Dit is een samenvatting van het boek: gezondheidspsychologie 5e editie, Geschreven door
Val Morrison, Paul Bennett et al,.
Gezondheidspsychologie Hoofdstuk 1
Coronavirus: een virus uit de familie van RNA-virussen die verschillende ziekten
veroorzaken, zoals recentelijk het SARS-CoV-2-virus, dat COVID-19 veroorzaakt (SARS:
‘Severe Acute Respiratory Syndrome
HIV: (Human Immunodeficiency Virus) Het virus dat aids veroorzaakt
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) roept op om 10 belangrijke
gezondheidsbedreigingen aan te pakken
1. Vervuiling en klimaatverandering
2. Toename van niet-overdraagbare ziekten (bijv diabetes, kanker, hartaandoeningen)
en de rol van bewegingsarmoede die daarbij speelt
3. mondiale griep epidemie
4. Antimicrobiële resistentie (afgenomen effectiviteit van antibiotica)
5. Uitbraken van ebola en andere zeer bedreigende ziekte verwekkers
6. Zwakke eerstelijns gezondheidszorg
7. Vaccinatie twijfel, met uitbraken van besmettelijke ziekten als gevolg
8. kwetsbare omgevingen die te maken hebben met droogte, hongersnood en
conflicten
9. Vrije verspreiding van dengue (knokkelkoorts)
10. Voortdurende hiv-besmettingen
Levensverwachting: het aantal jaren dat iemand naar verwachting te leven heeft
Mortaliteit: het aantal sterfgevallen in een gegeven populatie en/of in een gegeven jaar
toegeschreven aan een bepaalde aandoening (bijvoorbeeld het aantal sterfgevallen als
gevolg van kanker onder vrouwen in 2024)
De belangrijkste doodsoorzaken hebben een gedragscomponent dat is gekoppeld aan
roken, overmatige alcoholconsumptie, een zittende manier van leven en ongezonde
voeding/ obesitas.
Theorie: Een algemene aanname over een aspect van de wereld waarin we leven of over de
mensen in die wereld die al dan niet door bewijs wordt ondersteund
Humorale theorie van Hippocrates: gezondheid en ziekte veroorzaakt door een verstoord
evenwicht tussen 4 lichaamsvloeistoffen (de humores; gele gal, slijm, bloed en zwarte gal)
➔ Daarnaast werd het gebruikt voor persoonlijkheden (veel gele gal is een boosaardig
temperament, veel bloed is optimistisch, veel slijm is kalm en veel zwarte gal is
droefenis en melancholie)
➔ Geest wordt beïnvloed door het lichaam maar er werd niet gedacht dat de geest zelf
een rol speelde in de etiologie van ziekten
Etiologie: de leer van oorzaken. Hier: alles wat bijdraagt aan ziekte, pijn en de klachten
daarover
,Lang werd ziekte toegeschreven als een straf van de goden. Tijdens de renaissance en
wetenschappelijke revolutie werden de verklaringen voor ziekten steeds organischer en
fysiologischer. Sommige mensen denken nog steeds dat het verbonden is aan goden.
Dualisme: het idee dat lichaam en geest afzonderlijke eenheden zijn (Rene Descartes)
➔ Volgens het dualistische denken bestaan het materiële (lichaam) en niet-materieel
(geest) onafhankelijk van elkaar. Omdat volgens hem de geest het lichaam verliet
was ontleding en autopsie geaccepteerd, hierdoor groeide de geneeskunde enorm
Mechanistische benadering: een benadering die het gedrag reduceert tot het niveau van
het orgaan of de lichamelijke functie (geassocieerd met het biomedisch ziekte model)
Materialistisch monisme: het idee dat het niet-materiële niet afzonderlijk kan worden
bestudeerd van de fysieke hersenen. Zij zien de geest als hersenprocessen en daarom
materiële ‘stof’ en vinden dat je alles terug kan brengen naar fysieke, neurale
hersenprocessen.
Behaviorisme: een benadering die de nadruk legt op de invloed van de omgeving op ons
gedrag en die stelt dat gedrag is aangeleerd
Humanisme: een benadering die de nadruk legt op de innerlijke gevoelens en behoeften van
personen en deze ziet als drijfveer voor gedrag
Biomedisch ziekte model (diagnose-recept model): de opvatting dat ziekten en symptomen
een achterliggende fysiologische verklaring hebben en dat daarmee ook genezing
mechanistisch en rechtlijnig werkt.
➔ Wordt reductionistisch genoemd; het reduceert de geest, lichaam en het menselijke
gedrag tot lichaamscellen of tot neurale of biochemische activiteit en verklaart
problemen ook alleen op dat niveau, hierbij negeren zij dat verschillende mensen
anderen kunnen reageren op dezelfde ziekte
➔ gezondheid wordt in dit model gedefinieerd als afwezigheid van ziekte
➔ neemt aan dat elk symptoom van een ziekte een onderliggende pathologie heeft, die
hopelijk maar niet altijd door medisch ingrijpen kan worden genezen
Biopsychosociaal ziekte model: het standpunt dat ziekten en symptomen door een
combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en psychosociale factoren kunnen worden
verklaard (wordt vaak naar gevraagd op toets, met name de factoren)
,Positieve gezondheid: een brede kijk op gezondheid, waarbij gezondheid wordt omschreven
als het vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht van de sociale,
fysieke en emotionele uitdagingen van het leven (Huber)
De 6 dimensies van Positieve
Gezondheid afgebeeld in het
spinnenweb-diagram van Machteld
Huber
, Gezondheidsgedrag: Gedrag dat ongeacht de gezondheidstoestand waarin men zich
bevindt, is bedoeld om de gezondheid te beschermen, te bevorderen of in stand te houden,
bijvoorbeeld het eten van gezonde voeding.
Holistische benadering: een benadering waarbij niet alleen gekeken wordt naar het zuiver
lichamelijke of waarneembare maar het hele wezen
Westerse mensen onderscheiden geest en lichaam zo erg dat deze verschillende
zorgverleners kent, in sommige Afrikaanse culturen is dit niet het geval; daar zijn 3
elementen van de menselijke aard geïntegreerd. Hier wordt soms ook schuld gegeven aan
spirituele beheksing of het boze oog.
Collectivistische benadering: een culturele filosofie die de nadruk legt op het individu als deel
van het groter geheel en op handelingen die meer door collectieve dan door individuele
behoeften en wensen worden gemotiveerd
Individualistische benadering: een culturele filosofie die de verantwoordelijkheid in de
handen legt van het individu; dit zijn de individuele behoeften en wensen (en niet die van de
groep) die het gedrag motiveren (westerse wereld)
ziekte attributie: toekenning van de oorzaak van een ziekte.
➔ Bij de zogeheten externe ziekte attributies legt men de oorzaak van de ziekte buiten
de persoon, door die toe te schrijven aan het lot, verkeerde informatie of een
losliggende traploper.
➔ Bij interne ziekte attributie zoekt men de oorzaak van de ziekte bij zichzelf. Analoog
aan de genoemde externe ziekte attributies: ‘ik heb onvoldoende weerstand
opgebouwd’ of ‘’ ik heb de traploper niet goed vastgemaakt’’
Sociale uitsluiting: een multidimensionaal proces waardoor mensen buiten de samenleving
vallen en rechten, hulpmiddelen en diensten kwijtraken waarover de meerderheid wel kan
beschikken. Slechte gezondheid is zowel een voorspeller als een consequentie van sociale
uitsluiting
Het ontwikkelproces is een functie van de interactie tussen 3 factoren:
1. Leren: een relatief permanente verandering in kennis, vaardigheid of vermogen als
resultaat van ervaring
2. Ervaring: wat we doen, zien, horen, voelen, denken.
3. Rijping: Gedachten, gedrag of fysieke groei, eerder toegeschreven aan een
genetisch bepaalde opeenvolging van ontwikkeling en veroudering dan aan ervaring
Theorie van Piaget:
● Sensomotorische fase (0-2 jaar) Door geringe taalbeheersing en afwezigheid van
symbolisch denken is hun kennis over gezondheid en ziekte vrijwel onmogelijk
● Preoperationele fase (2-7 jaar) Taalkundige ontwikkeling, zwart witte kijk op
gezondheid. Traag in het waarnemen/ overnemen van het standpunt of het
perspectief van de ander (beperkte ‘theorie of mind’ die je nodig hebt voor empathie).
ziekte wordt onder de 7 aop ‘magisch’ niveau verklaard.
Val Morrison, Paul Bennett et al,.
Gezondheidspsychologie Hoofdstuk 1
Coronavirus: een virus uit de familie van RNA-virussen die verschillende ziekten
veroorzaken, zoals recentelijk het SARS-CoV-2-virus, dat COVID-19 veroorzaakt (SARS:
‘Severe Acute Respiratory Syndrome
HIV: (Human Immunodeficiency Virus) Het virus dat aids veroorzaakt
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) roept op om 10 belangrijke
gezondheidsbedreigingen aan te pakken
1. Vervuiling en klimaatverandering
2. Toename van niet-overdraagbare ziekten (bijv diabetes, kanker, hartaandoeningen)
en de rol van bewegingsarmoede die daarbij speelt
3. mondiale griep epidemie
4. Antimicrobiële resistentie (afgenomen effectiviteit van antibiotica)
5. Uitbraken van ebola en andere zeer bedreigende ziekte verwekkers
6. Zwakke eerstelijns gezondheidszorg
7. Vaccinatie twijfel, met uitbraken van besmettelijke ziekten als gevolg
8. kwetsbare omgevingen die te maken hebben met droogte, hongersnood en
conflicten
9. Vrije verspreiding van dengue (knokkelkoorts)
10. Voortdurende hiv-besmettingen
Levensverwachting: het aantal jaren dat iemand naar verwachting te leven heeft
Mortaliteit: het aantal sterfgevallen in een gegeven populatie en/of in een gegeven jaar
toegeschreven aan een bepaalde aandoening (bijvoorbeeld het aantal sterfgevallen als
gevolg van kanker onder vrouwen in 2024)
De belangrijkste doodsoorzaken hebben een gedragscomponent dat is gekoppeld aan
roken, overmatige alcoholconsumptie, een zittende manier van leven en ongezonde
voeding/ obesitas.
Theorie: Een algemene aanname over een aspect van de wereld waarin we leven of over de
mensen in die wereld die al dan niet door bewijs wordt ondersteund
Humorale theorie van Hippocrates: gezondheid en ziekte veroorzaakt door een verstoord
evenwicht tussen 4 lichaamsvloeistoffen (de humores; gele gal, slijm, bloed en zwarte gal)
➔ Daarnaast werd het gebruikt voor persoonlijkheden (veel gele gal is een boosaardig
temperament, veel bloed is optimistisch, veel slijm is kalm en veel zwarte gal is
droefenis en melancholie)
➔ Geest wordt beïnvloed door het lichaam maar er werd niet gedacht dat de geest zelf
een rol speelde in de etiologie van ziekten
Etiologie: de leer van oorzaken. Hier: alles wat bijdraagt aan ziekte, pijn en de klachten
daarover
,Lang werd ziekte toegeschreven als een straf van de goden. Tijdens de renaissance en
wetenschappelijke revolutie werden de verklaringen voor ziekten steeds organischer en
fysiologischer. Sommige mensen denken nog steeds dat het verbonden is aan goden.
Dualisme: het idee dat lichaam en geest afzonderlijke eenheden zijn (Rene Descartes)
➔ Volgens het dualistische denken bestaan het materiële (lichaam) en niet-materieel
(geest) onafhankelijk van elkaar. Omdat volgens hem de geest het lichaam verliet
was ontleding en autopsie geaccepteerd, hierdoor groeide de geneeskunde enorm
Mechanistische benadering: een benadering die het gedrag reduceert tot het niveau van
het orgaan of de lichamelijke functie (geassocieerd met het biomedisch ziekte model)
Materialistisch monisme: het idee dat het niet-materiële niet afzonderlijk kan worden
bestudeerd van de fysieke hersenen. Zij zien de geest als hersenprocessen en daarom
materiële ‘stof’ en vinden dat je alles terug kan brengen naar fysieke, neurale
hersenprocessen.
Behaviorisme: een benadering die de nadruk legt op de invloed van de omgeving op ons
gedrag en die stelt dat gedrag is aangeleerd
Humanisme: een benadering die de nadruk legt op de innerlijke gevoelens en behoeften van
personen en deze ziet als drijfveer voor gedrag
Biomedisch ziekte model (diagnose-recept model): de opvatting dat ziekten en symptomen
een achterliggende fysiologische verklaring hebben en dat daarmee ook genezing
mechanistisch en rechtlijnig werkt.
➔ Wordt reductionistisch genoemd; het reduceert de geest, lichaam en het menselijke
gedrag tot lichaamscellen of tot neurale of biochemische activiteit en verklaart
problemen ook alleen op dat niveau, hierbij negeren zij dat verschillende mensen
anderen kunnen reageren op dezelfde ziekte
➔ gezondheid wordt in dit model gedefinieerd als afwezigheid van ziekte
➔ neemt aan dat elk symptoom van een ziekte een onderliggende pathologie heeft, die
hopelijk maar niet altijd door medisch ingrijpen kan worden genezen
Biopsychosociaal ziekte model: het standpunt dat ziekten en symptomen door een
combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en psychosociale factoren kunnen worden
verklaard (wordt vaak naar gevraagd op toets, met name de factoren)
,Positieve gezondheid: een brede kijk op gezondheid, waarbij gezondheid wordt omschreven
als het vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht van de sociale,
fysieke en emotionele uitdagingen van het leven (Huber)
De 6 dimensies van Positieve
Gezondheid afgebeeld in het
spinnenweb-diagram van Machteld
Huber
, Gezondheidsgedrag: Gedrag dat ongeacht de gezondheidstoestand waarin men zich
bevindt, is bedoeld om de gezondheid te beschermen, te bevorderen of in stand te houden,
bijvoorbeeld het eten van gezonde voeding.
Holistische benadering: een benadering waarbij niet alleen gekeken wordt naar het zuiver
lichamelijke of waarneembare maar het hele wezen
Westerse mensen onderscheiden geest en lichaam zo erg dat deze verschillende
zorgverleners kent, in sommige Afrikaanse culturen is dit niet het geval; daar zijn 3
elementen van de menselijke aard geïntegreerd. Hier wordt soms ook schuld gegeven aan
spirituele beheksing of het boze oog.
Collectivistische benadering: een culturele filosofie die de nadruk legt op het individu als deel
van het groter geheel en op handelingen die meer door collectieve dan door individuele
behoeften en wensen worden gemotiveerd
Individualistische benadering: een culturele filosofie die de verantwoordelijkheid in de
handen legt van het individu; dit zijn de individuele behoeften en wensen (en niet die van de
groep) die het gedrag motiveren (westerse wereld)
ziekte attributie: toekenning van de oorzaak van een ziekte.
➔ Bij de zogeheten externe ziekte attributies legt men de oorzaak van de ziekte buiten
de persoon, door die toe te schrijven aan het lot, verkeerde informatie of een
losliggende traploper.
➔ Bij interne ziekte attributie zoekt men de oorzaak van de ziekte bij zichzelf. Analoog
aan de genoemde externe ziekte attributies: ‘ik heb onvoldoende weerstand
opgebouwd’ of ‘’ ik heb de traploper niet goed vastgemaakt’’
Sociale uitsluiting: een multidimensionaal proces waardoor mensen buiten de samenleving
vallen en rechten, hulpmiddelen en diensten kwijtraken waarover de meerderheid wel kan
beschikken. Slechte gezondheid is zowel een voorspeller als een consequentie van sociale
uitsluiting
Het ontwikkelproces is een functie van de interactie tussen 3 factoren:
1. Leren: een relatief permanente verandering in kennis, vaardigheid of vermogen als
resultaat van ervaring
2. Ervaring: wat we doen, zien, horen, voelen, denken.
3. Rijping: Gedachten, gedrag of fysieke groei, eerder toegeschreven aan een
genetisch bepaalde opeenvolging van ontwikkeling en veroudering dan aan ervaring
Theorie van Piaget:
● Sensomotorische fase (0-2 jaar) Door geringe taalbeheersing en afwezigheid van
symbolisch denken is hun kennis over gezondheid en ziekte vrijwel onmogelijk
● Preoperationele fase (2-7 jaar) Taalkundige ontwikkeling, zwart witte kijk op
gezondheid. Traag in het waarnemen/ overnemen van het standpunt of het
perspectief van de ander (beperkte ‘theorie of mind’ die je nodig hebt voor empathie).
ziekte wordt onder de 7 aop ‘magisch’ niveau verklaard.
