lOMoARcPSD|11439016
Geschiedenisvanhetpubliekrechtendepolitiek samenvatting
Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek (Universiteit Gent)
Scan to open on Studocu
Studocu is not sponsored or endorsed by any college or university
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
Hoofdstuk 1: Inleiding: definitie, doelstellingen en aanpak
§1. Definitie: Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
A. Geschiedenis
1.De historische benadering is een metajuridische benadering
Metajuridisch vak (metajuridica)= Beschouwingen over het onderwerp vanuit extern en kritisch perspectief, vanuit
een ander wetenschappelijk paradigma (geheel van axioma’s, basisbegrippen om een bepaalde wetenschap op te
bouwen) en met diens methodes, zorgt voor een bredere kijk op de werking van onderwerp in de maatschappij.
Gekenmerkt door interdisciplinariteit (zo ook rechtsfilosofie, rechtseconomie...)
Rechtsgeschiedenis is dus een metajuridisch vak (vanuit historisch-wetenschappelijke invalshoek)
Noodzakelijk want recht is niet constant, definitief, maar altijd in beweging en evolueert; vb.
Staatsblad, nieuwe wetten, tienduizenden per jaar
Bestudeert niet positieve recht (lex positus, recht zoals het bestaat op bepaalde tijd en ruimte en als
praktische toepassing), wel de interactie tussen recht en macht, politiek, techniek, religie in de loop van
de geschiedenis…
Belang opleidingsonderdeel: merkbare evolutie in het paradigma, opleiding verschoof van Romeins en
canoniek recht naar geschiedenis eigen land, nu geleidelijke shift naar EU-vlak en internationale focus
- 16e-17e eeuw: ius commune, gemeenschappelijke rechtstraditie in het onderwijs, aan uniefs in alle
landen Europa enkel Romeins en canoniek recht gedoceerd, verklaart huidige gelijkaardige termen
vanuit het LA
- 19e eeuw: Historische Rechtsschule (groep DU revolutionaire onderzoekers) onder impuls van Carl
Friedrich von Savigny, pleitten voor historische vorming in rechtenopleiding
o Gedreven door tijdsgeest onafhankelijke nationale staten, romantiek en aandacht voor eigen
geschiedenis: paste deze ideale toe op het recht
o Positieve recht is resultante historische evolutie, niet overal zelfde regels toepasbaar en recht
moet de Volksgeist uitdrukken, vaak ook door middel van costumier recht
o Navolger: UGent vanaf 1817, DU profs komen “modern” recht doceren
2.Wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)
Aandeel rechtsgeschiedenis in opleiding teruggeschroefd door exploderende pos. recht en concurrentie andere
metajuridische vakken (fil., EC, psych.…), niet verdwijnen want op verschillende vlakken elkaar ten dienste
Geschiedenis dient recht:
2.1 Toepassing van norm in de tijd: heuristiek
Heuristiek: leer v/h methodisch zoeken en vinden, wijze waarop jurist zijn documentatie over wetgeving,
rechtspraak en rechtsleer verzamelt (juiste toepasselijke regel vinden voor zaak, checken indien geconsolideerd,
moeilijk in BE, oplossen met tijdsbalk met wetten, wijzigingen, feiten en gevolgen)
Tempus regit actum: tijd bepaalt de akte (formele vorm afspraak op geschreven overeenkomst met prijs,
partij), juridische handeling onderworpen aan de wetten van de tijd waarin de rechtshandeling is afgesloten
Locus regit actum = locus regit formam acti: akte formeel geldig in één land blijft internationaal geldig
Toepassing actum: testament (< testare, Romeins gebruik), Kerk maakte testamenten weer populair in
middeleeuwen, schenkingen (legaten) na dood aan Kerk om in hemel te raken bepaald erin, bij pastoor laten
maken, na FR revolutie georganiseerd met de staat via de notaris, maar 3 geldige testeervormen tot nu (volledig
zelf, iemand anders en via notaris, volledig door notaris, NIET pastoor)
Kwestie overgangsrecht: testament van VOOR 1789, overlijden erna: materieel niet rechtsgeldig (wil
testateur nietig verklaren), wel formele geldigheid bepaald door IPR (internat privaatrecht)
vb. Code Napoleon: max helft aan iemand anders dan kind
Overgangsrecht: recht inzake hoe opeenvolgende wetten van toepassing zijn op opeenvolgende feiten, van ene
situatie naar andere op inwerkingstredingdatum
Verbod retroactiviteit gesteld door het overgangsrecht
Nieuwe wet, vaak gepaard met overgangswetten, niet toepassen op feiten van voor ingaan
geldigheid wet
Wel toepassen indien milder of geen straf in strafwetboek
(belang heuristiek en nieuwe wetboeken advocaten)
Wel mogelijke toepassing wet op rest van het contract in de toekomst (want geen retroactiviteit)
(Verbindende) lopende contracten worden niet aangepast niet bij eerbiedige werking nieuwe wet (pas bij
nieuwe contracten), wel bij onmiddellijke werking
Past meestal oude wet aan ipv compleet nieuwe wet
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
vb. privaatrecht: BW 1804, stamt van Code Napoléon, maatschappij teveel veranderd, “opkuiswerk” gebeurd:
Kleine veranderingen (term: verandering keizer naar koning),
Grote principiële veranderingen (gelijkheid, vrijheid nu > toen, vb. twist baas/werknemer, twijfel in voordeel
zwakste partij nu, vroeger baas gelijk)
vb. publiekrecht: grondwet 1831 met essentie staat BE, maar toch grote wijzigingen (vb. nu federale staat met
gewesten en gemeenschappen, toen niet), wordt ingewikkeld, gedeformeerde tekst
Artikel opgeheven en vervangen door nieuwe tekst
Artikels enkel opgeheven, hiaten
Toevoeging nieuwe wet (bis, ter, quater, quinquies …)
Oplossing:
1994: de gecoördineerde grondwet: wetgever zelf ordent logisch/systematisch de wetten zonder
inhoudelijke wijziging met o.a hernummering
Geconsolideerde versie bestaat ook (gelijk wie, zoals uitgever/ambtenaar, knippen en plakken
nieuwe wetten bij oude, alomvattend)
Historische achtergrond is nodig voor correcte toepassing van de norm in de tijd, interpretatie in de brede zin:
Wetshistorische: enkel wettekst en voorbereidende docs van totstandkoming (heel uiteenlopend proces: 3
uur, 3 maand, 30 jaar), beste methode ratio legis begrijpen bij recente wetten met weinig jurisprudentie
Wetsontwerp (tekst mogelijke wet, door regering/overheid, zoals minister)
Voorstel (tekst mogelijke wet, initiatief parlement)
Memorie van toelichting (verklaart objectieven van de nieuwe wet, de “waarom”)
Technisch-juridisch advies van de Afdeling Wetgeving van de Raad van State (over degelijkheid tekst,
vb. VL parlement mag niet oordelen over iets, wel federaal parlement, beter structureren...)
Verslag bespreking parlementaire commissie (ontwerp, memorie en advies besproken: eindresultaat
2
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
aangepast wetsontwerp met verslag met oordeel)
Amendementen (kleine verbeteringen aangebracht tijdens bespreking hele parlement)
Rechtshistorische: meer indirecte bronnen naast de voorbereidende docs, plaatsen in bredere
maatschappelijke en wetenschappelijke context (want de wet is smal) waarin regel gegroeid/geëvolueerd is,
interpretatie kan veranderd zijn (vb. “alle Belgen zijn gelijk voor de wet”: mannen → mannen en vrouwen)
2.3 Inhoud van het recht: argumenten
Geschiedenis levert vaak de inhoud van het recht, argumenten voor verdedigen publiekrechtelijke
standpunten, beroep erop is eigen aan het constitutionalisme (beroep op verworven rechten)
vb.18e eeuw: prijsvragen aan geschiedkundigen om principes/waarden grondwet te vinden
Rol archieven: oude documenten (vb. keuren/vrijheidsbewijzen Gent bewaard, Ieper niet)
2.4 Inhoud van de juridisch relevante feiten
Historische expertise gebruiken tijdens een zaak, deskundige (deskundigenonderzoek) brengt de inhoud van de
feiten uit oude casussen aan, waarover rechter daarna oordeelt
vb. negationismeprocessen, BE strafwet: holocaust niet bagatelliseren (belangrijke joodse gemeenschap)
vb. Sabena: bij faillissement gaat commissie onderzoeken, historici erin
vb. andere expertise: dokter oordeel fysieke letsels na ongeval, expert bouw gaat huis onderzoeken...
Recht dient geschiedenis: Recht zorgt voor geschreven bronnen
Geschiedenis reconstrueren ahv bronnen en instellingen, niks speculeren: recht wordt bepaald/inhoud gegeven door
religie (eed), politiek (bepaalt wat in ons recht komt), economie, filosofie, techniek…..
Twee soorten bronnen waaruit het geldende recht gekend kan worden:
0ᜀĀᜀĀ Formele rechtsbronnen (beperkt): formele herkomst, kunnen historische bronnen zijn
Primaire gaat uit van wetgevende macht: recht in de vorm van wetgeving
Secundaire is rechtspraak (praetoriaanse rechtsspraak: creëert vaste interpretatie wetgeving:
mogelijke beslissingen in individuele gevallen)
Tertiaire zijn regels gecreëerd door doctrine/rechtsleer
Vierde is gewoonterecht, niet historisch (ongeschreven)
Vijfde zijn algemene rechtsbeginselen, niet historisch (ongeschreven)
MAAR één van de theorieën, zijn nog formele rechtsbronen
Materiële rechtsbronnen (onbeperkt): toepassingen van het recht, inhoud van een rechtsnorm en de
herkomst ervan
Alle andere algemene regels/normen die uitgaan van de overheid
vb. info over personen halen we uit kerkrechtelijke voorgeschreven parochieregisters, contracten of
betrokken in processen (getuigenverhoor, boedelbeschrijving, vereffeningen-verdelingen, vonnis,
…)
vb. concreet: hackingwetten/online privacywetten uit jaren ‘90 en 21e eeuw: toont problematiek aan
vb. onder huidige wetten vinden we verwijzingen naar de mensenrechten/het Romeins recht
Continuïteit
Geleidelijke evolutie van structuren is de regel (door wetgevend ingrijpen, gewoonterechtelijke evolutie,
gewijzigde technische mogelijkheden…), maar weinig echte breuken, revolutie is de uitzondering
Relativeren, voorzichtig zijn met begrip continuïteit:
Zelfs in revolutie continuïteit: vb. BE omwenteling 1830: geen tabula rasa zoals FR revolutionairen, koos
voor pragmatisch conservatisme (behouden merendeel bestaande regels en gaan aanpassen waar ze
niet akkoord mee gaan, met o.a. ideeën Montesquieu)
Maar wel constant en vaak latent gesleuteld aan gewoonterecht vroeger, nu ook doctrine/hoven/
rechtbanken die normen interpreteren en aan maatschappelijke ontwikkelingen aanpassen (recht
is voortdurend in beweging)
3
Downloaded by Milan Baert ()
Geschiedenisvanhetpubliekrechtendepolitiek samenvatting
Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek (Universiteit Gent)
Scan to open on Studocu
Studocu is not sponsored or endorsed by any college or university
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
Hoofdstuk 1: Inleiding: definitie, doelstellingen en aanpak
§1. Definitie: Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
A. Geschiedenis
1.De historische benadering is een metajuridische benadering
Metajuridisch vak (metajuridica)= Beschouwingen over het onderwerp vanuit extern en kritisch perspectief, vanuit
een ander wetenschappelijk paradigma (geheel van axioma’s, basisbegrippen om een bepaalde wetenschap op te
bouwen) en met diens methodes, zorgt voor een bredere kijk op de werking van onderwerp in de maatschappij.
Gekenmerkt door interdisciplinariteit (zo ook rechtsfilosofie, rechtseconomie...)
Rechtsgeschiedenis is dus een metajuridisch vak (vanuit historisch-wetenschappelijke invalshoek)
Noodzakelijk want recht is niet constant, definitief, maar altijd in beweging en evolueert; vb.
Staatsblad, nieuwe wetten, tienduizenden per jaar
Bestudeert niet positieve recht (lex positus, recht zoals het bestaat op bepaalde tijd en ruimte en als
praktische toepassing), wel de interactie tussen recht en macht, politiek, techniek, religie in de loop van
de geschiedenis…
Belang opleidingsonderdeel: merkbare evolutie in het paradigma, opleiding verschoof van Romeins en
canoniek recht naar geschiedenis eigen land, nu geleidelijke shift naar EU-vlak en internationale focus
- 16e-17e eeuw: ius commune, gemeenschappelijke rechtstraditie in het onderwijs, aan uniefs in alle
landen Europa enkel Romeins en canoniek recht gedoceerd, verklaart huidige gelijkaardige termen
vanuit het LA
- 19e eeuw: Historische Rechtsschule (groep DU revolutionaire onderzoekers) onder impuls van Carl
Friedrich von Savigny, pleitten voor historische vorming in rechtenopleiding
o Gedreven door tijdsgeest onafhankelijke nationale staten, romantiek en aandacht voor eigen
geschiedenis: paste deze ideale toe op het recht
o Positieve recht is resultante historische evolutie, niet overal zelfde regels toepasbaar en recht
moet de Volksgeist uitdrukken, vaak ook door middel van costumier recht
o Navolger: UGent vanaf 1817, DU profs komen “modern” recht doceren
2.Wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)
Aandeel rechtsgeschiedenis in opleiding teruggeschroefd door exploderende pos. recht en concurrentie andere
metajuridische vakken (fil., EC, psych.…), niet verdwijnen want op verschillende vlakken elkaar ten dienste
Geschiedenis dient recht:
2.1 Toepassing van norm in de tijd: heuristiek
Heuristiek: leer v/h methodisch zoeken en vinden, wijze waarop jurist zijn documentatie over wetgeving,
rechtspraak en rechtsleer verzamelt (juiste toepasselijke regel vinden voor zaak, checken indien geconsolideerd,
moeilijk in BE, oplossen met tijdsbalk met wetten, wijzigingen, feiten en gevolgen)
Tempus regit actum: tijd bepaalt de akte (formele vorm afspraak op geschreven overeenkomst met prijs,
partij), juridische handeling onderworpen aan de wetten van de tijd waarin de rechtshandeling is afgesloten
Locus regit actum = locus regit formam acti: akte formeel geldig in één land blijft internationaal geldig
Toepassing actum: testament (< testare, Romeins gebruik), Kerk maakte testamenten weer populair in
middeleeuwen, schenkingen (legaten) na dood aan Kerk om in hemel te raken bepaald erin, bij pastoor laten
maken, na FR revolutie georganiseerd met de staat via de notaris, maar 3 geldige testeervormen tot nu (volledig
zelf, iemand anders en via notaris, volledig door notaris, NIET pastoor)
Kwestie overgangsrecht: testament van VOOR 1789, overlijden erna: materieel niet rechtsgeldig (wil
testateur nietig verklaren), wel formele geldigheid bepaald door IPR (internat privaatrecht)
vb. Code Napoleon: max helft aan iemand anders dan kind
Overgangsrecht: recht inzake hoe opeenvolgende wetten van toepassing zijn op opeenvolgende feiten, van ene
situatie naar andere op inwerkingstredingdatum
Verbod retroactiviteit gesteld door het overgangsrecht
Nieuwe wet, vaak gepaard met overgangswetten, niet toepassen op feiten van voor ingaan
geldigheid wet
Wel toepassen indien milder of geen straf in strafwetboek
(belang heuristiek en nieuwe wetboeken advocaten)
Wel mogelijke toepassing wet op rest van het contract in de toekomst (want geen retroactiviteit)
(Verbindende) lopende contracten worden niet aangepast niet bij eerbiedige werking nieuwe wet (pas bij
nieuwe contracten), wel bij onmiddellijke werking
Past meestal oude wet aan ipv compleet nieuwe wet
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
vb. privaatrecht: BW 1804, stamt van Code Napoléon, maatschappij teveel veranderd, “opkuiswerk” gebeurd:
Kleine veranderingen (term: verandering keizer naar koning),
Grote principiële veranderingen (gelijkheid, vrijheid nu > toen, vb. twist baas/werknemer, twijfel in voordeel
zwakste partij nu, vroeger baas gelijk)
vb. publiekrecht: grondwet 1831 met essentie staat BE, maar toch grote wijzigingen (vb. nu federale staat met
gewesten en gemeenschappen, toen niet), wordt ingewikkeld, gedeformeerde tekst
Artikel opgeheven en vervangen door nieuwe tekst
Artikels enkel opgeheven, hiaten
Toevoeging nieuwe wet (bis, ter, quater, quinquies …)
Oplossing:
1994: de gecoördineerde grondwet: wetgever zelf ordent logisch/systematisch de wetten zonder
inhoudelijke wijziging met o.a hernummering
Geconsolideerde versie bestaat ook (gelijk wie, zoals uitgever/ambtenaar, knippen en plakken
nieuwe wetten bij oude, alomvattend)
Historische achtergrond is nodig voor correcte toepassing van de norm in de tijd, interpretatie in de brede zin:
Wetshistorische: enkel wettekst en voorbereidende docs van totstandkoming (heel uiteenlopend proces: 3
uur, 3 maand, 30 jaar), beste methode ratio legis begrijpen bij recente wetten met weinig jurisprudentie
Wetsontwerp (tekst mogelijke wet, door regering/overheid, zoals minister)
Voorstel (tekst mogelijke wet, initiatief parlement)
Memorie van toelichting (verklaart objectieven van de nieuwe wet, de “waarom”)
Technisch-juridisch advies van de Afdeling Wetgeving van de Raad van State (over degelijkheid tekst,
vb. VL parlement mag niet oordelen over iets, wel federaal parlement, beter structureren...)
Verslag bespreking parlementaire commissie (ontwerp, memorie en advies besproken: eindresultaat
2
Downloaded by Milan Baert ()
, lOMoARcPSD|11439016
aangepast wetsontwerp met verslag met oordeel)
Amendementen (kleine verbeteringen aangebracht tijdens bespreking hele parlement)
Rechtshistorische: meer indirecte bronnen naast de voorbereidende docs, plaatsen in bredere
maatschappelijke en wetenschappelijke context (want de wet is smal) waarin regel gegroeid/geëvolueerd is,
interpretatie kan veranderd zijn (vb. “alle Belgen zijn gelijk voor de wet”: mannen → mannen en vrouwen)
2.3 Inhoud van het recht: argumenten
Geschiedenis levert vaak de inhoud van het recht, argumenten voor verdedigen publiekrechtelijke
standpunten, beroep erop is eigen aan het constitutionalisme (beroep op verworven rechten)
vb.18e eeuw: prijsvragen aan geschiedkundigen om principes/waarden grondwet te vinden
Rol archieven: oude documenten (vb. keuren/vrijheidsbewijzen Gent bewaard, Ieper niet)
2.4 Inhoud van de juridisch relevante feiten
Historische expertise gebruiken tijdens een zaak, deskundige (deskundigenonderzoek) brengt de inhoud van de
feiten uit oude casussen aan, waarover rechter daarna oordeelt
vb. negationismeprocessen, BE strafwet: holocaust niet bagatelliseren (belangrijke joodse gemeenschap)
vb. Sabena: bij faillissement gaat commissie onderzoeken, historici erin
vb. andere expertise: dokter oordeel fysieke letsels na ongeval, expert bouw gaat huis onderzoeken...
Recht dient geschiedenis: Recht zorgt voor geschreven bronnen
Geschiedenis reconstrueren ahv bronnen en instellingen, niks speculeren: recht wordt bepaald/inhoud gegeven door
religie (eed), politiek (bepaalt wat in ons recht komt), economie, filosofie, techniek…..
Twee soorten bronnen waaruit het geldende recht gekend kan worden:
0ᜀĀᜀĀ Formele rechtsbronnen (beperkt): formele herkomst, kunnen historische bronnen zijn
Primaire gaat uit van wetgevende macht: recht in de vorm van wetgeving
Secundaire is rechtspraak (praetoriaanse rechtsspraak: creëert vaste interpretatie wetgeving:
mogelijke beslissingen in individuele gevallen)
Tertiaire zijn regels gecreëerd door doctrine/rechtsleer
Vierde is gewoonterecht, niet historisch (ongeschreven)
Vijfde zijn algemene rechtsbeginselen, niet historisch (ongeschreven)
MAAR één van de theorieën, zijn nog formele rechtsbronen
Materiële rechtsbronnen (onbeperkt): toepassingen van het recht, inhoud van een rechtsnorm en de
herkomst ervan
Alle andere algemene regels/normen die uitgaan van de overheid
vb. info over personen halen we uit kerkrechtelijke voorgeschreven parochieregisters, contracten of
betrokken in processen (getuigenverhoor, boedelbeschrijving, vereffeningen-verdelingen, vonnis,
…)
vb. concreet: hackingwetten/online privacywetten uit jaren ‘90 en 21e eeuw: toont problematiek aan
vb. onder huidige wetten vinden we verwijzingen naar de mensenrechten/het Romeins recht
Continuïteit
Geleidelijke evolutie van structuren is de regel (door wetgevend ingrijpen, gewoonterechtelijke evolutie,
gewijzigde technische mogelijkheden…), maar weinig echte breuken, revolutie is de uitzondering
Relativeren, voorzichtig zijn met begrip continuïteit:
Zelfs in revolutie continuïteit: vb. BE omwenteling 1830: geen tabula rasa zoals FR revolutionairen, koos
voor pragmatisch conservatisme (behouden merendeel bestaande regels en gaan aanpassen waar ze
niet akkoord mee gaan, met o.a. ideeën Montesquieu)
Maar wel constant en vaak latent gesleuteld aan gewoonterecht vroeger, nu ook doctrine/hoven/
rechtbanken die normen interpreteren en aan maatschappelijke ontwikkelingen aanpassen (recht
is voortdurend in beweging)
3
Downloaded by Milan Baert ()
