STRAFRECHTELIJK
SANCTIERECHT
Openboekexamen 2024
KULeuven
,Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................................................................ 8
Hoorcollege 1: Inleiding en afspraken - 26 september 2023...............................................................................8
Begrippen.......................................................................................................................................................10
Doelstellingen................................................................................................................................................11
Aandachtspunten.................................................................................................................................11
Thema’s strafrechtelijk sanctierecht.............................................................................................................12
Relevante vragen...........................................................................................................................................13
Literatuur.......................................................................................................................................................13
Hoorcollege 2: Waarom en hoeveel straffen we? (discussiecollege) – 27 september 2023..............................14
Inleiding.........................................................................................................................................................14
Literatuur.......................................................................................................................................................20
Geschiedenis................................................................................................................................................ 24
Hoorcollege 3: Minigeschiedenis strafrechtelijk sanctioneren – 3 oktober 2023..............................................24
Inleiding.........................................................................................................................................................24
Deel 1: Traditionele voorstelling van de ontwikkelingsgang van het strafrecht...........................................25
Strafrecht als privaatrecht........................................................................................................................25
Eerste fase: stadium van de private wraak..........................................................................................25
Tweede fase: getemperde wraak........................................................................................................26
Overgangsfase: compositiestelsels......................................................................................................27
Strafrecht wordt publiekrecht..................................................................................................................27
Kenmerken van de evolutie.................................................................................................................27
Verklarende factoren...........................................................................................................................27
Oude Grieken en Romeinen............................................................................................................27
Terug naar af: Germaanse invasie in onze streken.........................................................................28
Vroege middeleeuwen....................................................................................................................28
Kenmerken van strafrecht als publiekrecht.........................................................................................29
Nastreven afschrikking: publieke bestraffing (14e tot 17e eeuw)...................................................29
Kenmerken van strafrecht in Frankrijk tijdens Ancien regime.................................................................29
Deel 2: Ontstaan van het moderne strafrecht..............................................................................................30
Strafrecht en verlichting...........................................................................................................................30
Hervormers & filosofische en pragmatische motieven.......................................................................30
Franse revolutie...................................................................................................................................31
Paradox van de klassieke strafrechtstheorie.......................................................................................31
Positivisme, milieuschool & sociaal verweer............................................................................................32
Literatuur.......................................................................................................................................................32
Hoorcollege 4: Documentaire over het gevangeniswezen in 1992 – 10 oktober 2023.....................................34
Literatuur.......................................................................................................................................................36
Hoorcollege 7 (deel 3): Geschiedenis van het gevangeniswezen – 24 oktober 2023........................................37
Inleiding.........................................................................................................................................................37
Periode vóór de Belgische onafhankelijkheid...............................................................................................37
Opkomst van de gevangenis.....................................................................................................................37
Belgische situatie......................................................................................................................................37
Introductie van het celstelsel (1830 – 1919).................................................................................................39
Buitenlandse ontwikkeling........................................................................................................................39
Keuze van het regime in België.................................................................................................................39
Achterliggend mensbeeld....................................................................................................................40
Doelstelling...........................................................................................................................................40
Regime als weerspiegeling van het strafrechtsdenken.......................................................................40
Hervorming in twee fasen....................................................................................................................40
Architecturale vormgeving...................................................................................................................41
1
, Reglementeringen: normering gevangenisregime..............................................................................41
Kritieken en hervormingen..................................................................................................................41
Bevestiging celregime..........................................................................................................................43
Hervormingen interbellum (1920 – 1939).....................................................................................................44
Stimulerende factoren..............................................................................................................................44
Dubbel objectief penitentiair beleid.........................................................................................................44
Verwezenlijkingen.....................................................................................................................................44
Remmende factoren en belang hervormingen........................................................................................45
Hervormingen na WOII (1945 – heden)........................................................................................................45
Globale ontwikkelingen............................................................................................................................45
Stimulerende factoren.........................................................................................................................46
Ontwikkelingen 1945 – 1965....................................................................................................................46
Vergelijking invulling regime 1905 vs. 1965.........................................................................................47
Ontwikkelingen jaren 1960 – 1970...........................................................................................................47
Ontwikkelingen jaren 1980 – 1990...........................................................................................................48
Samenvattend................................................................................................................................................49
Meest recente ontwikkelingen......................................................................................................................50
Conclusies......................................................................................................................................................50
Literatuur.......................................................................................................................................................51
Interne rechtspositie.................................................................................................................................... 52
Hoorcollege 6: Ontstaansgeschiedenis van de wetgeving – 17 oktober 2023..................................................52
Inleiding.........................................................................................................................................................52
Historische context........................................................................................................................................52
Legaliteitscrisis..........................................................................................................................................52
Legitimiteitscrisis......................................................................................................................................52
Fundamentele rechten.............................................................................................................................53
Penitentiaire beroering.............................................................................................................................54
Conclusie...................................................................................................................................................54
Ontstaansgeschiedenis Basiswet...................................................................................................................54
Basiswet.........................................................................................................................................................55
Inleiding.....................................................................................................................................................55
Titel II Basisbeginselen..............................................................................................................................56
Titel V: Levensvoorwaarden in de gevangenis.........................................................................................57
Titel VI: Orde, veiligheid en gebruik van dwang.......................................................................................58
Titel VII Tuchtregime.................................................................................................................................59
Slotbemerkingen.......................................................................................................................................59
Literatuur.......................................................................................................................................................60
Hoorcollege 10: Het beklagrecht voor gedetineerden – 8 november 2023.......................................................61
Deel 1: De ontstaansgeschiedenis en het belang van het beklagrecht.........................................................61
Ontstaansgeschiedenis basiswet..............................................................................................................61
Bestaansreden beklagrecht......................................................................................................................61
Deel 2: De bevoegdheid van de klachtencommissies...................................................................................62
Toepassingsgebied van het beklagrecht...................................................................................................62
Deel 3: De behandeling van een klacht.........................................................................................................63
Procedure..................................................................................................................................................63
Impact van een beslissing.........................................................................................................................64
Literatuur.......................................................................................................................................................64
Hoorcolleges 5 & 8: Casus mensenrechten van gedetineerden – 25 oktober 2023...........................................66
Externe rechtspositie................................................................................................................................... 73
Hoorcollege 9: Externe rechtspositie gedetineerden en strafuitvoeringsrechtbanken (wettelijke regeling,
bevoegdheden, procedure en praktische werking) – 7 november 2023............................................................73
Inleiding.........................................................................................................................................................73
Goed fout?!...............................................................................................................................................73
2
, Tijdslijn......................................................................................................................................................75
Kritiek........................................................................................................................................................76
Strafuitvoeringsrechtbanken....................................................................................................................76
Geschiedenis..................................................................................................................................................76
De ouwe Lejeune – 31 mei 1888..............................................................................................................76
Maatschappelijke context: 19e eeuw = arbeidersbeweging................................................................77
Bedoeling en voorwaarden..................................................................................................................77
Procedure.............................................................................................................................................78
Andere varianten naast VI...................................................................................................................78
Voorwaardelijke invrijheidsstelling......................................................................................................79
Wet op de voorwaardelijke invrijheidsstelling – 5 maart 1998....................................................................79
Context en Commissie..............................................................................................................................79
Wettelijke situatie tot 2007 en feitelijke situatie (voor kortgestraften) tot vandaag..............................79
Pijnpunten VI-wet 1998............................................................................................................................80
Regeringsontwerp < voorstellen van de Commissie Holsters..................................................................80
Bedoeling Holsters ERP........................................................................................................................80
Wet Externe Rechtspositie - 17 mei 2006.....................................................................................................81
Vernieuwde situatie..................................................................................................................................81
Strafuitvoeringsrechtbanken....................................................................................................................81
Samenstelling.......................................................................................................................................81
Materie: externe rechtspositie.................................................................................................................82
Rechtspraak..........................................................................................................................................82
Wet Externe Rechtspositie........................................................................................................................82
Krachtlijnen..........................................................................................................................................82
8 + 1 modaliteiten voor de uitvoering van een vrijheidsstraf..................................................................83
Actoren......................................................................................................................................................83
Wetswijziging 2013: Wet Martin...................................................................................................................84
Contraproductieve ingrepen van de wetgever in 2013 en 2017...................................................................85
Literatuur.......................................................................................................................................................86
Hoorcollege 11: Externe rechtspositie gedetineerden (deel 2) en de strafuitvoeringsmodaliteiten – 21
november 2023..................................................................................................................................................87
Inleiding.........................................................................................................................................................87
Strafuitvoeringsmodaliteiten toe te kennen door de minister van justitie..................................................87
Uitgaansvergunning (art. 4 WERP)...........................................................................................................87
Penitentiair verlof (art. 6 WERP)...............................................................................................................88
Robert en Minne (Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie) – 2014...........................88
Onderbreking van de strafuitvoering (art. 15 WERP)...............................................................................89
Geen rechtsmiddel tegen weigering uitgaansvergunning, penitentiair verlof of onderbreking van de
strafuitvoering..........................................................................................................................................89
EHRM Boulois t. Luxemburg (Gr.K. 3 april 2012, nr. 37575/04)..........................................................89
Strafuitvoeringsmodaliteiten toe te kennen door strafuitvoeringsrechtbank (SURB).................................90
Territoriale bevoegdheid..........................................................................................................................90
Strafuitvoeringsmodaliteiten....................................................................................................................90
Voorwaardelijke invrijheidsstelling......................................................................................................90
Voorwaarden...................................................................................................................................90
Procedure........................................................................................................................................91
Vermoeden van onschuld...............................................................................................................92
Proeftermijn (art. 71)......................................................................................................................92
Traagheid & achterstand.................................................................................................................92
Elektronisch toezicht en beperkte detentie.........................................................................................93
Begrippen........................................................................................................................................93
Voorwaarden...................................................................................................................................93
Procedure........................................................................................................................................93
Bijzondere bepalingen.....................................................................................................................93
Onderzoek NICC...................................................................................................................................94
3
SANCTIERECHT
Openboekexamen 2024
KULeuven
,Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................................................................ 8
Hoorcollege 1: Inleiding en afspraken - 26 september 2023...............................................................................8
Begrippen.......................................................................................................................................................10
Doelstellingen................................................................................................................................................11
Aandachtspunten.................................................................................................................................11
Thema’s strafrechtelijk sanctierecht.............................................................................................................12
Relevante vragen...........................................................................................................................................13
Literatuur.......................................................................................................................................................13
Hoorcollege 2: Waarom en hoeveel straffen we? (discussiecollege) – 27 september 2023..............................14
Inleiding.........................................................................................................................................................14
Literatuur.......................................................................................................................................................20
Geschiedenis................................................................................................................................................ 24
Hoorcollege 3: Minigeschiedenis strafrechtelijk sanctioneren – 3 oktober 2023..............................................24
Inleiding.........................................................................................................................................................24
Deel 1: Traditionele voorstelling van de ontwikkelingsgang van het strafrecht...........................................25
Strafrecht als privaatrecht........................................................................................................................25
Eerste fase: stadium van de private wraak..........................................................................................25
Tweede fase: getemperde wraak........................................................................................................26
Overgangsfase: compositiestelsels......................................................................................................27
Strafrecht wordt publiekrecht..................................................................................................................27
Kenmerken van de evolutie.................................................................................................................27
Verklarende factoren...........................................................................................................................27
Oude Grieken en Romeinen............................................................................................................27
Terug naar af: Germaanse invasie in onze streken.........................................................................28
Vroege middeleeuwen....................................................................................................................28
Kenmerken van strafrecht als publiekrecht.........................................................................................29
Nastreven afschrikking: publieke bestraffing (14e tot 17e eeuw)...................................................29
Kenmerken van strafrecht in Frankrijk tijdens Ancien regime.................................................................29
Deel 2: Ontstaan van het moderne strafrecht..............................................................................................30
Strafrecht en verlichting...........................................................................................................................30
Hervormers & filosofische en pragmatische motieven.......................................................................30
Franse revolutie...................................................................................................................................31
Paradox van de klassieke strafrechtstheorie.......................................................................................31
Positivisme, milieuschool & sociaal verweer............................................................................................32
Literatuur.......................................................................................................................................................32
Hoorcollege 4: Documentaire over het gevangeniswezen in 1992 – 10 oktober 2023.....................................34
Literatuur.......................................................................................................................................................36
Hoorcollege 7 (deel 3): Geschiedenis van het gevangeniswezen – 24 oktober 2023........................................37
Inleiding.........................................................................................................................................................37
Periode vóór de Belgische onafhankelijkheid...............................................................................................37
Opkomst van de gevangenis.....................................................................................................................37
Belgische situatie......................................................................................................................................37
Introductie van het celstelsel (1830 – 1919).................................................................................................39
Buitenlandse ontwikkeling........................................................................................................................39
Keuze van het regime in België.................................................................................................................39
Achterliggend mensbeeld....................................................................................................................40
Doelstelling...........................................................................................................................................40
Regime als weerspiegeling van het strafrechtsdenken.......................................................................40
Hervorming in twee fasen....................................................................................................................40
Architecturale vormgeving...................................................................................................................41
1
, Reglementeringen: normering gevangenisregime..............................................................................41
Kritieken en hervormingen..................................................................................................................41
Bevestiging celregime..........................................................................................................................43
Hervormingen interbellum (1920 – 1939).....................................................................................................44
Stimulerende factoren..............................................................................................................................44
Dubbel objectief penitentiair beleid.........................................................................................................44
Verwezenlijkingen.....................................................................................................................................44
Remmende factoren en belang hervormingen........................................................................................45
Hervormingen na WOII (1945 – heden)........................................................................................................45
Globale ontwikkelingen............................................................................................................................45
Stimulerende factoren.........................................................................................................................46
Ontwikkelingen 1945 – 1965....................................................................................................................46
Vergelijking invulling regime 1905 vs. 1965.........................................................................................47
Ontwikkelingen jaren 1960 – 1970...........................................................................................................47
Ontwikkelingen jaren 1980 – 1990...........................................................................................................48
Samenvattend................................................................................................................................................49
Meest recente ontwikkelingen......................................................................................................................50
Conclusies......................................................................................................................................................50
Literatuur.......................................................................................................................................................51
Interne rechtspositie.................................................................................................................................... 52
Hoorcollege 6: Ontstaansgeschiedenis van de wetgeving – 17 oktober 2023..................................................52
Inleiding.........................................................................................................................................................52
Historische context........................................................................................................................................52
Legaliteitscrisis..........................................................................................................................................52
Legitimiteitscrisis......................................................................................................................................52
Fundamentele rechten.............................................................................................................................53
Penitentiaire beroering.............................................................................................................................54
Conclusie...................................................................................................................................................54
Ontstaansgeschiedenis Basiswet...................................................................................................................54
Basiswet.........................................................................................................................................................55
Inleiding.....................................................................................................................................................55
Titel II Basisbeginselen..............................................................................................................................56
Titel V: Levensvoorwaarden in de gevangenis.........................................................................................57
Titel VI: Orde, veiligheid en gebruik van dwang.......................................................................................58
Titel VII Tuchtregime.................................................................................................................................59
Slotbemerkingen.......................................................................................................................................59
Literatuur.......................................................................................................................................................60
Hoorcollege 10: Het beklagrecht voor gedetineerden – 8 november 2023.......................................................61
Deel 1: De ontstaansgeschiedenis en het belang van het beklagrecht.........................................................61
Ontstaansgeschiedenis basiswet..............................................................................................................61
Bestaansreden beklagrecht......................................................................................................................61
Deel 2: De bevoegdheid van de klachtencommissies...................................................................................62
Toepassingsgebied van het beklagrecht...................................................................................................62
Deel 3: De behandeling van een klacht.........................................................................................................63
Procedure..................................................................................................................................................63
Impact van een beslissing.........................................................................................................................64
Literatuur.......................................................................................................................................................64
Hoorcolleges 5 & 8: Casus mensenrechten van gedetineerden – 25 oktober 2023...........................................66
Externe rechtspositie................................................................................................................................... 73
Hoorcollege 9: Externe rechtspositie gedetineerden en strafuitvoeringsrechtbanken (wettelijke regeling,
bevoegdheden, procedure en praktische werking) – 7 november 2023............................................................73
Inleiding.........................................................................................................................................................73
Goed fout?!...............................................................................................................................................73
2
, Tijdslijn......................................................................................................................................................75
Kritiek........................................................................................................................................................76
Strafuitvoeringsrechtbanken....................................................................................................................76
Geschiedenis..................................................................................................................................................76
De ouwe Lejeune – 31 mei 1888..............................................................................................................76
Maatschappelijke context: 19e eeuw = arbeidersbeweging................................................................77
Bedoeling en voorwaarden..................................................................................................................77
Procedure.............................................................................................................................................78
Andere varianten naast VI...................................................................................................................78
Voorwaardelijke invrijheidsstelling......................................................................................................79
Wet op de voorwaardelijke invrijheidsstelling – 5 maart 1998....................................................................79
Context en Commissie..............................................................................................................................79
Wettelijke situatie tot 2007 en feitelijke situatie (voor kortgestraften) tot vandaag..............................79
Pijnpunten VI-wet 1998............................................................................................................................80
Regeringsontwerp < voorstellen van de Commissie Holsters..................................................................80
Bedoeling Holsters ERP........................................................................................................................80
Wet Externe Rechtspositie - 17 mei 2006.....................................................................................................81
Vernieuwde situatie..................................................................................................................................81
Strafuitvoeringsrechtbanken....................................................................................................................81
Samenstelling.......................................................................................................................................81
Materie: externe rechtspositie.................................................................................................................82
Rechtspraak..........................................................................................................................................82
Wet Externe Rechtspositie........................................................................................................................82
Krachtlijnen..........................................................................................................................................82
8 + 1 modaliteiten voor de uitvoering van een vrijheidsstraf..................................................................83
Actoren......................................................................................................................................................83
Wetswijziging 2013: Wet Martin...................................................................................................................84
Contraproductieve ingrepen van de wetgever in 2013 en 2017...................................................................85
Literatuur.......................................................................................................................................................86
Hoorcollege 11: Externe rechtspositie gedetineerden (deel 2) en de strafuitvoeringsmodaliteiten – 21
november 2023..................................................................................................................................................87
Inleiding.........................................................................................................................................................87
Strafuitvoeringsmodaliteiten toe te kennen door de minister van justitie..................................................87
Uitgaansvergunning (art. 4 WERP)...........................................................................................................87
Penitentiair verlof (art. 6 WERP)...............................................................................................................88
Robert en Minne (Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie) – 2014...........................88
Onderbreking van de strafuitvoering (art. 15 WERP)...............................................................................89
Geen rechtsmiddel tegen weigering uitgaansvergunning, penitentiair verlof of onderbreking van de
strafuitvoering..........................................................................................................................................89
EHRM Boulois t. Luxemburg (Gr.K. 3 april 2012, nr. 37575/04)..........................................................89
Strafuitvoeringsmodaliteiten toe te kennen door strafuitvoeringsrechtbank (SURB).................................90
Territoriale bevoegdheid..........................................................................................................................90
Strafuitvoeringsmodaliteiten....................................................................................................................90
Voorwaardelijke invrijheidsstelling......................................................................................................90
Voorwaarden...................................................................................................................................90
Procedure........................................................................................................................................91
Vermoeden van onschuld...............................................................................................................92
Proeftermijn (art. 71)......................................................................................................................92
Traagheid & achterstand.................................................................................................................92
Elektronisch toezicht en beperkte detentie.........................................................................................93
Begrippen........................................................................................................................................93
Voorwaarden...................................................................................................................................93
Procedure........................................................................................................................................93
Bijzondere bepalingen.....................................................................................................................93
Onderzoek NICC...................................................................................................................................94
3