Religie, zingeving en levensbeschouwing
Les 1: Hoofdpunten Burms & De Dijn
Manipulatieve interesse: De mens streeft ernaar de werkelijkheid naar eigen voordeel te transformeren. Dit
omvat het praktische gebruik van kennis en middelen om controle te krijgen over de omgeving.
Cognitieve interesse: Naast manipulatie verlangt de mens ook naar kennis. Deze kennis kan een instrumenteel
doel hebben (kennis als middel om te manipuleren). Er is ook een niet-manipulatieve, pure nieuwsgierigheid,
zoals bij kinderen, roddelaars en onderzoekers.
Zingevende interesse: Mensen zoeken naar betekenis en proberen ervaringen, problemen of emoties in een
groter betekenisvol geheel te plaatsen. Dit gaat verder dan praktische oplossingen en raakt aan existentiële
behoeften.
De invloed van zingeving
Zingeving is geen oppervlakkige toevoeging aan manipulatieve of cognitieve activiteiten; het speelt een
bepalende rol in het hele menselijke bestaan. De menselijke behoefte aan zingeving en kennis is grenzeloos en
uit zich in een excessieve drang om te weten en te beheersen, vergelijkbaar met een moreel of religieus ideaal.
Hoofdpunten van Dawkins
Kritiek op vergelding als strafprincipe
Richard Dawkins stelt dat het idee van straf, gebaseerd op vergelding, onverenigbaar is met een
wetenschappelijke visie op menselijk gedrag. Menselijk gedrag wordt bepaald door fysiologie, erfelijkheid en
milieu. Begrippen zoals verantwoordelijkheid en schuld zijn daarom discutabel.
Vergelijking met machines
- Dawkins vergelijkt menselijke boosdoeners met defecte machines, zoals een kapotte auto.
- Net zoals we een auto niet straffen, zou straf ook niet het antwoord moeten zijn voor menselijk falen.
- Hij pleit voor het begrijpen en repareren van de onderliggende oorzaken van gedrag in plaats van
straffen.
Oorzaken van crimineel gedrag
Crimineel gedrag wordt verklaard door een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren,
zoals genetica, opvoeding en omgeving. Het concept van toerekeningsvatbaarheid wordt daardoor
wetenschappelijk gezien irrelevant.
Ethische implicaties
Begrippen als goed en kwaad, schuld en verantwoordelijkheid zijn door darwinistische evolutie diep in ons
brein verankerd en bieden evolutionair nut. Toch voorspelt Dawkins dat we uiteindelijk deze begrippen zullen
overstijgen en een meer rationele benadering zullen hanteren.
Toekomstige visie
Dawkins hoopt dat de mensheid uiteindelijk zal leren lachen om het idee van straf en het vervangen door
rationele oplossingen. Hoewel hij zelf twijfelt of dit binnen zijn tijd zal gebeuren.
1
,De leefwereld volgens Edmund Husserl
Kenmerken van de leefwereld
Edmund Husserl (1859-1938)
• Een bekende filosoof die nadacht over wat wetenschap is.
• Een Joodse filosoof met een archief waarin het begrip “leefwereld” centraal staat.
Leefwereld
• De wereld waarin wij leven, vol betekenis.
• Mensen en dingen om ons heen hebben een betekenis voor ons.
• De leefwereld is persoonlijk en intersubjectief.
Wat doet wetenschap?
1. Vertrekt vanuit onze leefwereld
Bijvoorbeeld geneeskunde, die vertrekt vanuit het feit dat mensen ziek kunnen worden.
2. Abstractie van de leefwereld
Tijdelijke opschorting van normale omgang met de leefwereld. Wetenschap bekijkt objecten
onpersoonlijk, zoals bij dissectie in een mortuarium. Lichaam = object
3. Keert terug naar de leefwereld
Herstelt de betekenisvolle relaties, bijvoorbeeld terug respect voor de overledene die je hebt
opengesneden. Bijvoorbeeld Louise die in het grasveld ligt. Geen hoopje moleculen maar ‘Louise’.
Relatie tussen wetenschap en leefwereld
Wetenschap beïnvloedt onze leefwereld, zoals maatregelen tijdens een pandemie of algoritmes zoals Tinder.
Redelijkheid en rationaliteit bv. op voorhand een vrienden-test obv persoonlijkheid
• Redelijkheid: Redelijk omgaan in de leefwereld. (onredelijk want vriendschap is toeval)
• Rationaliteit: Gebaseerd op evidence in de wetenschap. (volgens test gelijkenissen)
Drie interesses van de mens (Burms en De Dijn)
De mens heeft drie fundamentele manieren van betrokkenheid:
1. Cognitieve interesse: Gericht op kennis, begrip en rationele verklaringen.
2. Manipulatieve interesse: Gericht op controle, invloed uitoefenen en efficiëntie. (niet negatief)
3. Zingevende interesse: Gericht op betekenis, waarde en de grotere vragen van het leven.
Zingeving overstijgt manipulatief en cognitief handelen
• Veel ogenschijnlijk manipulatieve of cognitieve activiteiten hebben een zingevende kern.
• Voorbeelden: gesprekken, relaties, liefde en straf.
2
, Zingevend en cognitief
Stelling 1: Er ziin activiteiten in ons leven die liken te gaan over een 'cognitieve interesse', maar die eigenlik
fundamenteel over zingeving gaan. Bv. buurman tegenkomen en gesprek beginnen over het weer, cognitief
gezien heel zwak want weerapp zou meer info geven, iets nodig van hem? Nee… maar als je niets zou zeggen
voelt de buurman zich genegeerd en niet erkend. Elkaar waardering geven tijdens gesprekken!
Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redeliikheid en onredelikheid. Wat 'redeliik' en
'onredelijk' is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt 'rationeel' en 'irrationeel' is. Bv.
‘bedriegt mijn partner mij?’ Wat is nu de redelijke manier om erachter te komen? Gsm controleren, privé
detective inhuren… zijn cognitief fantastisch. Maar stel je partner bedriegt je niet en komt erachter dat je dit
doet, dan kan dit het vertrouwen verbreken. Wat rationeel is lijkt onredelijk. Maar bijvoorbeeld het direct
vragen en de persoon niet vertrouwen is redelijk maar irrationeel in termen van wetenschap.
Stelling 3: Wetenschappeliike (cognititeve) bevindingen, zin vaak slechts van relatief belang voor de zingevende
relaties in de leefwereld. Bv. liefde is wetenschappelijk gezien een chemische reactie (feromonen, zweet). Ga
je nu plotseling anders kijken naar je relatie als je dit weet? Tuurlijk niet. Bv. fawlty towers fragment, Richard
Dawkins. De neurowetenschappen tonen aan dat de mens geen vrije wil heeft, we zijn machines. Zelfs
moorden is niet onder controle, bijgevolg zijn ze niet verantwoordelijk voor hun daden en mogen ze niet
gestraft worden. Fawlty zou niet kwaad mogen zijn maar naar de garage brengen. Dit zegt Richard Dawkins; dat
je misdadigers ook zo moet behandelen en ‘repareren’. Dit is niet menselijk en rechtvaardig.
Schilderij: een wetenschapper zegt dat het schilderij gewoon strepen verf zijn, je weet dat maar je ziet een
beeld. Zoals bij Louise, ze is geen hoopje moleculen.
Zingevend en manipulatief
Stelling 1: Sommige zaken, zoals geluk en erkenning, lijken manipulatief (gericht op controle), maar gaan
fundamenteel over zingeving. Geluk kan niet worden bereikt door manipulatie, maar komt voort uit
persoonlijke betekenis en relaties. Erkenning en waardering zijn afhankelijk van menselijke interactie en
emotie, niet puur van controle. Bv. zoeken naar geluk in VR. Al je dromen in een machine laten afspelen geeft
geen geluk, maar slechts een geluksgevoel. In de echte wereld weet je nooit hoe iets afloopt. Ten huwelijk
vragen in VR (waarin je kunt programmeren dat iemand ‘ja’ zegt) tegenover het echte leven, waarin vrijheid en
spanning een rol spelen. Echte gelukservaring komt voort uit de echte wereld. Bv. Pil voor waardering: Stel je
hebt een pil waardoor iedereen je geweldig vindt. Dit leidt niet tot echte waardering, want het is volledig
gecontroleerd. Wat is de waarde van de erkenning als je het zelf onder controle hebt?
Stelling 2: Een te grote focus op manipulatie kan de zingevende dimensie schaden. Voorbeeld: Burgerschap
verliest zijn waarde als het alleen vanuit manipulatieve efficiëntie wordt benaderd, zonder aandacht voor
zingeving. Bv. Zwitserland en radioactief afval: Toen Zwitserland radioactief afval wilde stockeren in een
stadje, stemde 60% van de bevolking in. Maar zodra geld (5000 euro per gezin) werd aangeboden, daalde het
percentage. Zonder financiële prikkels dachten mensen vanuit een zingevende interesse (burgerplicht). Zodra
geld werd aangeboden, werd het een manipulatieve interesse.
Zingeving onderscheidt zich van cognitieve en manipulatieve interesses door vier kernaspecten:
Mysterie (vs. probleem): Zingeving gaat over verwondering en perplexiteit, niet over probleemoplossing.
Betrokkenheid (vs. afstandelijkheid): Het gaat om geraakt worden door waardevolle zaken, niet om neutrale
kennis.
Afhankelijkheid (vs. controle): Zingeving richt zich op aspecten van het leven die buiten onze controle liggen.
Traditie (vs. innovatie): Zingeving bouwt voort op culturele en traditionele elementen zoals rituelen en kunst,
die niet puur rationeel te verklaren zijn.
3
Les 1: Hoofdpunten Burms & De Dijn
Manipulatieve interesse: De mens streeft ernaar de werkelijkheid naar eigen voordeel te transformeren. Dit
omvat het praktische gebruik van kennis en middelen om controle te krijgen over de omgeving.
Cognitieve interesse: Naast manipulatie verlangt de mens ook naar kennis. Deze kennis kan een instrumenteel
doel hebben (kennis als middel om te manipuleren). Er is ook een niet-manipulatieve, pure nieuwsgierigheid,
zoals bij kinderen, roddelaars en onderzoekers.
Zingevende interesse: Mensen zoeken naar betekenis en proberen ervaringen, problemen of emoties in een
groter betekenisvol geheel te plaatsen. Dit gaat verder dan praktische oplossingen en raakt aan existentiële
behoeften.
De invloed van zingeving
Zingeving is geen oppervlakkige toevoeging aan manipulatieve of cognitieve activiteiten; het speelt een
bepalende rol in het hele menselijke bestaan. De menselijke behoefte aan zingeving en kennis is grenzeloos en
uit zich in een excessieve drang om te weten en te beheersen, vergelijkbaar met een moreel of religieus ideaal.
Hoofdpunten van Dawkins
Kritiek op vergelding als strafprincipe
Richard Dawkins stelt dat het idee van straf, gebaseerd op vergelding, onverenigbaar is met een
wetenschappelijke visie op menselijk gedrag. Menselijk gedrag wordt bepaald door fysiologie, erfelijkheid en
milieu. Begrippen zoals verantwoordelijkheid en schuld zijn daarom discutabel.
Vergelijking met machines
- Dawkins vergelijkt menselijke boosdoeners met defecte machines, zoals een kapotte auto.
- Net zoals we een auto niet straffen, zou straf ook niet het antwoord moeten zijn voor menselijk falen.
- Hij pleit voor het begrijpen en repareren van de onderliggende oorzaken van gedrag in plaats van
straffen.
Oorzaken van crimineel gedrag
Crimineel gedrag wordt verklaard door een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren,
zoals genetica, opvoeding en omgeving. Het concept van toerekeningsvatbaarheid wordt daardoor
wetenschappelijk gezien irrelevant.
Ethische implicaties
Begrippen als goed en kwaad, schuld en verantwoordelijkheid zijn door darwinistische evolutie diep in ons
brein verankerd en bieden evolutionair nut. Toch voorspelt Dawkins dat we uiteindelijk deze begrippen zullen
overstijgen en een meer rationele benadering zullen hanteren.
Toekomstige visie
Dawkins hoopt dat de mensheid uiteindelijk zal leren lachen om het idee van straf en het vervangen door
rationele oplossingen. Hoewel hij zelf twijfelt of dit binnen zijn tijd zal gebeuren.
1
,De leefwereld volgens Edmund Husserl
Kenmerken van de leefwereld
Edmund Husserl (1859-1938)
• Een bekende filosoof die nadacht over wat wetenschap is.
• Een Joodse filosoof met een archief waarin het begrip “leefwereld” centraal staat.
Leefwereld
• De wereld waarin wij leven, vol betekenis.
• Mensen en dingen om ons heen hebben een betekenis voor ons.
• De leefwereld is persoonlijk en intersubjectief.
Wat doet wetenschap?
1. Vertrekt vanuit onze leefwereld
Bijvoorbeeld geneeskunde, die vertrekt vanuit het feit dat mensen ziek kunnen worden.
2. Abstractie van de leefwereld
Tijdelijke opschorting van normale omgang met de leefwereld. Wetenschap bekijkt objecten
onpersoonlijk, zoals bij dissectie in een mortuarium. Lichaam = object
3. Keert terug naar de leefwereld
Herstelt de betekenisvolle relaties, bijvoorbeeld terug respect voor de overledene die je hebt
opengesneden. Bijvoorbeeld Louise die in het grasveld ligt. Geen hoopje moleculen maar ‘Louise’.
Relatie tussen wetenschap en leefwereld
Wetenschap beïnvloedt onze leefwereld, zoals maatregelen tijdens een pandemie of algoritmes zoals Tinder.
Redelijkheid en rationaliteit bv. op voorhand een vrienden-test obv persoonlijkheid
• Redelijkheid: Redelijk omgaan in de leefwereld. (onredelijk want vriendschap is toeval)
• Rationaliteit: Gebaseerd op evidence in de wetenschap. (volgens test gelijkenissen)
Drie interesses van de mens (Burms en De Dijn)
De mens heeft drie fundamentele manieren van betrokkenheid:
1. Cognitieve interesse: Gericht op kennis, begrip en rationele verklaringen.
2. Manipulatieve interesse: Gericht op controle, invloed uitoefenen en efficiëntie. (niet negatief)
3. Zingevende interesse: Gericht op betekenis, waarde en de grotere vragen van het leven.
Zingeving overstijgt manipulatief en cognitief handelen
• Veel ogenschijnlijk manipulatieve of cognitieve activiteiten hebben een zingevende kern.
• Voorbeelden: gesprekken, relaties, liefde en straf.
2
, Zingevend en cognitief
Stelling 1: Er ziin activiteiten in ons leven die liken te gaan over een 'cognitieve interesse', maar die eigenlik
fundamenteel over zingeving gaan. Bv. buurman tegenkomen en gesprek beginnen over het weer, cognitief
gezien heel zwak want weerapp zou meer info geven, iets nodig van hem? Nee… maar als je niets zou zeggen
voelt de buurman zich genegeerd en niet erkend. Elkaar waardering geven tijdens gesprekken!
Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redeliikheid en onredelikheid. Wat 'redeliik' en
'onredelijk' is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt 'rationeel' en 'irrationeel' is. Bv.
‘bedriegt mijn partner mij?’ Wat is nu de redelijke manier om erachter te komen? Gsm controleren, privé
detective inhuren… zijn cognitief fantastisch. Maar stel je partner bedriegt je niet en komt erachter dat je dit
doet, dan kan dit het vertrouwen verbreken. Wat rationeel is lijkt onredelijk. Maar bijvoorbeeld het direct
vragen en de persoon niet vertrouwen is redelijk maar irrationeel in termen van wetenschap.
Stelling 3: Wetenschappeliike (cognititeve) bevindingen, zin vaak slechts van relatief belang voor de zingevende
relaties in de leefwereld. Bv. liefde is wetenschappelijk gezien een chemische reactie (feromonen, zweet). Ga
je nu plotseling anders kijken naar je relatie als je dit weet? Tuurlijk niet. Bv. fawlty towers fragment, Richard
Dawkins. De neurowetenschappen tonen aan dat de mens geen vrije wil heeft, we zijn machines. Zelfs
moorden is niet onder controle, bijgevolg zijn ze niet verantwoordelijk voor hun daden en mogen ze niet
gestraft worden. Fawlty zou niet kwaad mogen zijn maar naar de garage brengen. Dit zegt Richard Dawkins; dat
je misdadigers ook zo moet behandelen en ‘repareren’. Dit is niet menselijk en rechtvaardig.
Schilderij: een wetenschapper zegt dat het schilderij gewoon strepen verf zijn, je weet dat maar je ziet een
beeld. Zoals bij Louise, ze is geen hoopje moleculen.
Zingevend en manipulatief
Stelling 1: Sommige zaken, zoals geluk en erkenning, lijken manipulatief (gericht op controle), maar gaan
fundamenteel over zingeving. Geluk kan niet worden bereikt door manipulatie, maar komt voort uit
persoonlijke betekenis en relaties. Erkenning en waardering zijn afhankelijk van menselijke interactie en
emotie, niet puur van controle. Bv. zoeken naar geluk in VR. Al je dromen in een machine laten afspelen geeft
geen geluk, maar slechts een geluksgevoel. In de echte wereld weet je nooit hoe iets afloopt. Ten huwelijk
vragen in VR (waarin je kunt programmeren dat iemand ‘ja’ zegt) tegenover het echte leven, waarin vrijheid en
spanning een rol spelen. Echte gelukservaring komt voort uit de echte wereld. Bv. Pil voor waardering: Stel je
hebt een pil waardoor iedereen je geweldig vindt. Dit leidt niet tot echte waardering, want het is volledig
gecontroleerd. Wat is de waarde van de erkenning als je het zelf onder controle hebt?
Stelling 2: Een te grote focus op manipulatie kan de zingevende dimensie schaden. Voorbeeld: Burgerschap
verliest zijn waarde als het alleen vanuit manipulatieve efficiëntie wordt benaderd, zonder aandacht voor
zingeving. Bv. Zwitserland en radioactief afval: Toen Zwitserland radioactief afval wilde stockeren in een
stadje, stemde 60% van de bevolking in. Maar zodra geld (5000 euro per gezin) werd aangeboden, daalde het
percentage. Zonder financiële prikkels dachten mensen vanuit een zingevende interesse (burgerplicht). Zodra
geld werd aangeboden, werd het een manipulatieve interesse.
Zingeving onderscheidt zich van cognitieve en manipulatieve interesses door vier kernaspecten:
Mysterie (vs. probleem): Zingeving gaat over verwondering en perplexiteit, niet over probleemoplossing.
Betrokkenheid (vs. afstandelijkheid): Het gaat om geraakt worden door waardevolle zaken, niet om neutrale
kennis.
Afhankelijkheid (vs. controle): Zingeving richt zich op aspecten van het leven die buiten onze controle liggen.
Traditie (vs. innovatie): Zingeving bouwt voort op culturele en traditionele elementen zoals rituelen en kunst,
die niet puur rationeel te verklaren zijn.
3
