Samenvatting lichaam en mond 1: spijsverteringsstelsel

_____________________________________Spijsverteringsstelsel:

Inleiding:
→ voedsel en vocht essentieel om organen goed te laten werken
→ lichaamscellen continu voorzien van voedingsstoffen en water
→ functie spijsverteringsstelel: voedsel verteren
​ ⤷ voedingsstoffen uit bewerkte voedsel halen
⤷ voedingsstoffen op laten nemen in bloed
⤷ stoffen uitwendig milieu naar inwendig milieu brengen


voedingsstoffen functies voor het lichaam

koolhydraten brandstoffen
(suikers, sachariden) bouwstoffen (in mindere mate)

lipiden bouwstoffen en brandstoffen
(vetten) ⇒ isolatie rond zenuwuitlopers
⇒ oplosmiddelen voor bepaalde vitaminen

proteïnen bouwstoffen
(eiwitten) hulpmiddelen
⇒ enzymen, transporteiwitten, plasma-eiwitten, receptoreiwitten,
…
brandstof
⇒ als er geen glucose of vetzuur aanwezig is

mineralen bouwstoffen
(zouten en spoorelementen) ⇒ calciumzouten in bot, HAP-kristallen in glazuur
hulpstoffen
⇒ kristalloïd-osmotische waarde

water oplosmiddel, transportmedium, warmtebuffer, steunstof en
vulmiddel




1

,Voedingsstoffen:
1.​ Wat zijn voedingsstoffen:
​ → 6 verschillende soorten: suikers, vetten, eiwitten, mineralen, vitaminen en water
​ → voedingsstof dient als: - brandstof
​ ​ ​ - bouwstof
​ ​ ​ - hulpstof bij stofwisseling
​ → opgebouwd uit organische en anorganische moleculen
​ ​ ⤷ organisch: stoffen gemaakt door levende organismen
​ ​ vb. eiwitten, vetten, koolhydraten (suikers) en vitaminen
⤷ anorganisch: stoffen gemaakt door niet-levende natuur
​ ​ vb. mineralen en water
​


organische moleculen anorganische moleculen

• groot van formaat • klein van formaat
• komen voor in organismen • zowel in levende als levenloze dingen
• energierijk • energiearm
• hebben koolstofskelet • hebben geen koolstofskelet
• bevatten volgende atomen: C, H, O • kunnen alle atoomsoorten bevatten
⤷ vaak ook: N, S, P

- koolhydraten (C, H, O) - koolstofdioxide (CO₂)
- vetten (C, H, O) - water (H₂O)
- aminozuren (C, H, O en soms S) - keukenzout
- eiwitten (C, H, O, N en soms S) - ammoniak (NH₃)
- nucleïnezuren DNA en RNA - waterstofcarbonaat (H₂CO₃)
- ATP
- vitaminen


​ → koolhydraten, lipiden en eiwitten worden tijdens spijsvertering afgebroken
​ ​ ⤷ tot kleinste organische molecule waaruit ze opgebouwd zijn
​ ​ ⤷ op zen kleinst kunnen ze opgenomen worden in bloed
●​ koolhydraten ⇒ disachariden ⇒ monosachariden
●​ lipiden ⇒ vetzuren en glycerol
●​ eiwitten ⇒ polypeptiden ⇒ aminozuren

2.​ Koolhydraten:
​ → sachariden
​ → belangrijkste energieleveranciers van cellen
​ → functie: • brandstof
• aanmaken organische verbindingen (vb. DNA en RNA)
​ → koolstofskelet van 5 of 6 koolstofatomen
​ → alle koolhydraten afgebroken tot monosachariden




2

,​ → ingedeeld obv aantal moleculen waaruit ze bestaan
●​ monosachariden
​ → 1 ringvormig molecuul
​ → 3 typen met C₆ ring: - glucose (druivensuiker)
​ ​ ​ ​ - fructose (vruchtensuiker)
​ ​ ​ ​ - galactose
​ ​ ⤷ zelfde formule C₆H₁₂O₆
​ ​ ⤷ andere ruimtelijke bouw
​ → type met C₅ ring: - ribose
​ ​ ​ ​ ​ - desoxyribose
​ → brandstof celwisseling: glucose

●​ disachariden
​ → opgebouwd uit 2 monosachariden
​ → formule: C₁₂H₂₂O₁₁
​ → meest voorkomende: - maltose​ ​ ​ (glucose + glucose)
​ ​ ​ ​ ​ vb. suikerklontje
​ ​ ​ ​ - lactose / melksuiker​ (glucose + galactose)
​ ​ ​ ​ ​ vb. melk
​ ​ ​ ​ - sacharose​ ​ (glucose + fructose)
​ ​ ​ ​ ​ vb. bier

●​ polysachariden
​ → bestaat uit meerdere monosachariden
​ → formule: (C₆H₁₂O₆)n
​ → 2 soorten:
-​ plantaardige polysachariden
⤷ door plantaardig voedsel te eten
⤷ zetmeel en cellulose
-​ dierlijke polysachariden
⤷ gevormd door lever en skeletspieren
⤷ glycogeen
​ → glycogeen en zetmeel omgezet in glucose door spijsvertering
​ → cellulose zijn ‘vezels’, kan niet door mens worden verteerd

​ → afbraak koolhydraten:
​ ​ ⤷ disachariden en polysachariden afgebroken tot monosachariden
​ ​ ↳ tijdens spijsvertering
⤷ gebeurt mechanisch (kauwen) of chemisch
⤷ chemisch: moleculaire structuurt verandert door invloed enzymen
⤷ elke chemische omzetting heeft ander enzym:
-​ amylase​ ⇒ splitst zetmeel in maltose
-​ maltase​ ⇒ splitst maltose in 2x glucose
-​ lactase​ ⇒ splitst lactose in glucose en galactose
-​ sacharase​ ⇒ splitst sacharose in glucose en fructose




3

, 3.​ Lipiden:
​ → vetten
​ → lossen niet op in water
​ → functie: • brandstof
• energiereserve
• bouwstof
• oplosmiddel
• isolatie rondom zenuwuitlopers
→ ingedeeld in 3 groepen
●​ triglyceriden
​ → 1 molecuul glycerol en 3 vetzuurmoleculen
​ → kan 1 of meerdere dubbele bindingen hebben
​ → 2 soorten:
-​ verzadigde vetzuren
​ ​ ​ ​ ⤷ dierlijk
​ ​ ​ ​ ⤷ stollen bij kamertemperatuur
​ ​ ​ ​ ⤷ enkelvoudige binding
​ ​ ​ ​ ⤷ maximaal aantal H-atomen aan verbonden
​ ​ ​ ​ vb. boterzuur, palmitinezuur, stearinezuur, …

-​ onverzadigde vetzuren
​ ​ ​ ​ ⤷ plantaardig
​ ​ ​ ​ ⤷ vloeibare oliën / vetten
​ ​ ​ ​ ⤷ dubbel of 3-dubbele binding tussen C-atomen
​ ​ ​ ​ vb. oliezuur, linolzuur, …


●​ fosfolipiden
​ → 1 molecuul glycerol met daaraan 2 vetzuren en fosfaatmolecuul
​ → glycerolmolecuul 2 kanten: - hydrofoob (kant met vetzuren)
​ ​ ​ ​ ​ - hydrofiel (kant met fosfaatmolecuul)
​ → dubbele laag fosfolipiden in celmembraan ⇒ Lumen of Cell

●​ steroïden
​ → voorbeeld: cholesterol, testosteron en oestrogeen
​ → cholesterol is bestanddeel van membraan
​ ⤷ basis van steroïdhormonen en galzouten

→ chemische afbraak lipiden:
​ ⤷ lipiden afgebroken tot glycerol en vetzuren door spijsvertering
​ ↳ 1 enzym nodig: lipase
​ ⤷ glycerol en vetzuren diffunderen naar darmwandcellen
⤷ vet opnieuw samengesteld in darmwandcel
⤷ vetten diffunderen opnieuw
-​ vetten met kleine vetzuren: diffunderen rechtstreeks naar bloed
-​ vetten met grote vetzuren: via lymfe vervoerd en verpakt in
chylomicronen
↳ via lymfevatenstelsel in bloed terecht




4

, 4.​ Eiwitten:
​ → proteïnen
→ geen reserve reservoir aan eiwitten in lichaam
​ → functie: • bouwstof (structuureiwitten)
• als enzym
• voor transport (transporteiwitten in celmembraan)
• bij signaalwerking (receptoreiwitten in celmembraan)
• voor spierwerking
• voor afweer (antistoffen zijn eiwitten)
• bij hormonale werking
• voor bloedstolling (stollingsfactoren)
• bij werking zenuwstelsel (impulsen via neurotransmitters)
• als energiebron bij noodgeval (als er geen glucose of vetten zijn)

→ ketens van aan elkaar gekoppelde aminozuren
​ ⤷ peptidebinding: koppeling tussen 2 aminozuren
⤷ 20 aminozuren in totaal
→ indeling obv uit hoeveel aminozuren ze bestaan:
●​ dipeptiden​​ ​ ⇒ 2 gekoppelde aminozuren
●​ kleine polypeptiden​ ⇒ minder dan 1000 gekoppelde aminozuren
●​ grote polypeptiden​ ⇒ meer dan 1000 gekoppelde aminozuren
→ lichaam maakt zelf eiwitten aan
​ ⤷ 20 aminozuren nodig
-​ 8 essentiële aminozuren​ ​ => maakt lichaam zelf
-​ 12 niet-essentiële aminozuren​ => moet in voeding zitten

→ afbraak eiwitten:
​ ⤷ proteasen = enzymen die eiwitten afbreken
⤷ peptide verbinding wordt verbroken
⤷ soorten proteasen:
-​ pepsine​ ⇒ splitst polypeptiden in kleinere peptiden
-​ trypsine​ ⇒ splitst polypeptiden in kleinere peptiden
-​ dipeptidase ​ ⇒ splitst dipeptide in 2 aminozuren
⤷ aminozuren ontstaan door afbraak
↳ via actief transport overgedragen naar bloed




5