Hoofdstuk 1: wat is gezondheid?
1.1 wat is gezondheid? Veranderde perspectieven
van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
• geest
• god(en)
• fysieke gesteldheid
1. Relatie tussen lichaam en geest
2. Biomedisch ziektemodel
3. Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte
4. Biopsychosociaal ziektemodel
5. Gedrag, dood en ziekte
Perspectieven om naar gezondheid te kijken:
1.1.1 relatie tussen lichaam en geest
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
ziekte ontstaan wanneer er een verstoord evenwicht is tussen 4 circulerende
lichaamsvloeistoffen (humores):
• gele gal
• slijm
• bloed
• zwarte gal
wanneer de vloeistoffen in balans zijn wordt je niet ziek, maar wanneer er een verstoord
evenwicht is door externe pathogenen zou het evenwicht verstoord kunnen geraken. (bv.
Seizoenswisseling)
Genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen
Er is geen evidentie dat de lichaamsvloeistoffen zo belangrijk zijn in het ontstaan van ziekte.
Volgens Hippocrates is lichaam en geest 1 geheel/eenheid.
Hoeveelheid sappen bepaalt persoonlijkheid (geen evidentie voor)
Etiologie = oorzaak van een ziekte
Galenus (129-199 n.Chr.)
De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur
Lichamelijk
4 lichamelijke humores -> 4 temperamenten -> specifieke ziekten
bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid zwarte
gal
de geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
Sterke focus op het geloof en de rol daarvan op lichamelijke problemen.
Men dacht dat individu weinig kon zeggen over zijn gezondheid.
,Ziekte: straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen verbod op
wetenschappelijk onderzoek
Genezing: Priesters die de duivel uitdrijven bij iemand met psychische klachten.
religieuze gezichtspunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon.
1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
Descartes (1596-1650)
lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
de geest verlaat het lichaam wanneer iemand sterft
vanaf nu mocht men autopsie doen, start wetenschappelijk onderzoek
lichaam = machine die je kan bestaat uit verschillende onderdelen, die je kan bestuderen
mechanistisch standpunt
1.1.2 biomedisch ziektemodel
= Reductionistisch (kijken niet verder dan celniveau, dus geen psychische)
Standpunt:
Gezondheid = puur de afwezigheid van ziekte
ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring genezing werkt
mechanistisch en rechtlijnig (we weten nu dat dit niet klopt)
Genezing: mechanistisch en rechtlijnig bij ziekte medicatie geven en bacterie verdwijnt.
Dit model houdt geen rekening met waarom mensen zo verschillen
bv. Iedereen ervaart corona verschillend, iedereen heeft andere klachten/symptomen
1.1.3 vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en
ziekte
Standpunt:
veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties
rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
dus psyche blijft belangrijk, hierdoor gaat psychosociale model niet meer op evolutie
naar bio psychosociale model
dus toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
1.1.4 biopsychosociaal model
geïntegreerde benadering voor de assessment van:
• biologische/fysiologische
• psychologische/gedragsmatige
• sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.1.5 gedrag, dood en ziekte
Verandering van de perspectieven komt door stijging van de levensverwachtingen
T.o.v. vorige eeuw = daling mortaliteit (sterftecijfers)
,Hoe komt dit?: geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
Ook de oorzaken van overlijden zijn drastisch veranderd
belangrijke gedragscomponent in de doodsoorzaken
ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
We zijn geëvolueerd van infectieziekten naar oorzaken waar ons gedrag een belangrijke rol
van speelt en meer chronische aandoeningen
Levensverwachting is laatste 10 jaren enorm gestegen, maar nu is het niet meer aan het
stijgen (vooral laatste 100 jaar enorm gestegen)
1.2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde
perspectieven op gezondheid
1.2.1 lekentheorieën over gezondheid
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid
voor u?”
• een overwegend gevoel van welzijn
• de afwezigheid van symptomen
• handelingen waartoe een persoon in staat is
(leken = mensen die niet gespecialiseerd zijn in het vakgebied)
Benyamini (2003) vroeg dezelfde vraag aan ouderen (n = 500)
• slechte/redelijke gezondheid: recente symptomen/indicatoren van slechte
gezondheid (bv. pijn)
• goede gezondheid: positieve indicatoren (bv. in staat zijn tot wandelen)
gezonde individuen hun subjectieve gezondheidsbeoordelingen zijn meer verbonden met
gezondheidsgedrag
= gedrag (ongeacht de gezondheidstoestand) dat bedoeld is om de gezondheid te
beschermen, te bevorderen of in stand te houden (bv. voldoende lichaamsbeweging)
zie ook H4
Health & Lifestyle (n = 9000, Blaxter)
Heel wat mensen zijn bevraagd en 7 jaar later nog eens
“Wat is gezond zijn voor jou?”:
• niet ziek
• bezit: ik heb gezondheid geërfd van mijn ouders
• gedrag: wandelen, de trap op kunnen,…
• lichamelijk fitheid en vitaliteit: ik voel me energiek
• psychosociaal welzijn: ik voel me in balans
• functie: ik ben in staat mijn werk nog uit te voeren
Als je het aan een leek vraagt is het een subjectieve beoordeling van gezondheid
via vergelijking met anderen (welke referentiegroep?):
• leeftijd
• beroep
• betere/slechtere gezondheid
• ….
gezondheid is een relatieve staat van zijn (in relatie tot iemand anders, in relatie tot een
moment,…)
, Wat is gezondheid: is niet voor iedereen hetzelfde. Het is een staat van zijn op dat moment
in relatie tot met wie je je vergelijkt (referentiegroep).
Het is niet hoe ouder je wordt hoe slechter je jezelf gaat inschatten
1.2.2 Definitie van gezondheid van de WHO
toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en (…) niet alleen als de
afwezigheid van ziekte of invaliditeit (WHO, 1947)
doelstellingen & beleidsdocumenten veronderstellen een relatie tussen gedrag, leefwijze en
gezondheid
1.2.3 Crossculturele perspectieven op gezondheid
‘normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het economische, politieke
klimaat van het tijdperk.
• economische (waar gaat er geld naar toe?)
• politieke klimaat (denk aan Obama, Trump en Biden)
1.2.4 levensloop en gezondheid
• kinderen < 7: op een magisch niveau
• kinderen 8-11: concreter, oorzaak en gevolg
• vroege puberteit: besef fysiologische zaken (virussen, cellen,…)
• late puberteit en volwassenheid: psychofysiologisch (geest speelt ook een rol)
• ouderen: vaak positieve opvatting
1.3 wat is gezondheidspsychologie?
Psychologie = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische
processen & gedragsmatig functioneren
via empirische methoden
tools = systematische observatie en zelfrapportage
1.3.1 wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?
Matarazzo (1980): Gezondheidspsychologie =
‘het aggregaat van de specifieke onderwijskundige, wetenschappelijke en professionele
bijdragen van het vakgebied psychologie aan de bevordering en het behoud van de
gezondheid, de voorlichting over en de behandeling van ziekten en de daaraan gerelateerde
disfunctie’
(definitie niet kennen)
belangrijkste doelstelling van de gezondheidspsychologie = begrip ontwikkelen en
vergroten van de biopsychologische factoren bij
= inzicht krijgen in verschillende bio psychosociale factoren dat besef ontwikkelen en
vergroten bij verschillende zaken.
1. het in stand houden en bevorderen van de gezondheid (prentje gezond eten)
2. de verbetering van de gezondheidszorg en het gezondheidsbeleid
3. de preventie en de behandeling van ziekten (welke factoren dragen bij aan een
goede preventie)
4. de oorzaken van ziekten (gaan kijken naar risicofactoren en kwetsbaarheden, hoe
kunnen we deze detecteren)
1.1 wat is gezondheid? Veranderde perspectieven
van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
• geest
• god(en)
• fysieke gesteldheid
1. Relatie tussen lichaam en geest
2. Biomedisch ziektemodel
3. Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte
4. Biopsychosociaal ziektemodel
5. Gedrag, dood en ziekte
Perspectieven om naar gezondheid te kijken:
1.1.1 relatie tussen lichaam en geest
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
ziekte ontstaan wanneer er een verstoord evenwicht is tussen 4 circulerende
lichaamsvloeistoffen (humores):
• gele gal
• slijm
• bloed
• zwarte gal
wanneer de vloeistoffen in balans zijn wordt je niet ziek, maar wanneer er een verstoord
evenwicht is door externe pathogenen zou het evenwicht verstoord kunnen geraken. (bv.
Seizoenswisseling)
Genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen
Er is geen evidentie dat de lichaamsvloeistoffen zo belangrijk zijn in het ontstaan van ziekte.
Volgens Hippocrates is lichaam en geest 1 geheel/eenheid.
Hoeveelheid sappen bepaalt persoonlijkheid (geen evidentie voor)
Etiologie = oorzaak van een ziekte
Galenus (129-199 n.Chr.)
De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur
Lichamelijk
4 lichamelijke humores -> 4 temperamenten -> specifieke ziekten
bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid zwarte
gal
de geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
Sterke focus op het geloof en de rol daarvan op lichamelijke problemen.
Men dacht dat individu weinig kon zeggen over zijn gezondheid.
,Ziekte: straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen verbod op
wetenschappelijk onderzoek
Genezing: Priesters die de duivel uitdrijven bij iemand met psychische klachten.
religieuze gezichtspunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon.
1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
Descartes (1596-1650)
lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
de geest verlaat het lichaam wanneer iemand sterft
vanaf nu mocht men autopsie doen, start wetenschappelijk onderzoek
lichaam = machine die je kan bestaat uit verschillende onderdelen, die je kan bestuderen
mechanistisch standpunt
1.1.2 biomedisch ziektemodel
= Reductionistisch (kijken niet verder dan celniveau, dus geen psychische)
Standpunt:
Gezondheid = puur de afwezigheid van ziekte
ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring genezing werkt
mechanistisch en rechtlijnig (we weten nu dat dit niet klopt)
Genezing: mechanistisch en rechtlijnig bij ziekte medicatie geven en bacterie verdwijnt.
Dit model houdt geen rekening met waarom mensen zo verschillen
bv. Iedereen ervaart corona verschillend, iedereen heeft andere klachten/symptomen
1.1.3 vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en
ziekte
Standpunt:
veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele reacties
rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
dus psyche blijft belangrijk, hierdoor gaat psychosociale model niet meer op evolutie
naar bio psychosociale model
dus toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
1.1.4 biopsychosociaal model
geïntegreerde benadering voor de assessment van:
• biologische/fysiologische
• psychologische/gedragsmatige
• sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.1.5 gedrag, dood en ziekte
Verandering van de perspectieven komt door stijging van de levensverwachtingen
T.o.v. vorige eeuw = daling mortaliteit (sterftecijfers)
,Hoe komt dit?: geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
Ook de oorzaken van overlijden zijn drastisch veranderd
belangrijke gedragscomponent in de doodsoorzaken
ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
We zijn geëvolueerd van infectieziekten naar oorzaken waar ons gedrag een belangrijke rol
van speelt en meer chronische aandoeningen
Levensverwachting is laatste 10 jaren enorm gestegen, maar nu is het niet meer aan het
stijgen (vooral laatste 100 jaar enorm gestegen)
1.2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde
perspectieven op gezondheid
1.2.1 lekentheorieën over gezondheid
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid
voor u?”
• een overwegend gevoel van welzijn
• de afwezigheid van symptomen
• handelingen waartoe een persoon in staat is
(leken = mensen die niet gespecialiseerd zijn in het vakgebied)
Benyamini (2003) vroeg dezelfde vraag aan ouderen (n = 500)
• slechte/redelijke gezondheid: recente symptomen/indicatoren van slechte
gezondheid (bv. pijn)
• goede gezondheid: positieve indicatoren (bv. in staat zijn tot wandelen)
gezonde individuen hun subjectieve gezondheidsbeoordelingen zijn meer verbonden met
gezondheidsgedrag
= gedrag (ongeacht de gezondheidstoestand) dat bedoeld is om de gezondheid te
beschermen, te bevorderen of in stand te houden (bv. voldoende lichaamsbeweging)
zie ook H4
Health & Lifestyle (n = 9000, Blaxter)
Heel wat mensen zijn bevraagd en 7 jaar later nog eens
“Wat is gezond zijn voor jou?”:
• niet ziek
• bezit: ik heb gezondheid geërfd van mijn ouders
• gedrag: wandelen, de trap op kunnen,…
• lichamelijk fitheid en vitaliteit: ik voel me energiek
• psychosociaal welzijn: ik voel me in balans
• functie: ik ben in staat mijn werk nog uit te voeren
Als je het aan een leek vraagt is het een subjectieve beoordeling van gezondheid
via vergelijking met anderen (welke referentiegroep?):
• leeftijd
• beroep
• betere/slechtere gezondheid
• ….
gezondheid is een relatieve staat van zijn (in relatie tot iemand anders, in relatie tot een
moment,…)
, Wat is gezondheid: is niet voor iedereen hetzelfde. Het is een staat van zijn op dat moment
in relatie tot met wie je je vergelijkt (referentiegroep).
Het is niet hoe ouder je wordt hoe slechter je jezelf gaat inschatten
1.2.2 Definitie van gezondheid van de WHO
toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en (…) niet alleen als de
afwezigheid van ziekte of invaliditeit (WHO, 1947)
doelstellingen & beleidsdocumenten veronderstellen een relatie tussen gedrag, leefwijze en
gezondheid
1.2.3 Crossculturele perspectieven op gezondheid
‘normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het economische, politieke
klimaat van het tijdperk.
• economische (waar gaat er geld naar toe?)
• politieke klimaat (denk aan Obama, Trump en Biden)
1.2.4 levensloop en gezondheid
• kinderen < 7: op een magisch niveau
• kinderen 8-11: concreter, oorzaak en gevolg
• vroege puberteit: besef fysiologische zaken (virussen, cellen,…)
• late puberteit en volwassenheid: psychofysiologisch (geest speelt ook een rol)
• ouderen: vaak positieve opvatting
1.3 wat is gezondheidspsychologie?
Psychologie = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische
processen & gedragsmatig functioneren
via empirische methoden
tools = systematische observatie en zelfrapportage
1.3.1 wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?
Matarazzo (1980): Gezondheidspsychologie =
‘het aggregaat van de specifieke onderwijskundige, wetenschappelijke en professionele
bijdragen van het vakgebied psychologie aan de bevordering en het behoud van de
gezondheid, de voorlichting over en de behandeling van ziekten en de daaraan gerelateerde
disfunctie’
(definitie niet kennen)
belangrijkste doelstelling van de gezondheidspsychologie = begrip ontwikkelen en
vergroten van de biopsychologische factoren bij
= inzicht krijgen in verschillende bio psychosociale factoren dat besef ontwikkelen en
vergroten bij verschillende zaken.
1. het in stand houden en bevorderen van de gezondheid (prentje gezond eten)
2. de verbetering van de gezondheidszorg en het gezondheidsbeleid
3. de preventie en de behandeling van ziekten (welke factoren dragen bij aan een
goede preventie)
4. de oorzaken van ziekten (gaan kijken naar risicofactoren en kwetsbaarheden, hoe
kunnen we deze detecteren)
