Privaat recht
Personen- en familierecht
Hoofdstuk 1 De Persoon
1. Begrip
De persoon: ieder wezen die drager is van rechten en plichten.
• Persoon = rechtssubject
Juridische of rechtspersoonlijkheid: het geheel van rechten en plichten waardoor het rechtssubject
kan deelnemen aan het rechtsverkeer.
In ons rechtssysteem zijn alle menselijke wezens personen en hebben ze een rechtspersoonlijkheid.
De persoonlijkheid:
• De staat van de persoon (zijn rechtstoestand als enkeling, in de familie en in de natie)
• De bekwaamheid van de persoon (de geschiktheid van de persoon om rechten te hebben en
die uit te oefenen)
Twee catetorieën personen in het recht:
• De natuurlijk/ fysieke personen
Alleen de levende mens is een natuurlijke persoon. De levende mensen zijn drager van rechten en
plichten, ongeacht of zij hun rechten kunnen uitoefenen. Zij hebben een rechtspersoonlijkheid (in
vroegere tijden kon een mens door slavernij zijn rechtspersoonlijkheid verliezen)
Vroeger was burgerlijke dood een straf (in het wetboek van 1804 ontnam de volledige
rechtsbekwaamheid) de burgerlijke dood als straf is door de Grondwet afgeschaft.
Andere levende wezens: zoals dieren en planten, of levenloze voorwerpen hebben geen
rechtspersoonlijkheid. Dieren worden in het recht bij “zaken” ingedeeld. Dieren zijn objecten van het
recht, geen rechtsubjecten. Vroeger kreeg een varken een vonnis wegens de schade die het had
aangebracht (dood mens) Nu wetgeving tegen dierenbescherming.
De rechtspersoon: Rechtspersonen zijn Instellingen, stichtingen en groeperingen van individuen of
kapitalen die zoals de fysieke persoon titularis zijn van bepaalde rechten en bekwaamheden.
Rechtspersosonen hebben :
Rechten en plichten
Kunnen overeenkomsten sluiten
Geïdentificeerd worden door onder meer naam, woonplaats en nationaliteit
Geen fysiek bestaan
Beschikken enkel over vermogensrechten (eigendomsrecht, recht om contacten af te sluiten,
• Geen familierechten (recht om te huwen, te adopteren, ...
1
, Privaat recht
2. De Fysieke of natuurlijke persoon
Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens. De
persoon is verbonden aan zijn menselijk lichaam en zijn menselijk leven. Dit biologisch
gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische persoonlijkheid.
Het lichaam:
Het lichaam heeft een bijzonder juridisch statuut. Het lichaam wordt beschermd zowel ten
aanzien van andere personen, als tegen het beschikkingsrecht van de persoon zelf door
beperkingen van zijn wilsautonomie.
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door derden:
Het menselijk lichaam is onschendbaar. Een persoon kan niet gedwongen worden enige
aantasting van zijn fysieke integriteit te ondergaan. Toch moet een onderscheid gemaakt
worden tussen publiekrechtelijke en privaatrechtelijke verhoudingen.
Publiekrechtelijke verhoudingen:
• Het belang staat centraal van het individu dat recht heeft op fysieke
onschendbaarheid tegenover het belang van de samenleving.
• Maatschappelijk belang is van hogere waarde dan het belang van één individu.
• in het algemeen belang van heel de samenleving kan het gerechtvaardigd zijn dat de
fysieke integriteit van de persoon geschonden wordt, en dit onder dwang.
• Voorbeelden:
o De verplichte inenting tegen polio
o de wet betreffende de bescherming van de persoon van de geesterziekte, die
toelaat dat een geestesziekte onder dwang wordt behandeld.
o Fouillering en arrestatie
Privaatrechtelijke verhoudingen:
• Belangen van de enkelingen zijn steeds gelijkwaardig
• Belang van één persoon kan niet de schending van het lichaam van de andere
persoon rechtvaardigen. (ook niet als die persoon daar een duidelijk aanwijsbaar,
wettig belang bij heeft.) -> deskundig onderzoek aangevraagd door de tegenpartij in
het kader van een burgerlijke rechtzaak kan niet verplicht worden opgelegd aan
tegenpartij.
• Voorbeelden:
o Delphine Boël: Wanneer hij geen koning meer was (verlies
onschendbaarheid), kon zij beweren dat hij haar vader was. Dit kan enkel via
een DNA- analyse, dit kan niet gedwongen worden, Albert mag dat weigeren.
Hierdoor kan Delphine niet aantonen dat Albert haar vader is. Als men
weigert om mee te werken, dan komt men de andere partij tegemoet door
haar te geloven. Albert moet nu zelf kunnen bewijzen dat het niet zo is. (dit is
moeilijk.) bv door aan te tonen dat hij in de periode van de bevruchting niet in
dezelfde regio was, onvruchtbaarheid? Bewijs is dus bijna onmogelijk. Dus op
die manier zal de rechter bijna zeker concluderen dat Delphine de dochter is
van Albert.Men kan dus in geen enkele situatie gedwongen worden om ook
maar een minimum van je fysieke integriteit vrij te geven.
2
, Privaat recht
o Via DNA-analyse -> nauwkeurig zien wie de biologische vader is van een kind.
In afstammingsgeschillen wordt deze techniek dan ook vaak aangewend.
Vermoedelijke vader kan echter niet verplicht worden mee te werken aan dit
onderzoek. Indien man weigert mag de rechter daar wel het vermoeden uit
afleiden dat hij het kind verwekt heeft.
o Uitzondering op de algemene regel die enkel geldt in afstammingsgeschillen
(rechter mag vermoeden)
het lichaam wordt dus preventief beschermd tegen aantasting door derden. Elke aantasting
van de fysieke integriteit is ongeoorloofd, hoe miniem ook. Indien de fysieke integriteit toch
wordt aangetast, dan kan dit 2 gevolgen hebben:
• Een strafsanctie – misdrijven van vrijwillige of onvrijwillige slagen en verwondingen
• Op burgerrechtelijk vlak zal dit aanleiding geven tot het vergoeden van schade op
grond van artikel (1382 B.W)
Het bijzondere geval van de medische handeling:
Vrijwel ieder medische behandeling of medisch onderzoek tast de lichamelijke integriteit aan
zonder dat de arts hiervoor aansprakelijk kan worden gesteld. De verklaring hiervoor ligt in
de toelating van de wetgever. De wetgever heeft het medisch beroep organisatorisch
gereglementeerd.
Voorwaarden zodat de medische ingreep geoorloofd zou zijn:
• Medische noodzaak moet bestaan.
• Tussenkomst van de geneesheer moet een preventief, diagnostisch of curatief doel
hebben.
• Redelijke proportie moet bestaan tussen het medisch risico, waarmee de ingreep
gepaard gaat en het gunstig resultaat dat hij kan opleveren.
• Geneesheer moet worden beoefend met naleving van de regels van de kunst, met
gebruikmaking van de recente wetenschappelijke kennis en de moderne medische
technieken.
• Patiënt moet na geïnformeerd te zijn , vrij toestemmen in de behandeling ( informed
consent)
De bescherming van het lichaam en het zelfbeschikkingsrecht van het individu:
Het lichaam wordt niet alleen beschermd ten opzichte van derden, maar ook ten aanzien
van de persoon zelf. Hij is daartoe beperkt in zijn zelfbeschikkingsrecht.
Het zelfbeschikkingrecht van de persoon wint steeds meer veld op de principiële
ontastbaarheid van het lichaam. Dit tekend voor de groeiende juridische mondigheid van de
persoon, maar ook voor de veranderende maatschappelijke denkbeelden hierover (
Christelijke versus vrijzinnige moraal)
3
, Privaat recht
Voorbeelden:
• Zelfmoord: zelfmoord is de uiterste beschikking over het lichaam en het leven.
Zelfmoord wordt niet verboden in de strafwet. In het burgerlijk recht kan een
mislukte zelfmoordpoging wel een grond tot echtscheiding zijn.
Euthanasie: = geassisteerde zelfdoding: iemand anders doet het bij jou.
o opzettelijke levensverkortende handeling of het verzuim in die zin ten behoeve van
een stervende of zwaar lijdende ongeneeslijke ziekte op diens verzoek. Sinds de
inwerkingstreding van de wet van 28mei 2002 in september 2002 is euthanasie
onder bepaalde voorwaarden mogelijk, waar het voordien strafbaar was. Passieve
euthanasie werd echter reeds land gedoogd. (60000 overlijdens waarvan 2000
euthanasie (=veel)
o Voorwaarden:
o Patiënt bevindt zich in een medisch uitzichtloze toestand van aanhoudend en
ondraaglijk fysiek of psychisch lijden dat niet kan worden gelenigd.
o Enkel op schriftelijk verzoek van de bewuste handelingsbekwamen, na
raadpleging van een tweede arts; (door wetwijziging in 2014 ->
‘oordeelsbekwame’ minderjarigen kunnen ook euthanasie aanvragen,
dementerende echter nog steeds niet.
o Indien niet terminaal (bedenkttijd van een maand + verplichte raadpleging
van een derde arts-specialist in de aandoening waaraan de patiënt leidt.
o Indien niet bewust, is euthanasie mogelijk op basis van een hoogstends 5 jaar
oude voorafgaande wilsverklaring, op voorwaarde dat de bewusteloze
toestand van de patiënt onomkeerbaar is, en na advies van een tweede arts.
2 vormen van euthanasie:
1. Passieve euthanasie: het ingrijpen door niet in te grijpen à iemand langzaam laten
uitdoven (medicatie stoppen, machines stilleggen) à bestaat al het langst. Palliatieve zorg:
overdosis verdoving, morfine. Grijze zone tussen ziekte en medicatie.
2.Actieve euthanasie: onmiddellijke levensbeëindigende daad: men spuit iets in het lichaam.
• Voorbeeld: prof in de economie, spreker, zeer deftig en ineens krijgt hij last van
vroegtijdige dementie. Één van de aftakelingsfasen is decorumverlies (= je verliest je
fatsoens-gevoel: je weet niet meer wat beleefd is en wat niet), hij loopt weg en kleed
zich uit en doet zijn grote behoefte. Hij beseft achteraf wat hij heeft gedaan en wilt
niet verder aftakelen dus vraagt euthanasie aan. Dit kan niet, dus hij pleegt
zelfmoord. De senaat is voorlopig aan het zoeken voor een oplossing voor deze
situaties.
• Voorbeeld: Terry Schiavo (belangrijke case): 20 jarige vrouw, net getrouwd en
geraakt betrokken in een verkeersongeval en geraakt in een coma waar ze niet uit
komt. Na 20 jaar zegt echtgenoot dat dit zeer uitzichtloos is. Alle hersenactiviteit is
afgestorven. Hij vraagt de rechtbank toe te laten om haar geen eten meer te geven
en haar te laten sterven. De ouders verzetten zich. Maar de rechter gaat akkoord met
de echtgenoot. De procedure gaat verder maar ondertussen wordt er gestopt met
het eten en het drinken. En ze overlijdt. Ondanks de lopende procedures van de
ouders.
Guillotine: onthoofden (Ontstaan omdat het minder pijnlijk zou zijn)
4
Personen- en familierecht
Hoofdstuk 1 De Persoon
1. Begrip
De persoon: ieder wezen die drager is van rechten en plichten.
• Persoon = rechtssubject
Juridische of rechtspersoonlijkheid: het geheel van rechten en plichten waardoor het rechtssubject
kan deelnemen aan het rechtsverkeer.
In ons rechtssysteem zijn alle menselijke wezens personen en hebben ze een rechtspersoonlijkheid.
De persoonlijkheid:
• De staat van de persoon (zijn rechtstoestand als enkeling, in de familie en in de natie)
• De bekwaamheid van de persoon (de geschiktheid van de persoon om rechten te hebben en
die uit te oefenen)
Twee catetorieën personen in het recht:
• De natuurlijk/ fysieke personen
Alleen de levende mens is een natuurlijke persoon. De levende mensen zijn drager van rechten en
plichten, ongeacht of zij hun rechten kunnen uitoefenen. Zij hebben een rechtspersoonlijkheid (in
vroegere tijden kon een mens door slavernij zijn rechtspersoonlijkheid verliezen)
Vroeger was burgerlijke dood een straf (in het wetboek van 1804 ontnam de volledige
rechtsbekwaamheid) de burgerlijke dood als straf is door de Grondwet afgeschaft.
Andere levende wezens: zoals dieren en planten, of levenloze voorwerpen hebben geen
rechtspersoonlijkheid. Dieren worden in het recht bij “zaken” ingedeeld. Dieren zijn objecten van het
recht, geen rechtsubjecten. Vroeger kreeg een varken een vonnis wegens de schade die het had
aangebracht (dood mens) Nu wetgeving tegen dierenbescherming.
De rechtspersoon: Rechtspersonen zijn Instellingen, stichtingen en groeperingen van individuen of
kapitalen die zoals de fysieke persoon titularis zijn van bepaalde rechten en bekwaamheden.
Rechtspersosonen hebben :
Rechten en plichten
Kunnen overeenkomsten sluiten
Geïdentificeerd worden door onder meer naam, woonplaats en nationaliteit
Geen fysiek bestaan
Beschikken enkel over vermogensrechten (eigendomsrecht, recht om contacten af te sluiten,
• Geen familierechten (recht om te huwen, te adopteren, ...
1
, Privaat recht
2. De Fysieke of natuurlijke persoon
Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens. De
persoon is verbonden aan zijn menselijk lichaam en zijn menselijk leven. Dit biologisch
gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische persoonlijkheid.
Het lichaam:
Het lichaam heeft een bijzonder juridisch statuut. Het lichaam wordt beschermd zowel ten
aanzien van andere personen, als tegen het beschikkingsrecht van de persoon zelf door
beperkingen van zijn wilsautonomie.
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door derden:
Het menselijk lichaam is onschendbaar. Een persoon kan niet gedwongen worden enige
aantasting van zijn fysieke integriteit te ondergaan. Toch moet een onderscheid gemaakt
worden tussen publiekrechtelijke en privaatrechtelijke verhoudingen.
Publiekrechtelijke verhoudingen:
• Het belang staat centraal van het individu dat recht heeft op fysieke
onschendbaarheid tegenover het belang van de samenleving.
• Maatschappelijk belang is van hogere waarde dan het belang van één individu.
• in het algemeen belang van heel de samenleving kan het gerechtvaardigd zijn dat de
fysieke integriteit van de persoon geschonden wordt, en dit onder dwang.
• Voorbeelden:
o De verplichte inenting tegen polio
o de wet betreffende de bescherming van de persoon van de geesterziekte, die
toelaat dat een geestesziekte onder dwang wordt behandeld.
o Fouillering en arrestatie
Privaatrechtelijke verhoudingen:
• Belangen van de enkelingen zijn steeds gelijkwaardig
• Belang van één persoon kan niet de schending van het lichaam van de andere
persoon rechtvaardigen. (ook niet als die persoon daar een duidelijk aanwijsbaar,
wettig belang bij heeft.) -> deskundig onderzoek aangevraagd door de tegenpartij in
het kader van een burgerlijke rechtzaak kan niet verplicht worden opgelegd aan
tegenpartij.
• Voorbeelden:
o Delphine Boël: Wanneer hij geen koning meer was (verlies
onschendbaarheid), kon zij beweren dat hij haar vader was. Dit kan enkel via
een DNA- analyse, dit kan niet gedwongen worden, Albert mag dat weigeren.
Hierdoor kan Delphine niet aantonen dat Albert haar vader is. Als men
weigert om mee te werken, dan komt men de andere partij tegemoet door
haar te geloven. Albert moet nu zelf kunnen bewijzen dat het niet zo is. (dit is
moeilijk.) bv door aan te tonen dat hij in de periode van de bevruchting niet in
dezelfde regio was, onvruchtbaarheid? Bewijs is dus bijna onmogelijk. Dus op
die manier zal de rechter bijna zeker concluderen dat Delphine de dochter is
van Albert.Men kan dus in geen enkele situatie gedwongen worden om ook
maar een minimum van je fysieke integriteit vrij te geven.
2
, Privaat recht
o Via DNA-analyse -> nauwkeurig zien wie de biologische vader is van een kind.
In afstammingsgeschillen wordt deze techniek dan ook vaak aangewend.
Vermoedelijke vader kan echter niet verplicht worden mee te werken aan dit
onderzoek. Indien man weigert mag de rechter daar wel het vermoeden uit
afleiden dat hij het kind verwekt heeft.
o Uitzondering op de algemene regel die enkel geldt in afstammingsgeschillen
(rechter mag vermoeden)
het lichaam wordt dus preventief beschermd tegen aantasting door derden. Elke aantasting
van de fysieke integriteit is ongeoorloofd, hoe miniem ook. Indien de fysieke integriteit toch
wordt aangetast, dan kan dit 2 gevolgen hebben:
• Een strafsanctie – misdrijven van vrijwillige of onvrijwillige slagen en verwondingen
• Op burgerrechtelijk vlak zal dit aanleiding geven tot het vergoeden van schade op
grond van artikel (1382 B.W)
Het bijzondere geval van de medische handeling:
Vrijwel ieder medische behandeling of medisch onderzoek tast de lichamelijke integriteit aan
zonder dat de arts hiervoor aansprakelijk kan worden gesteld. De verklaring hiervoor ligt in
de toelating van de wetgever. De wetgever heeft het medisch beroep organisatorisch
gereglementeerd.
Voorwaarden zodat de medische ingreep geoorloofd zou zijn:
• Medische noodzaak moet bestaan.
• Tussenkomst van de geneesheer moet een preventief, diagnostisch of curatief doel
hebben.
• Redelijke proportie moet bestaan tussen het medisch risico, waarmee de ingreep
gepaard gaat en het gunstig resultaat dat hij kan opleveren.
• Geneesheer moet worden beoefend met naleving van de regels van de kunst, met
gebruikmaking van de recente wetenschappelijke kennis en de moderne medische
technieken.
• Patiënt moet na geïnformeerd te zijn , vrij toestemmen in de behandeling ( informed
consent)
De bescherming van het lichaam en het zelfbeschikkingsrecht van het individu:
Het lichaam wordt niet alleen beschermd ten opzichte van derden, maar ook ten aanzien
van de persoon zelf. Hij is daartoe beperkt in zijn zelfbeschikkingsrecht.
Het zelfbeschikkingrecht van de persoon wint steeds meer veld op de principiële
ontastbaarheid van het lichaam. Dit tekend voor de groeiende juridische mondigheid van de
persoon, maar ook voor de veranderende maatschappelijke denkbeelden hierover (
Christelijke versus vrijzinnige moraal)
3
, Privaat recht
Voorbeelden:
• Zelfmoord: zelfmoord is de uiterste beschikking over het lichaam en het leven.
Zelfmoord wordt niet verboden in de strafwet. In het burgerlijk recht kan een
mislukte zelfmoordpoging wel een grond tot echtscheiding zijn.
Euthanasie: = geassisteerde zelfdoding: iemand anders doet het bij jou.
o opzettelijke levensverkortende handeling of het verzuim in die zin ten behoeve van
een stervende of zwaar lijdende ongeneeslijke ziekte op diens verzoek. Sinds de
inwerkingstreding van de wet van 28mei 2002 in september 2002 is euthanasie
onder bepaalde voorwaarden mogelijk, waar het voordien strafbaar was. Passieve
euthanasie werd echter reeds land gedoogd. (60000 overlijdens waarvan 2000
euthanasie (=veel)
o Voorwaarden:
o Patiënt bevindt zich in een medisch uitzichtloze toestand van aanhoudend en
ondraaglijk fysiek of psychisch lijden dat niet kan worden gelenigd.
o Enkel op schriftelijk verzoek van de bewuste handelingsbekwamen, na
raadpleging van een tweede arts; (door wetwijziging in 2014 ->
‘oordeelsbekwame’ minderjarigen kunnen ook euthanasie aanvragen,
dementerende echter nog steeds niet.
o Indien niet terminaal (bedenkttijd van een maand + verplichte raadpleging
van een derde arts-specialist in de aandoening waaraan de patiënt leidt.
o Indien niet bewust, is euthanasie mogelijk op basis van een hoogstends 5 jaar
oude voorafgaande wilsverklaring, op voorwaarde dat de bewusteloze
toestand van de patiënt onomkeerbaar is, en na advies van een tweede arts.
2 vormen van euthanasie:
1. Passieve euthanasie: het ingrijpen door niet in te grijpen à iemand langzaam laten
uitdoven (medicatie stoppen, machines stilleggen) à bestaat al het langst. Palliatieve zorg:
overdosis verdoving, morfine. Grijze zone tussen ziekte en medicatie.
2.Actieve euthanasie: onmiddellijke levensbeëindigende daad: men spuit iets in het lichaam.
• Voorbeeld: prof in de economie, spreker, zeer deftig en ineens krijgt hij last van
vroegtijdige dementie. Één van de aftakelingsfasen is decorumverlies (= je verliest je
fatsoens-gevoel: je weet niet meer wat beleefd is en wat niet), hij loopt weg en kleed
zich uit en doet zijn grote behoefte. Hij beseft achteraf wat hij heeft gedaan en wilt
niet verder aftakelen dus vraagt euthanasie aan. Dit kan niet, dus hij pleegt
zelfmoord. De senaat is voorlopig aan het zoeken voor een oplossing voor deze
situaties.
• Voorbeeld: Terry Schiavo (belangrijke case): 20 jarige vrouw, net getrouwd en
geraakt betrokken in een verkeersongeval en geraakt in een coma waar ze niet uit
komt. Na 20 jaar zegt echtgenoot dat dit zeer uitzichtloos is. Alle hersenactiviteit is
afgestorven. Hij vraagt de rechtbank toe te laten om haar geen eten meer te geven
en haar te laten sterven. De ouders verzetten zich. Maar de rechter gaat akkoord met
de echtgenoot. De procedure gaat verder maar ondertussen wordt er gestopt met
het eten en het drinken. En ze overlijdt. Ondanks de lopende procedures van de
ouders.
Guillotine: onthoofden (Ontstaan omdat het minder pijnlijk zou zijn)
4
