Volledige samenvatting COMMUNICATIEWETENSCHAP (15/20)

Communicatiewetenschap
Hoofdstuk 1: Bouwstenen van een discipline en een
praktijk

1.1. Inleiding: communicatie is meer dan communiceren

- Communicatiewetenschap = lego
o Je kunt er zelf mee maken wat je wil, het zijn bouwstenen waarmee je aan de slag
kan

- Voor velen: onnatuurlijk om communicatie aan een strikt theoretisch-wetenschappelijke
analyse te onderwerpen
o Daarom: communicatie steeds in sociale context blijven zien!!
 Communiceren = OOK gevoelens, rituelen, emoties en sociaal handelen

1.2. Het teken als basis voor betekenisvol communiceren

- Kernvraag: Hoe ontstaat betekenis?
o Eerst dieper ingaan op de allerkleinste component van om het even welk
communicatieproces  het teken

- Voorbeeld: 1999
o Kan uitgesproken worden als negentien negenennegentig OF als duizend honderd
negenennegentig

1.2.1. Semiotiek

- Semiotiek: overkoepelend veld
o Semiotiek = de leer van tekens  het bestudeert de wijze waarop tekens
functioneren en hoe ze betekenis doen ontstaan
o Grondleggers: de Saussure en Peirce (zie hierna)

- Subdomeinen van semiotiek
o Fonologie = klankleer en studie van letters
 Bv. Engelse woorden juist uitspreken

o Syntaxis = structuren die je terug vindt wanneer iemand communiceert
 Bv. Hoe zijn de tekens geordend?
 Per dag, per uur,…




1

, o Semantiek = aandacht naar de relatie tussen een teken en de betekenis die aan een
teken wordt toegekend
 Logo  verwijst naar iets groters dan het thema
 Bv. Logo van 1 verwijst naar zender

o Pragmatiek = studie van contextuele en sociale factoren die een rol spelen in het
proces van betekeniscreatie
 Bv. Wat is het praktische nut van een teken?

Onderscheid tussen intensie en extensie

- Intensie = alle mogelijke criteria waaraan een bepaald object moet voldoen
o Wat zijn de kenmerken of eigenschappen dat iets moet bezitten opdat je een
bepaalde term kan toepassen

- Extensie = klasse van zaken
o Alle mogelijke voorwerpen die terecht die term dragen

- Voorbeeld: term ‘horrorfilm’
o Intensie: Wat zijn de criteria waaraan een film moet voldoen, zodat het een
horrorfilm wordt?
 Constante spanning, personages zoals moordenaars en hulpeloze
slachtoffers, verschillende griezelelementen
o Extensie: concrete films
 Bv. Halloween, Saw, IT

- Voorbeeld: term ‘romantische komedie’
o Intensie:
 Liefde en romantiek, grappig
 Drama
 Vaak een happy end
o Extensie
 Bv. Notting Hill, Love actually,…

 Potentiële bron van frustratie
o De extensie en intensie van mezelf kan anders zijn dan van iemand anders

1.2.2. Teken, tekensysteem en tekenindeling


Teken: allerkleinste eenheid van communicatie

 De Saussure onderscheidt daarbij 2 kernelementen

- Element 1: Betekenaar = significant = SA
o = Drager van betekenis
o De materiële tekenvorm of (fysieke) verschijningsvorm waarin het teken tot uiting
komt
 Bv. Foto, schrift, uitspraak, tekening, …

2

,  Bv. Het woord ‘stoel’
 Bv. Foto van een stoel
 Bv. Tekening van een stoel

- Element 2: Betekende = signifié = SE
o Het concept, begrip, beeld of idee waarnaar de tekenvorm verwijst

o Voorbeeld
 Het woord ‘hond’, tekening of foto van een hond = betekenaar
 Idee of concept van een dier met vier poten en een staart = betekende

 Soms kan betekenaar bij verschillende mensen ietwat verschillende
betekenden oproeben
 Bv. Sommigen denken direct aan een poedel, terwijl anderen denken
aan een grote jachthond

 Relatie tussen beide = arbitrair en louter op een afspraak gebaseerd
o Bv. Wij hebben afgesproken dat de significant stoel wordt toegekend aan de signifié
met een zitvlak en rugvlak

- Voorbeeld: oude examenvraag (dia 12)
o SA =
 Hetgeen geprojecteerd is (bolletje, lijntjes,…)
 ‘Uitspraak van la’
 Letters la op het bord

o SE = de muzieknoot la

Daarnaast: referent

- Referent = het fysieke object waarnaar het teken verwijs
o Is NIET altijd aanwezig
o Moet NIET in dezelfde ruimte aanwezig zijn als SA en SE
 Bv. Auto  er is geen auto aanwezig in de aula MAAR toch kunnen we erover
praten

Significatie of volledige betekenis van een teken bepalen (Roland Barthes)

- Denotatie: primair betekenisniveau
o Denotatie = de letterlijke of objectieve betekenis van een teken
 Soort van wikipedia definitie
 De standaard, neutrale of primaire betekenis van een woord

o Voorbeeld
 Denotatie van vuur = rood, heet natuurelement dat rook en hitte uitstoot


- Connotatie = secundair betekenisniveau


3

, o Connotatie = de figuurlijke of subjectieve betekenis van een woord
 Hangt samen met specifieke (fysieke) verschijningsvorm van de betekenaar

o 2 componenten
 Evaluatieve lading = connotatie kan verwijzen naar iets wat goed, slecht of
neutraal is
 Referentiële lading = naast standaardbetekenis kunnen woorden ook een
variabele betekenis of verwijzing hebben
 Kan wijzigen naargelang tijdstip of culturele context

o Voorbeeld
 Connotatie van vuur = passie, energie, gevaar, warmte, gezelligheid


- Voorbeeld: davidster
o Primair = davidster
o Stel met blauw op witte achtergrond  secundair = Israël
o Stel Jodenster  secundair = Holocaust


1.2.2.1. Tekensystemen


- Tekensystemen = alles wat te maken heeft met het puur technische aspect van relaties
tussen tekenen
o Er is een grote variatie aan tekensystemen
 Hier: focus op die van Peirce en de Saussure
Tekensysteem van Charles Peirce (VS)

- 3 componenten
o 1. Representatem (spreekt hierover i.p.v. over tekens) = tekenvorm
o 2. Object waar het teken naar verwijst
o 3. Interpretant = betekenis die aan het teken wordt gegeven




- Als je de combinatie representamen + object toont aan iemand  nieuwe betekenis =
interpretant
o Interpretant =
 Zal vaak overeenstemmen met SE
 MAAR stel dat iemand er een negatieve ervaring mee heeft  interpretant
overvloed met negatieve ervaring
o Voorbeeld:
 Representamen: student

4