Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
Samenvatting Burgerlijk recht 1
Inhoudsopgave
1
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
Hoofdstuk 1: Personen en Familierecht
1.1. De geboorte
Op het moment dat iemand geboren wordt, ontstaat er een nieuw rechtssubject (NTR
drager van rechten en plichten). Volgens art. 1:1 lid 1 BW heeft iedereen die zich in
Nederland bevindt op het genot burgerlijke rechten. Voor de geboorte zou de baby
juridisch gezien al aanspraak kunnen maken op bijvoorbeeld een erfenis, art. 1:2 BW. Als
de baby niet levend geboren zou zijn, wordt hij geacht nooit te hebben bestaan en
vervallen alle rechten met terugwerkende kracht. Als hij wel zou leven, dan wordt zijn
erfgenaamschap bevestigd.
1.1.2. Familierechtelijke betrekkingen
Bij de geboorte ontstaan er familierechtelijke betrekkingen, art. 1:197 BW. Als de ouders
getrouwd zijn krijgt hij automatisch een vader en een moeder, art. 1:198 lid 1 sub a jo.
1:199 sub A BW.
Bloedverwantschap wordt uitgelegd in art. 1:3 lid 1 BW jo. art. 4:10 BW.
Wie? Graad Lijn
Ouders 1e graad Opgaande lijn
Grootouders 2e graad Opgaande lijn
Afstammelingen Neergaande lijn
Broers, zussen, ooms, Zijlijn
tantes en (achter) neven of
nichten
Er zijn hier verschillende regels over, bijvoorbeeld bij een te nauwe bloedverwantschap
kan men niet huwen, art. 1:41 BW.
1.1.3. Het ontstaan van familierechtelijke betrekkingen: afstammingsrecht
Momenteel geldt het afstammingsrecht uit 1998 wat zoveel mogelijk in overeenstemming
is met het EVRM. Het afstammingsrecht bestaat voornamelijk uit biologische
verwantschap, behalve bij adoptie, die hebben wel een afstammingsband, maar die is
niet biologisch. Sinds 1 april 2014 zijn er nog 2 nieuwe gevallen bijgekomen, namelijk een
kind kan 2 moeders hebben, art. 1:198 lid 1 sub b BW.
Familierechtelijke betrekkingen kunnen op 4 manieren ontstaan:
1. Geboorte
Familierechtelijke betrekkingen ontstaan altijd automatisch met betrekking tot de
moeder. Als de ouders getrouwd zijn, dan geldt dat ook voor de vader. Dit betekent
dus ook dat de juridische vader niet tevens de biologische vader hoeft te zijn.
2
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
Als de vrouw sinds de 306e dag voor de geboorte van het kind was gescheiden (van
tafel en bed) en haar echtgenoot sinds dat tijdstip gescheiden hebben geleefd kan de
vrouw binnen een jaar na de geboorte van het kind verklaren dat de overleden
echtgenoot niet de vader van het kind is, art. 1:199 BW.
2 moeders kunnen ook juridische ouders worden, daar zitten een aantal voorwaarden
aan: het kind moet verwerkt zijn door kunstmatige donorbevruchting. De ambtenaar
moet dan een geboorteaangifte en officiële verklaring overlegd worden dat de
bevruchting heeft plaatsgevonden met onbekende donor op basis van de Wet
donorgegevens. De niet biologische moeder wordt ook wel ‘meemoeder’ genoemd.
Geregistreerd partnerschap wordt gezien als hetzelfde als huwelijk. Het kind heeft
dan ook automatisch 2 ouders.
2. Erkenning
Als de ouders niet getrouwd zijn of niet een geregistreerd partnerschap te hebben, dan
moet de vader nog het kind erkennen om de juridische vader te worden. Dit kan ook
iemand doen die niet de biologische vader is.
3. Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap
Daarnaast kan er nog een procedure gestart worden die bekend staat als
‘gerechtelijke vaststelling van het vaderschap’, deze is geregeld in art. 1:207 BW. Dit
kan op basis van het zijn van levensgezel of medewerking verwekking van het kind.
Deze procedure kan gestart worden door de moeder tot 5 jaar na de geboorte van
het kind, echter kan het ook nog langer onder omstandigheden die genoemd zijn in
art. 1:207 lid 3 BW (totdat het kind de leeftijd van 16 jaren heeft bereikt). Als het kind
zelf deze procedure wil starten geldt er geen termijn, het kind wordt dan eventueel
bijgestaan door een afstammingscurator, art. 1:212 BW. Zelfs als de desbetreffende
persoon is overleden kan het nog effect hebben, bijvoorbeeld recht hebben op
nalatenschap.
De rechter kan een DNA-onderzoek bevelen op grond van art. 194 Rv. Er moet wel
een noodzakelijk en voldoende aannemelijk zijn dat de man de verwekker is van het
kind.
Als de man is overleden kunnen onder omstandigheden zijn graf worden
opengemaakt. Een man kan zich ook laten cremeren, om zijn sporen uit te wissen,
maar dan vinden ze vaak op 1 of andere manier nog sporen om DNA te laten testen
(envelop gelikt).
Als er genoeg ander bewijs is, dan is een DNA-onderzoek niet nodig.
Soms wil een man niet meewerken aan het onderzoek. Het recht van het kind
prevaleert dan. De relatief geringe inbreuk van een DNA-onderzoek op de
lichamelijke integriteit van de biologische vader wordt volgende de HR
gerechtvaardigd door het zwaarwegend belang van het kind om te weten wie zijn
biologische vader is. Ook door het feit dat de ouders in de regel verantwoordelijkheid
dragen voor het bestaan van het kind.
4. Adoptie
De regel in het huidige afstammingsrecht is dat degene uit wie het kind wordt
geboren, de moeder is. Dit zorgt er echter wel voor dat dit consequenties heeft voor
het ‘draagmoederschap’. Het ouderlijk gezag van de draagmoeder zal beëindigd
moeten worden (art. 1:266 BW), daarna kunnen de ‘echte ouders’ het gezag
verwerven.
Een donor kan bijvoorbeeld niet aangesproken worden voor een bijdrage in de kosten
van het levensonderhoud, art. 1:394 BW, tegen een donor kan ook geen gerechtelijke
vaststelling van het ouderschap worden ingediend, art. 1:207 BW.
3
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
1.1.4. De ontkenning van het vader- en moederschap en de vernietiging hiervan
Als een kind wordt geboren tijdens een huwelijk, de man in dit huwelijk is dan bij
geboorte de juridische vader. Als dit niet de biologische vader is en hij wil het kind ook
niet erkennen, dan kan hij het vaderschap ontkennen, art. 1:200 BW. Dit verzoek moet
ingediend worden binnen een jaar nadat hij heeft kennisgenomen dat hij vermoedelijk de
biologische vader is. Hij kan het niet ontkennen als hij heeft ingestemd met een daad
waarvan verwekking het gevolg was.
Sinds 1 april 1998 kan de moeder ook het kind ontkennen, hiervoor moet een verzoek
worden ingediend bij de rechtbank binnen een jaar van geboorte.
Als een man het kind heeft erkend, maar hij is toch niet de biologische vader van het
kind, kan hij de rechtbank verzoeken de erkenning te vernietigen, art. 1:205 BW. De
erkenner moet dan op grond van wilsgebreken (bedreiging, dwaling, bedrog of (tijdens
zijn minderjarigheid) misbruik van omstandigheden aantonen tot erkenning te zijn
bewogen. Het kind heeft hetzelfde recht om dit te verzoeken op dezelfde gronden, art.
1:205 BW. De moeder kan hetzelfde doen, zij heeft toestemming gegeven tot erkenning.
De termijnen hiervoor staan in art. 1:205 BW.
1.1.5. De Staatscommissie Herijking Ouderschap
Deze commissie kreeg een opdracht van de regering om advies uit te brengen over de
wenselijkheid van het wijzen van de huidige afstammings- en gezagsrecht. Dit sluit
namelijk niet meer volledig aan bij de huidige tijd. Er zijn namelijk bijvoorbeeld in
sommige gevallen sprake van het meerdere ouders (dan 2) die een kind opvoeden.
Er kunnen inmiddels andere ouders (die nauw betrokken zijn bij de opvoeding) een
beperkte juridische rol krijgen, zo voelen zij zich ook erkend.
1.1.6. De geboorteaangifte
Als de vader het kind wil erkennen, moet hij dat doen door naar het gemeentehuis te
gaan en een geboorteakte op te laten stellen, art. 1:19e lid 2 jo lid 6 BW. De
gemeenteambtenaar kan ook om andere stukken vragen, art. 1:18 lid 2 jo. art. 1:19 e lid 8
BW.
1.1.7. De voornaam
Bij het doen van aangifte van geboorte moet de vader de voornamen en geslachtsnaam
weten. De ambtenaar kan ook de voornaam weigeren, art. 1:4 lid 2 BW. Mocht het kind
later toch ontevreden zijn met zijn voornaam, dan kan hij dat wijzigen d.m.v. een
procedure bij de rechtbank.
1.1.8. De geslachtsnaam
Sinds 1 januari 1998 bestaat er de keuzemogelijkheid voor het kiezen van de
achternaam. De achternaam (geslachtsnaam) kan die van moeder of vader zijn. Sinds 1
januari 2024 kunnen kinderen ook beide achternamen krijgen, volgorde vrij te bepalen
volgens de Wet Introductie gecombineerde geslachtsnaam. Als het kind is geboren
voordat deze wet van kracht werd, kon de naam van het kind nog aangepast worden tot
1 januari 2025 (overgangsperiode).
Als toekomstige ouders eventueel kiezen voor de achternaam van de moeder of beide
achternamen, is dat handig om vast te leggen voordat het kind geboren is. De ouders
moeten de keuze afleggen in persoon bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Als het
wel na de geboorte gebeurt en de moeder fysiek niet in staat is om dat te doen, dan kan
de moeder een authentieke volmacht verstrekken aan de man voor het (mede) namens
haar afleggen van de verklaring. Als 1 van de overblijvende ouders overlijdt voordat de
4
Birgit Ruiter
Samenvatting Burgerlijk recht 1
Inhoudsopgave
1
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
Hoofdstuk 1: Personen en Familierecht
1.1. De geboorte
Op het moment dat iemand geboren wordt, ontstaat er een nieuw rechtssubject (NTR
drager van rechten en plichten). Volgens art. 1:1 lid 1 BW heeft iedereen die zich in
Nederland bevindt op het genot burgerlijke rechten. Voor de geboorte zou de baby
juridisch gezien al aanspraak kunnen maken op bijvoorbeeld een erfenis, art. 1:2 BW. Als
de baby niet levend geboren zou zijn, wordt hij geacht nooit te hebben bestaan en
vervallen alle rechten met terugwerkende kracht. Als hij wel zou leven, dan wordt zijn
erfgenaamschap bevestigd.
1.1.2. Familierechtelijke betrekkingen
Bij de geboorte ontstaan er familierechtelijke betrekkingen, art. 1:197 BW. Als de ouders
getrouwd zijn krijgt hij automatisch een vader en een moeder, art. 1:198 lid 1 sub a jo.
1:199 sub A BW.
Bloedverwantschap wordt uitgelegd in art. 1:3 lid 1 BW jo. art. 4:10 BW.
Wie? Graad Lijn
Ouders 1e graad Opgaande lijn
Grootouders 2e graad Opgaande lijn
Afstammelingen Neergaande lijn
Broers, zussen, ooms, Zijlijn
tantes en (achter) neven of
nichten
Er zijn hier verschillende regels over, bijvoorbeeld bij een te nauwe bloedverwantschap
kan men niet huwen, art. 1:41 BW.
1.1.3. Het ontstaan van familierechtelijke betrekkingen: afstammingsrecht
Momenteel geldt het afstammingsrecht uit 1998 wat zoveel mogelijk in overeenstemming
is met het EVRM. Het afstammingsrecht bestaat voornamelijk uit biologische
verwantschap, behalve bij adoptie, die hebben wel een afstammingsband, maar die is
niet biologisch. Sinds 1 april 2014 zijn er nog 2 nieuwe gevallen bijgekomen, namelijk een
kind kan 2 moeders hebben, art. 1:198 lid 1 sub b BW.
Familierechtelijke betrekkingen kunnen op 4 manieren ontstaan:
1. Geboorte
Familierechtelijke betrekkingen ontstaan altijd automatisch met betrekking tot de
moeder. Als de ouders getrouwd zijn, dan geldt dat ook voor de vader. Dit betekent
dus ook dat de juridische vader niet tevens de biologische vader hoeft te zijn.
2
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
Als de vrouw sinds de 306e dag voor de geboorte van het kind was gescheiden (van
tafel en bed) en haar echtgenoot sinds dat tijdstip gescheiden hebben geleefd kan de
vrouw binnen een jaar na de geboorte van het kind verklaren dat de overleden
echtgenoot niet de vader van het kind is, art. 1:199 BW.
2 moeders kunnen ook juridische ouders worden, daar zitten een aantal voorwaarden
aan: het kind moet verwerkt zijn door kunstmatige donorbevruchting. De ambtenaar
moet dan een geboorteaangifte en officiële verklaring overlegd worden dat de
bevruchting heeft plaatsgevonden met onbekende donor op basis van de Wet
donorgegevens. De niet biologische moeder wordt ook wel ‘meemoeder’ genoemd.
Geregistreerd partnerschap wordt gezien als hetzelfde als huwelijk. Het kind heeft
dan ook automatisch 2 ouders.
2. Erkenning
Als de ouders niet getrouwd zijn of niet een geregistreerd partnerschap te hebben, dan
moet de vader nog het kind erkennen om de juridische vader te worden. Dit kan ook
iemand doen die niet de biologische vader is.
3. Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap
Daarnaast kan er nog een procedure gestart worden die bekend staat als
‘gerechtelijke vaststelling van het vaderschap’, deze is geregeld in art. 1:207 BW. Dit
kan op basis van het zijn van levensgezel of medewerking verwekking van het kind.
Deze procedure kan gestart worden door de moeder tot 5 jaar na de geboorte van
het kind, echter kan het ook nog langer onder omstandigheden die genoemd zijn in
art. 1:207 lid 3 BW (totdat het kind de leeftijd van 16 jaren heeft bereikt). Als het kind
zelf deze procedure wil starten geldt er geen termijn, het kind wordt dan eventueel
bijgestaan door een afstammingscurator, art. 1:212 BW. Zelfs als de desbetreffende
persoon is overleden kan het nog effect hebben, bijvoorbeeld recht hebben op
nalatenschap.
De rechter kan een DNA-onderzoek bevelen op grond van art. 194 Rv. Er moet wel
een noodzakelijk en voldoende aannemelijk zijn dat de man de verwekker is van het
kind.
Als de man is overleden kunnen onder omstandigheden zijn graf worden
opengemaakt. Een man kan zich ook laten cremeren, om zijn sporen uit te wissen,
maar dan vinden ze vaak op 1 of andere manier nog sporen om DNA te laten testen
(envelop gelikt).
Als er genoeg ander bewijs is, dan is een DNA-onderzoek niet nodig.
Soms wil een man niet meewerken aan het onderzoek. Het recht van het kind
prevaleert dan. De relatief geringe inbreuk van een DNA-onderzoek op de
lichamelijke integriteit van de biologische vader wordt volgende de HR
gerechtvaardigd door het zwaarwegend belang van het kind om te weten wie zijn
biologische vader is. Ook door het feit dat de ouders in de regel verantwoordelijkheid
dragen voor het bestaan van het kind.
4. Adoptie
De regel in het huidige afstammingsrecht is dat degene uit wie het kind wordt
geboren, de moeder is. Dit zorgt er echter wel voor dat dit consequenties heeft voor
het ‘draagmoederschap’. Het ouderlijk gezag van de draagmoeder zal beëindigd
moeten worden (art. 1:266 BW), daarna kunnen de ‘echte ouders’ het gezag
verwerven.
Een donor kan bijvoorbeeld niet aangesproken worden voor een bijdrage in de kosten
van het levensonderhoud, art. 1:394 BW, tegen een donor kan ook geen gerechtelijke
vaststelling van het ouderschap worden ingediend, art. 1:207 BW.
3
Birgit Ruiter
, Samenvatting Burgerlijk recht 1 (Rijksuniversiteit Groningen)
1.1.4. De ontkenning van het vader- en moederschap en de vernietiging hiervan
Als een kind wordt geboren tijdens een huwelijk, de man in dit huwelijk is dan bij
geboorte de juridische vader. Als dit niet de biologische vader is en hij wil het kind ook
niet erkennen, dan kan hij het vaderschap ontkennen, art. 1:200 BW. Dit verzoek moet
ingediend worden binnen een jaar nadat hij heeft kennisgenomen dat hij vermoedelijk de
biologische vader is. Hij kan het niet ontkennen als hij heeft ingestemd met een daad
waarvan verwekking het gevolg was.
Sinds 1 april 1998 kan de moeder ook het kind ontkennen, hiervoor moet een verzoek
worden ingediend bij de rechtbank binnen een jaar van geboorte.
Als een man het kind heeft erkend, maar hij is toch niet de biologische vader van het
kind, kan hij de rechtbank verzoeken de erkenning te vernietigen, art. 1:205 BW. De
erkenner moet dan op grond van wilsgebreken (bedreiging, dwaling, bedrog of (tijdens
zijn minderjarigheid) misbruik van omstandigheden aantonen tot erkenning te zijn
bewogen. Het kind heeft hetzelfde recht om dit te verzoeken op dezelfde gronden, art.
1:205 BW. De moeder kan hetzelfde doen, zij heeft toestemming gegeven tot erkenning.
De termijnen hiervoor staan in art. 1:205 BW.
1.1.5. De Staatscommissie Herijking Ouderschap
Deze commissie kreeg een opdracht van de regering om advies uit te brengen over de
wenselijkheid van het wijzen van de huidige afstammings- en gezagsrecht. Dit sluit
namelijk niet meer volledig aan bij de huidige tijd. Er zijn namelijk bijvoorbeeld in
sommige gevallen sprake van het meerdere ouders (dan 2) die een kind opvoeden.
Er kunnen inmiddels andere ouders (die nauw betrokken zijn bij de opvoeding) een
beperkte juridische rol krijgen, zo voelen zij zich ook erkend.
1.1.6. De geboorteaangifte
Als de vader het kind wil erkennen, moet hij dat doen door naar het gemeentehuis te
gaan en een geboorteakte op te laten stellen, art. 1:19e lid 2 jo lid 6 BW. De
gemeenteambtenaar kan ook om andere stukken vragen, art. 1:18 lid 2 jo. art. 1:19 e lid 8
BW.
1.1.7. De voornaam
Bij het doen van aangifte van geboorte moet de vader de voornamen en geslachtsnaam
weten. De ambtenaar kan ook de voornaam weigeren, art. 1:4 lid 2 BW. Mocht het kind
later toch ontevreden zijn met zijn voornaam, dan kan hij dat wijzigen d.m.v. een
procedure bij de rechtbank.
1.1.8. De geslachtsnaam
Sinds 1 januari 1998 bestaat er de keuzemogelijkheid voor het kiezen van de
achternaam. De achternaam (geslachtsnaam) kan die van moeder of vader zijn. Sinds 1
januari 2024 kunnen kinderen ook beide achternamen krijgen, volgorde vrij te bepalen
volgens de Wet Introductie gecombineerde geslachtsnaam. Als het kind is geboren
voordat deze wet van kracht werd, kon de naam van het kind nog aangepast worden tot
1 januari 2025 (overgangsperiode).
Als toekomstige ouders eventueel kiezen voor de achternaam van de moeder of beide
achternamen, is dat handig om vast te leggen voordat het kind geboren is. De ouders
moeten de keuze afleggen in persoon bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Als het
wel na de geboorte gebeurt en de moeder fysiek niet in staat is om dat te doen, dan kan
de moeder een authentieke volmacht verstrekken aan de man voor het (mede) namens
haar afleggen van de verklaring. Als 1 van de overblijvende ouders overlijdt voordat de
4
Birgit Ruiter
