Samenvatting deel 2 bronnen en beginselen van het recht

Elena Dams


BBR – PUBLIEKRECHT
H13 – HET STAATSRECHT
ALGEMENE KENMERKEN VAN DE BELGISCHE STAATSSTRUCTUUR

DE NATIONALE SOEVEREINITEIT

 Art. 33 GW: “Alle machten gaan uit van de natie. Zij worden uitgeoefend op wijze bij de
Grondwet bepaald.”
 Geen van de gestelde machten is soeverein
 Soevereiniteitsoverdracht in internationale context
o Art. 34 GW
 België heeft deel van nationale macht overgedragen aan Europese Unie bij toetreding
EU

EEN RECHTSTAAT

 België is een rechtstaat (overheid is gebonden door het recht)
 Beperkingen
o Bevoegdheidsbeperking (grondwetgever heeft zelf de bevoegdheden van de
staatsmachten beperkt)
 Horizontale scheiding der machten
 Verticale verdeling van bevoegdheden
o Grondrechten (zelfs als wetgever / regering bevoegd is moeten ze nog steeds
grondrechten eerbiedigen)
 Grondwet
 Internationale verdragen

DE SCHEIDING DER MACHTEN

 Montesquieu: ‘iedereen die macht heeft, kan de macht misbruiken’
 Trias politica
o Geen strikte scheiding, maar ‘checks and balances’
 Staatsmachten controleren elkaar
 Extreme scheiding: elke orgaan heeft specifieke functie
o Samenwerking
 Totstandkoming wetgeving
 Strafvordering en uitvoering horizontale scheiding der machten
o Controle
 Parlementaire meerderheid
 Art. 159 Gw. (controle legaliteit)
 Rekenhof (controle begrotings-, boekhoudkundige- en financiële
verrichtingen)
 Scheiding der machten vooral belangrijk om onafhankelijkheid rechterlijke macht te
benadrukken




1

, Elena Dams



EEN REPRESENTATIEVE EN PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

 Parlementaire democratie komt tot stand door onrechtstreekse vertegenwoordiging
(door volksverkiezingen)
o Parlement + Koning & regering: wetgevende macht
o Koning & regering: uitvoerende macht
 Politieke verantwoording tegenover parlement
 Behoeft parlementaire meerderheid

EEN ERFELIJKE CONSTITUTIONELE MONARCHIE

 Monarchie = staatshoofd is koning
 Staatshoofd via nakomelingen in rechte lijn van Leopold 1 (art. 85 Gw.)
o Koning der Belgen
o 1991: afschaffing Salische wet
 Enkel mannelijke troonopvolgers kunnen troon bezetten
o Bij gebrek van nakomelingen: Koning benoemt opvolger met instemming van
parlement
 Koning is onverantwoordelijk en onschendbaar (art. 88 Gw.)
o Handelt onder politieke verantwoordelijkheid (“dekking”) van minister
o Medeondertekening minister (art. 106 Gw.)
 Koning is onschendbaar (kan nooit voor de rechtbank worden gedaagd)

EEN FEDERALE STAAT


STAATSVORMEN
 Eenheidsstaat
o WM, UM en RM berusten bij centrale overheid
 Confederale staat of Statenbond
o Samengaan van 2 onafhankelijke staten die sommige bevoegdheden samen
uitvoeren, maar geen nieuwe statelijke entiteit vormen
 Federale staat
o 2 bevoegdheidsniveaus, op elke niveau wetgevende en uitvoerende macht
(mogelijks rechtsprekende macht)
 Federale niveau
 Deelstatelijke niveau
o Federalisme
o Confederalisme (in Vlaamse context vaker en vaker over gesproken)
 Hogere autonomie op niveau van deelstaten
 Minder sterke aandacht voor cohesie en integratie op federale niveau
 Federale staat: 5 kenmerken (geen enkele federale staat is identiek)
o Onderscheiden bevoegdheidsniveaus met macht en instellingen
o Grondwettelijk verankerde verdeling van bevoegdheden in
bevoegdheidsdomeinen
o Participatie van deelstaten aan federale wetgeving en herziening Grondwet
 In VS: op federaal niveau heb je federaal congres

2

, Elena Dams

 House of representatives (verkozen door heel de VS)
 Senate: 2 senatoren per deelstaat
o Specifieke regeling voor fiscaliteit en financiering
o Regeling voor beslechting van bevoegdheidsconflicten
 België oorspronkelijk unitaire staat, nu federale staat

BELGIË: VAN UNITAIRE STAAT NAAR FEDERALE STAAT

BELGISCHE EVOLUTIE – HET UNITAIR BELGIË
 1831: unitaire staat
 Officiële taal = Frans (besluit voorlopig bewind 1830)
 In Grondwet staan enkel nationale instellingen
o Koning, senaat, regering, parlement,…
 Gebruik van Nederlands (o.m. na terechtstelling Coucke en Goethals)
o 1873: strafzaken
o 1878: bestuurszaken
o 1883: onderwijs
o 1898: Nederlands als officiële taal
 Dubbele vraag naar autonomie
o Taalkundig (Vlaanderen)
 1962: vastlegging van 4 taalgebieden en territorialiteitsbeginsel
o Economisch (Wallonië)
 1960: Eenheidswet en Mouvement Populaire Wallon
 Streeft naar meer autonomie
o Bi-dimensionele ontwikkeling van federalisme door 6 staatshervorming
 Wijzigingen aan Grondwet en bijzondere meerderheidswetten

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 1 E STAATSHERVORMING
 1970
 Grendelgrondwet
o Techniek van bijzondere meerderheidswet
 Helft van taalgroep voor en 2/3 van iedereen voor
o Communautaire alarmbelprocedure in (toen nog nationale) parlement
o Pariteit van N-en F-talige ministers (eerste minister = uitzondering)
 Evenveel Franse en Nederlandstalige ministers (7-7)
 Beperkte autonomie inzake taal, onderwijs, cultuur
o Oprichting cultuurgemeenschappen (Nederlands, Duits, Frans)
o Wetgevende bevoegdheid door decreten
 Wetten in formele zin
 Aangenomen op niveau gemeenschappen
 Aangenomen door cultuurraden
 Cultuurraden (nationale parlementsleden voor N&F – eigenraad voor D

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 2 E STAATSHERVORMING
 1980
 Omvorming gemeenschappen
o Ook bevoegdheden in persoonsgebonden aangelegenheden
3

, Elena Dams

 Creatie Vlaamse en Waalse gewestraad
o Wetgevende bevoegdheid in plaatsgebonden aangelegenheden
 Eigen parlement en regering
o Parlement = niet afzonderlijk verkozen, nationale parlementsleden
(dubbelmandaat)
 Oprichting Arbitragehof voor beslechting bevoegdheidsconflicten
o Soort scheidrechter in conflicten

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 3 E STAATSHERVORMING
 1988-1889
 Overdragen van nagenoeg volledige bevoegdheid inzake onderwijs naar
gemeenschappen
 Uitbreiding bevoegdheid Arbitragehof
o Ook toetsing aan art. 10, 11 en 24 Gw. → bescherming onderwijsnet
 Inrichting Brussels Hoofdstedelijk Gewest
o Vergelijkbare bescherming voor Nederlandstaligen in Brussel
 Samenwerkingsakkoorden

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 4 E STAATSHERVORMING (SINT-MICHIELSAKKOORD)
 1993
 Formeel een federale staat (België officieel federale staat)
o Art. 1 Gw.
 Uitbreiding bevoegdheden:
o Bevoegdheid om verdragen te sluiten met betrekking tot bevoegdheden
o Gewesten bevoegd voor exportpromotie
 Rechtstreekse verkiezing van raden van gemeenschappen en gewesten
o Einde van dubbelmandaat
o = Democratische representativiteit
 Beperkte constitutieve autonomie van gemeenschappen en gewesten
o Stukje eigen staatsinrichting

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 5 E STAATSHERVORMING (LAMBERMONT EN LOMBARD-
AKKOORDEN)
 2001-2003
 Enkel door wijziging bijzondere wetten
 Gewesten ook bevoegd voor buitenlandse handel, landbouw en administratief toezicht
op ondergeschikte besturen (gemeenten)
 Herziening financiering van gemeenschappen en bijkomende fiscale bevoegdheden
gewesten
 Volwaardig Grondwettelijk Hof: ook toetsing aan onder meer alle rechten en vrijheden
in titel 2 GW

BELGISCHE EVOLUTIE – DE 6 E STAATSHERVORMING (VLINDERAKKOORD)
 2011-2012
 Splitsing gerechtelijk arrondissement en kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde
o Zie politierechtbanken
 Beperkte hervorming Brusselse instellingen

4