1.2 Veldwetboek 1886
- Veldwetboek 1886:
o Wat:
▪ Als bijen vertrekken naar andere plek, in hoeverre heeft originele eigenaar er dan recht op?
▪ Zolang hij er achterloopt is het zijn eigendom
o Praktijk: nooit echt gebruikt, overgenomen uit respect voor traditie
2.2 Verklaring: Path dependence
- Path Dependence: makkelijker om oude wetten te gebruiken ipv. zelf iets nieuws te bedenken
o Voorbeelden:
▪ Scheiding:
• Vroeger: taak rechter om koppel te verzoenen, filosofie van toen
• Nu in praktijk: heeft geen enkele zin meer, maar we gebruiken het
▪ AZERTY/QWERTY toetsenborden:
• Vroeger: zijn zo geproduceerd uit praktische overwegingen
• Nu: in praktijk: heeft geen enkel nut meer, maar we gebruiken het
2.3 Conclusie:
- Recht ≠ logisch: maar gevolg van de gebeurtenissen in de geschiedenis
- Rechtsgeschiedenis: oorsprong recht en relevantie op maatschappij van vandaag bekijken
,3. Bronnen van het recht
- Bronnen van het recht: historisch gegroeid
3.1 Formele bronnen
- Formele bronnen: hiërarchie van boven naar onder; vroeger gewoonten als belangrijkste bron
o Soorten:
▪ Wetgeving door machthebbers: de wet zelf
▪ Rechtspraak door rechters: vonnissen door rechters o.b.v. de wet
▪ Rechtsleer door geleerden: artikels en boeken waarin de geldende wet gezegd wordt
▪ Gewoonte door maatschappij: spontaan ontstane regels binnen een gemeenschap
o Niet altijd zo in de rechtsgeschiedenis:
▪ Romeinen gebruikten een mengvorm van allerlei zaken niet hiërarchie
3.2 Materiele bronnen
- Materiele bronnen:
o Wetten invloed hebbende op bepaalde situaties (de wegcode)
o Brede maatschappelijke context waarin wetten/regels ontstaan
o Formele bronnen van het recht zijn antwoord op materiele bronnen van het recht
,II. Romeins recht
0. Kennisclip: De Geschiedenis van Rome
0.1 Rome: bakermat van onze beschaving
- Mentaliteit: zaken in onze samenleving die oorsprong hebben van in de tijd van de Romeinen
o Waterleidingen: komen van aquaducten
o Architectuur
- Visie op veroveringen en territoriale uitbreidingen: was heel origineel
- Problemen met bestuur van het grote rijk
0.2 De stad en de wereld
- Tiber: belangrijke rivier in Midden-Italië
o 8ste/9de eeuw v.C.: ontstaan 7 kleine dorpjes die elk op heuvel staan
▪ Aanvankelijk: geen onderling verband tussen de kleine dorpen
o 7de eeuw v.C.: ontstaan van een stadsgemeenschap
▪ Coalitie tussen de dorpjes: vormen een eenheid
• Samenwerken in tijden van oorlog
• Land onder elkaar verdelen als het veroverd is
- Campus Martius:
o Wat: grote marsveld bedoeld voor soldaten en goden
o Waar: gescheiden van de stad zelf, buiten de stadsgrenzen
o Functies:
▪ Koningstijd: in de handen van één van de koningen
▪ Transitie naar republiek: geannexeerd en beschouwd als oefenterrein voor militairen
o Godsdienst en Oorlog: niet geschieden, wordt verzoend met elkaar
o Ovile: letterlijk “schaapskooi”
▪ Romeinen waren in essentie herders
▪ Wat: gebouwtje waar in republiek tijd mannen v wijken samenkwamen in volkstribunen en
wetsvoorstellen stemden
- Capitool:
o Wat: zetel van de goddelijke macht in Rome
▪ Tempel van Jupiter: opgericht en onderhouden op het Capitool
o Waar: meest centrale heuvel
o Functies:
▪ Koning = persoon met nauwste contact met goden: dus wonen dichtbij/naast elkaar
▪ Koning vroeg goden om advies: oorlog wel/niet voeren? Oogst wel/niet mislukken?
o Koningstijd: residentie van de koning
- Forum:
o Wat: plek als symbool/verbinding van alle heuvelgemeenschappen
o Waar: plek tussen het Capitool en de Palatijnen
o Functies:
▪ Plek waar aan recht wordt gedaan:
• Pontifices, juristen liepen daar rond
• Processen werden daar ook aanvankelijk gehouden
, - Palatijn:
o Wat: residentiële wijk van Rome (vnl. de patriciërs)
o Hut van Romulus: mytische stichter van de stad (als heilige beschouwd)
- Opmerkingen:
o Sociaal: elke groep heeft zijn eigen wijk, territoriale verdeling per sociale groep
▪ Palatijn: de patriciërs
▪ Capitool: de koning en later belangrijke senatoren
▪ Probleem: op moment dat culturele mix begint, geraakt de hele identificatie per gebied kwijt
en stort het Romeinse mentaliteit in elkaar -> bijdrage aan de val van het Romeinse Rijk
1. Wat is rechtsgeschiedenis en wat is recht?; Hetzelfde, want recht = logica?
- Rechtsgeschiedenis:
o 18de eeuwse natuurrechtsjuristen: universele wetten die voor iedereen gelden (logisch denken en
rede gebruiken om goede oplossingen te vinden, niet naar verleden kijken)
2. Hetzelfde? Neen, recht ≠ logica
2.1 Voorbeelden
2.1.1 Artikel 1674 (BW)
- Artikel 1674 (BW): indien verkoper benadeeld kan hij contract afbreken en goederen terugkrijgen
o Oorsprong:
▪ Tijd Romeinen -> crisis/oorlog -> verhoging van belasting voor financiering ->
▪ Mensen verkopen boerderijen tegen lage prijzen door hoge belasting ->
▪ Boeren beschermen via deze wet
o 7/12: politiek compromis (indien verkoper helft van de waarde krijgt, 7/12 -> kan contract afbreken)
o In praktijk:
▪ Geen enkele relevantie in maatschappij 19de eeuw
▪ Weinig consumentenbescherming in Romeins recht: ook overgenomen
• “Caveat Emptor”: koper moet voorzichtig zijn
o Conclusie: recht ≠ logica
2.1.2 Veldwetboek 1886
- Veldwetboek 1886:
o Wat:
▪ Als bijen vertrekken naar andere plek, in hoeverre heeft originele eigenaar er dan recht op?
▪ Zolang hij er achterloopt is het zijn eigendom
o Praktijk: nooit echt gebruikt, overgenomen uit respect voor traditie
2.2 Verklaring: Path dependence
- Path Dependence: makkelijker om oude wetten te gebruiken ipv. zelf iets nieuws te bedenken
o Voorbeelden:
▪ Scheiding:
• Vroeger: taak rechter om koppel te verzoenen, filosofie van toen
• Nu in praktijk: heeft geen enkele zin meer, maar we gebruiken het
▪ AZERTY/QWERTY toetsenborden:
• Vroeger: zijn zo geproduceerd uit praktische overwegingen
• Nu: in praktijk: heeft geen enkel nut meer, maar we gebruiken het
2.3 Conclusie:
- Recht ≠ logisch: maar gevolg van de gebeurtenissen in de geschiedenis
- Rechtsgeschiedenis: oorsprong recht en relevantie op maatschappij van vandaag bekijken
,3. Bronnen van het recht
- Bronnen van het recht: historisch gegroeid
3.1 Formele bronnen
- Formele bronnen: hiërarchie van boven naar onder; vroeger gewoonten als belangrijkste bron
o Soorten:
▪ Wetgeving door machthebbers: de wet zelf
▪ Rechtspraak door rechters: vonnissen door rechters o.b.v. de wet
▪ Rechtsleer door geleerden: artikels en boeken waarin de geldende wet gezegd wordt
▪ Gewoonte door maatschappij: spontaan ontstane regels binnen een gemeenschap
o Niet altijd zo in de rechtsgeschiedenis:
▪ Romeinen gebruikten een mengvorm van allerlei zaken niet hiërarchie
3.2 Materiele bronnen
- Materiele bronnen:
o Wetten invloed hebbende op bepaalde situaties (de wegcode)
o Brede maatschappelijke context waarin wetten/regels ontstaan
o Formele bronnen van het recht zijn antwoord op materiele bronnen van het recht
,II. Romeins recht
0. Kennisclip: De Geschiedenis van Rome
0.1 Rome: bakermat van onze beschaving
- Mentaliteit: zaken in onze samenleving die oorsprong hebben van in de tijd van de Romeinen
o Waterleidingen: komen van aquaducten
o Architectuur
- Visie op veroveringen en territoriale uitbreidingen: was heel origineel
- Problemen met bestuur van het grote rijk
0.2 De stad en de wereld
- Tiber: belangrijke rivier in Midden-Italië
o 8ste/9de eeuw v.C.: ontstaan 7 kleine dorpjes die elk op heuvel staan
▪ Aanvankelijk: geen onderling verband tussen de kleine dorpen
o 7de eeuw v.C.: ontstaan van een stadsgemeenschap
▪ Coalitie tussen de dorpjes: vormen een eenheid
• Samenwerken in tijden van oorlog
• Land onder elkaar verdelen als het veroverd is
- Campus Martius:
o Wat: grote marsveld bedoeld voor soldaten en goden
o Waar: gescheiden van de stad zelf, buiten de stadsgrenzen
o Functies:
▪ Koningstijd: in de handen van één van de koningen
▪ Transitie naar republiek: geannexeerd en beschouwd als oefenterrein voor militairen
o Godsdienst en Oorlog: niet geschieden, wordt verzoend met elkaar
o Ovile: letterlijk “schaapskooi”
▪ Romeinen waren in essentie herders
▪ Wat: gebouwtje waar in republiek tijd mannen v wijken samenkwamen in volkstribunen en
wetsvoorstellen stemden
- Capitool:
o Wat: zetel van de goddelijke macht in Rome
▪ Tempel van Jupiter: opgericht en onderhouden op het Capitool
o Waar: meest centrale heuvel
o Functies:
▪ Koning = persoon met nauwste contact met goden: dus wonen dichtbij/naast elkaar
▪ Koning vroeg goden om advies: oorlog wel/niet voeren? Oogst wel/niet mislukken?
o Koningstijd: residentie van de koning
- Forum:
o Wat: plek als symbool/verbinding van alle heuvelgemeenschappen
o Waar: plek tussen het Capitool en de Palatijnen
o Functies:
▪ Plek waar aan recht wordt gedaan:
• Pontifices, juristen liepen daar rond
• Processen werden daar ook aanvankelijk gehouden
, - Palatijn:
o Wat: residentiële wijk van Rome (vnl. de patriciërs)
o Hut van Romulus: mytische stichter van de stad (als heilige beschouwd)
- Opmerkingen:
o Sociaal: elke groep heeft zijn eigen wijk, territoriale verdeling per sociale groep
▪ Palatijn: de patriciërs
▪ Capitool: de koning en later belangrijke senatoren
▪ Probleem: op moment dat culturele mix begint, geraakt de hele identificatie per gebied kwijt
en stort het Romeinse mentaliteit in elkaar -> bijdrage aan de val van het Romeinse Rijk
