Inhoudsopgave
Algemene psychologie
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave.......................................................................................................................................1
1. H1 Inleiding: Kennismaking met de psychologie.................................................................................5
1.1. Definitie van de psychologie........................................................................................................5
1.2. NK Wetenschappelijke psychologische en intuïtieve mensenkennis............................................5
1.3. Geschiedenis van de psychologie.................................................................................................6
1.3.1. De verre voorgeschiedenis....................................................................................................6
1.3.2. De meer directe voorgeschiedenis........................................................................................6
1.3.3. Psychologie als zelfstandige wetenschap..............................................................................7
1.3.4. Behaviorisme (VS).................................................................................................................7
1.3.5. Nieuwe klemtonen in Europa................................................................................................7
1.3.6. Amerika en de herontdekking van het innerlijke..................................................................8
1.3.7. De hedendaagse stromingen in de psychologie....................................................................9
1.4. Studiedomeinen binnen de psychologie: NK...............................................................................9
Bijlage 1.3: Hoe de geschiedenis doorwerkt tot in het heden............................................................9
2. H2 Het zenuwstelsel: NK...................................................................................................................10
3. H3 De waarneming: constructie van een aangepast wereldbeeld....................................................11
3.1. Het waarnemingsproces in vogelvlucht.....................................................................................11
3.1.1. De lange weg van prikkel tot waarneming..........................................................................11
3.1.2. Drie psychologische activiteiten..........................................................................................12
3.2. Waarnemen is selecteren..........................................................................................................12
3.2.1. De verschillende zintuigen..................................................................................................12
3.2.2. Het waarneembare spectrum.............................................................................................13
3.2.3. De minimumintensiteit van de prikkels...............................................................................13
3.2.4. De selectieve aandacht.......................................................................................................14
Bijlage 3.4: Bestaat er zoiets als onbewuste waarneming?...........................................................14
3.3. Waarnemen is structureren.......................................................................................................15
3.3.1. Figuur en achtergrond.........................................................................................................15
3.3.2. Structureringsfactoren........................................................................................................15
3.3.3. Herkennen van gestalten....................................................................................................18
3.3.4. Waarnemingsconstanties....................................................................................................19
3.3.5. Waarnemingsillusies...........................................................................................................20
1
,Inhoudsopgave
3.4. Waarnemen is interpreteren.....................................................................................................21
3.4.1. De rol van vroegere ervaringen...........................................................................................21
3.4.2. De affectieve ingesteldheid.................................................................................................21
3.4.3. De invloed vanuit de bredere situatie.................................................................................22
4. H4 Het geheugen..............................................................................................................................23
4.1. De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’.......................................................................23
4.1.1. Automatisch en bewuste nawerking van geheugeninhouden............................................23
4.2. De inprenting.............................................................................................................................24
4.2.1. Structurering van het materiaal..........................................................................................25
4.2.2. Passende cues of ophaalaanwijzingen................................................................................26
4.3. De latentieperiode.....................................................................................................................27
4.3.1. Beschrijving van het vergeetproces....................................................................................27
4.3.2. Waardoor vergeten we?.....................................................................................................28
4.4. De reproductie...........................................................................................................................30
4.4.1. Het oproepen van herinneringen........................................................................................30
4.4.2. Geheugenvervorming (paramnesie)...................................................................................30
5. H5 Leerprocessen: De automatische nawerking van vroegere ervaringen.......................................32
5.1. Soorten leerprocessen...............................................................................................................32
5.2. Klassieke conditionering............................................................................................................32
5.2.1. Het eigenlijke conditioneringsproces..................................................................................33
5.2.2. Bijkomende processen........................................................................................................34
5.2.3. Een cognitieve interpretatie van de klassieke conditionering: NK.......................................36
5.2.4. Toepassingen van klassieke conditionering.........................................................................36
5.3. Operante conditionering............................................................................................................37
5.3.1. Leren door gissen en missen...............................................................................................38
5.3.2. Een cognitieve interpretatie van operant leren...................................................................39
5.3.3. Operante conditioneringsmechanismen.............................................................................40
5.3.4. Toepassingen van operante conditionering........................................................................43
5.4. Modeling: NK.............................................................................................................................45
5.5. Priming......................................................................................................................................45
5.6. Denkvragen................................................................................................................................45
6. H6 Denken en intelligentie: Het inzichtelijk oplossen van problemen..............................................46
6.1. De bouwstenen van het denken NIET KENNEN..........................................................................46
6.2. Het denken in actie NIET KENNEN.............................................................................................46
6.3. Valstrikken bij het denken..........................................................................................................47
6.3.1. Misleidende input...............................................................................................................47
2
,Inhoudsopgave
6.3.2. Fouten bij de verwerking van informatie............................................................................48
6.4. Hulpmiddelen bij het denken NIET KENNEN..............................................................................48
6.5. Het intelligentieonderzoek.........................................................................................................49
6.5.1. Intelligentie en intelligentietests.........................................................................................49
6.5.2. Kenmerken van een intelligentietest...................................................................................50
6.5.3. Interpretatie van de testuitslagen.......................................................................................51
6.5.4. Structuur van de intelligentie..............................................................................................52
7. H7 Motivatie: De innerlijke sturing van het gedrag...........................................................................55
7.1. Precisering van de vraagstelling.................................................................................................55
7.1.1. De complexiteit van de menselijke motivatie.....................................................................55
7.1.2. Hoe psychologen daarmee omgaan....................................................................................57
7.2. Algemene motivatietheorieën...................................................................................................57
7.2.1. De psychodynamische theorie van Freud...........................................................................57
7.2.2. De neobehavioristische motivatietheorie van Hull.............................................................60
7.2.3. De humanistische behoeftetheorie van Maslow.................................................................62
7.2.4. De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan.....................................................................62
7.3. Specifieke motivatiemodellen NK..............................................................................................64
8. H8 Emoties: Affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen..............................................65
8.1. De plaats van emoties in het gedrag..........................................................................................65
8.1.1. Emoties, gevoelens en stemmingen....................................................................................65
Bijlage 8.1 Stemmingsstoornissen....................................................................................................65
8.2. Autonome lichaamsveranderingen bij emoties.........................................................................66
8.2.1. De belangrijkste lichaamsveranderingen............................................................................66
8.2.2. Biologisch nut van de autonome lichaamsveranderingen...................................................68
8.2.3. Stress en stresshantering....................................................................................................68
8.2.4. Geluk: NK............................................................................................................................69
8.3. De psychologische aspecten van emoties..................................................................................69
8.3.1. Het belevingsaspect van emoties........................................................................................69
8.3.2. De expressie van emoties...................................................................................................71
8.4. Theorieën over emoties: NK......................................................................................................71
9. H9 Persoonlijkheid: Je unieke combinatie van trekken.....................................................................73
9.1. Situering en definitie..................................................................................................................73
9.1.1. Hypothetisch construct.......................................................................................................73
9.1.2. De kern van de definitie......................................................................................................73
9.1.3. Enkele aanverwante begrippen...........................................................................................73
9.2. Historische evolutie van de persoonlijkheidstheorieën.............................................................74
3
, Inhoudsopgave
9.2.1. Oude persoonlijkheidstheorieën.........................................................................................74
9.2.2. Recentere visies op persoonlijkheid....................................................................................75
9.2.3. Persoonlijkheid binnen de belangrijkste psychologische stromingen: NK...........................75
9.2.4. The big five..........................................................................................................................75
9.3. Biologische en neurologische inzichten.....................................................................................77
9.3.1. Aangeboren of aangeleerd?................................................................................................77
9.3.2. Tweelingstudies..................................................................................................................78
9.3.3. Neuropsychologisch onderzoek..........................................................................................78
4
Algemene psychologie
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave.......................................................................................................................................1
1. H1 Inleiding: Kennismaking met de psychologie.................................................................................5
1.1. Definitie van de psychologie........................................................................................................5
1.2. NK Wetenschappelijke psychologische en intuïtieve mensenkennis............................................5
1.3. Geschiedenis van de psychologie.................................................................................................6
1.3.1. De verre voorgeschiedenis....................................................................................................6
1.3.2. De meer directe voorgeschiedenis........................................................................................6
1.3.3. Psychologie als zelfstandige wetenschap..............................................................................7
1.3.4. Behaviorisme (VS).................................................................................................................7
1.3.5. Nieuwe klemtonen in Europa................................................................................................7
1.3.6. Amerika en de herontdekking van het innerlijke..................................................................8
1.3.7. De hedendaagse stromingen in de psychologie....................................................................9
1.4. Studiedomeinen binnen de psychologie: NK...............................................................................9
Bijlage 1.3: Hoe de geschiedenis doorwerkt tot in het heden............................................................9
2. H2 Het zenuwstelsel: NK...................................................................................................................10
3. H3 De waarneming: constructie van een aangepast wereldbeeld....................................................11
3.1. Het waarnemingsproces in vogelvlucht.....................................................................................11
3.1.1. De lange weg van prikkel tot waarneming..........................................................................11
3.1.2. Drie psychologische activiteiten..........................................................................................12
3.2. Waarnemen is selecteren..........................................................................................................12
3.2.1. De verschillende zintuigen..................................................................................................12
3.2.2. Het waarneembare spectrum.............................................................................................13
3.2.3. De minimumintensiteit van de prikkels...............................................................................13
3.2.4. De selectieve aandacht.......................................................................................................14
Bijlage 3.4: Bestaat er zoiets als onbewuste waarneming?...........................................................14
3.3. Waarnemen is structureren.......................................................................................................15
3.3.1. Figuur en achtergrond.........................................................................................................15
3.3.2. Structureringsfactoren........................................................................................................15
3.3.3. Herkennen van gestalten....................................................................................................18
3.3.4. Waarnemingsconstanties....................................................................................................19
3.3.5. Waarnemingsillusies...........................................................................................................20
1
,Inhoudsopgave
3.4. Waarnemen is interpreteren.....................................................................................................21
3.4.1. De rol van vroegere ervaringen...........................................................................................21
3.4.2. De affectieve ingesteldheid.................................................................................................21
3.4.3. De invloed vanuit de bredere situatie.................................................................................22
4. H4 Het geheugen..............................................................................................................................23
4.1. De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’.......................................................................23
4.1.1. Automatisch en bewuste nawerking van geheugeninhouden............................................23
4.2. De inprenting.............................................................................................................................24
4.2.1. Structurering van het materiaal..........................................................................................25
4.2.2. Passende cues of ophaalaanwijzingen................................................................................26
4.3. De latentieperiode.....................................................................................................................27
4.3.1. Beschrijving van het vergeetproces....................................................................................27
4.3.2. Waardoor vergeten we?.....................................................................................................28
4.4. De reproductie...........................................................................................................................30
4.4.1. Het oproepen van herinneringen........................................................................................30
4.4.2. Geheugenvervorming (paramnesie)...................................................................................30
5. H5 Leerprocessen: De automatische nawerking van vroegere ervaringen.......................................32
5.1. Soorten leerprocessen...............................................................................................................32
5.2. Klassieke conditionering............................................................................................................32
5.2.1. Het eigenlijke conditioneringsproces..................................................................................33
5.2.2. Bijkomende processen........................................................................................................34
5.2.3. Een cognitieve interpretatie van de klassieke conditionering: NK.......................................36
5.2.4. Toepassingen van klassieke conditionering.........................................................................36
5.3. Operante conditionering............................................................................................................37
5.3.1. Leren door gissen en missen...............................................................................................38
5.3.2. Een cognitieve interpretatie van operant leren...................................................................39
5.3.3. Operante conditioneringsmechanismen.............................................................................40
5.3.4. Toepassingen van operante conditionering........................................................................43
5.4. Modeling: NK.............................................................................................................................45
5.5. Priming......................................................................................................................................45
5.6. Denkvragen................................................................................................................................45
6. H6 Denken en intelligentie: Het inzichtelijk oplossen van problemen..............................................46
6.1. De bouwstenen van het denken NIET KENNEN..........................................................................46
6.2. Het denken in actie NIET KENNEN.............................................................................................46
6.3. Valstrikken bij het denken..........................................................................................................47
6.3.1. Misleidende input...............................................................................................................47
2
,Inhoudsopgave
6.3.2. Fouten bij de verwerking van informatie............................................................................48
6.4. Hulpmiddelen bij het denken NIET KENNEN..............................................................................48
6.5. Het intelligentieonderzoek.........................................................................................................49
6.5.1. Intelligentie en intelligentietests.........................................................................................49
6.5.2. Kenmerken van een intelligentietest...................................................................................50
6.5.3. Interpretatie van de testuitslagen.......................................................................................51
6.5.4. Structuur van de intelligentie..............................................................................................52
7. H7 Motivatie: De innerlijke sturing van het gedrag...........................................................................55
7.1. Precisering van de vraagstelling.................................................................................................55
7.1.1. De complexiteit van de menselijke motivatie.....................................................................55
7.1.2. Hoe psychologen daarmee omgaan....................................................................................57
7.2. Algemene motivatietheorieën...................................................................................................57
7.2.1. De psychodynamische theorie van Freud...........................................................................57
7.2.2. De neobehavioristische motivatietheorie van Hull.............................................................60
7.2.3. De humanistische behoeftetheorie van Maslow.................................................................62
7.2.4. De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan.....................................................................62
7.3. Specifieke motivatiemodellen NK..............................................................................................64
8. H8 Emoties: Affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen..............................................65
8.1. De plaats van emoties in het gedrag..........................................................................................65
8.1.1. Emoties, gevoelens en stemmingen....................................................................................65
Bijlage 8.1 Stemmingsstoornissen....................................................................................................65
8.2. Autonome lichaamsveranderingen bij emoties.........................................................................66
8.2.1. De belangrijkste lichaamsveranderingen............................................................................66
8.2.2. Biologisch nut van de autonome lichaamsveranderingen...................................................68
8.2.3. Stress en stresshantering....................................................................................................68
8.2.4. Geluk: NK............................................................................................................................69
8.3. De psychologische aspecten van emoties..................................................................................69
8.3.1. Het belevingsaspect van emoties........................................................................................69
8.3.2. De expressie van emoties...................................................................................................71
8.4. Theorieën over emoties: NK......................................................................................................71
9. H9 Persoonlijkheid: Je unieke combinatie van trekken.....................................................................73
9.1. Situering en definitie..................................................................................................................73
9.1.1. Hypothetisch construct.......................................................................................................73
9.1.2. De kern van de definitie......................................................................................................73
9.1.3. Enkele aanverwante begrippen...........................................................................................73
9.2. Historische evolutie van de persoonlijkheidstheorieën.............................................................74
3
, Inhoudsopgave
9.2.1. Oude persoonlijkheidstheorieën.........................................................................................74
9.2.2. Recentere visies op persoonlijkheid....................................................................................75
9.2.3. Persoonlijkheid binnen de belangrijkste psychologische stromingen: NK...........................75
9.2.4. The big five..........................................................................................................................75
9.3. Biologische en neurologische inzichten.....................................................................................77
9.3.1. Aangeboren of aangeleerd?................................................................................................77
9.3.2. Tweelingstudies..................................................................................................................78
9.3.3. Neuropsychologisch onderzoek..........................................................................................78
4
