Celleer - samenvatting (ppts + boek) (D013520A)

 INLEIDING TOT DE CYTOLOGIE

Een cel is de kleinste anatomische en functionele eenheid van leven, gevormd door deling van eerdere
bestaande cellen.
 Cel theorie:
1. Cellen zijn de bouwstenen van alle planten en dieren
2. Cellen zijn de kleinste functionerende eenheden van leven
3. Cellen worden gevormd door deling van cellen
4. Hebben een inwendig evenwicht (homeostase)
Prokaryoten vs Eukaryoten (10µm)
Cel differentiatie
Centrale dogma van de celbiologie: DNA -> mRNA -> AZ-sequenties -> eiwitten
 Het zijn de eiwitten die bepalen hoe een cel, een weefsel en een organisme eruitziet en hoe deze
functioneren
Virussen
 Voldoen niet aan de definitie van een cel
 Replicatie afhankelijk van een gastheercel
 Genetische informatie is ook opgeslagen in DNA of RNA
 Receptor gemedieerde endocytose

 DE BOUW VAN EEN EUKARYOTE (MENSELIJKE) CEL

Zygote => klievingsdelingen => blastomeren => morula => blastocyst met embryonische stamcellen => embryo
Cel-differentiatie ifv specifieke genactivaties en omgevingsfactoren (micro environment)
 Oppervlakte cellen (epithelen)
 Steuncellen (bindweefsel)
 Contractiecellen (spierweefsel)
 Zenuwcellen (geleidingscellen)

DE CELMEMBRAAN OF PLASMALEMMA

Extreem dun: 6-10nm
 Stevigheid/ fysische barrière
 Selectieve passage/ uitwisseling van stofjes
 Herkennings- of communicatietaken: signalen

DE MEMBRAANLIPIDEN: 40% (GLYCEROLFOSFOLPIDIEN, SPHINGOLIPIDEN EN STEROLEN)
 Basisstructuur van elk celmembraan
 Amphiphatische moleculen
 Fosfolipiden dubbellaag => spontane formatie
 Selectieve barrière die het inwendige van de cel beschermt
 Zelf-herstellend voor kleine lekken
 Grote defecten => gespecialiseerd reparatie systeem waarbij calcium influx in de cel leidt tot fusie van
membraancompartimenten en ‘sealing’ van het lek
 Rigiditeit vs fluïditeit

1

, o Lengte koolstofstaarten: korte koolstofstaarten interageren minder met elkaar dan lange
(meer fluïditeit)
o Ratio verzadigde/onverzadigde vetzuren: niet verzadigde vetzuren => dubbele binding =>
‘knikken’ koolstofstaarten => niet dicht opeengeplakt => meer fluïditeit
o Hoeveelheid cholesterol: meer cholesterol verhoogt de stijfheid (opvullen gaten van de
geknikte koolstofstaarten)
 Typische membraan glycerofosfolipiden:
o Phosfatidyl choline/ sphingomyeline (buitenblad vd celmembraan)
o Phosfatidyl inositol (van belang bij ‘signaal transductie’)
o Phosfatidyl serine (apoptose)
 Sphingolipiden: membraanlipiden maar ‘ceramide’ (koppeling van sphingosine en een vetzuur ipv 2
vetzuurstaarten)
o Choline (sphingomyeline)
o Suikergroep (glycolipiden)
o Endocytose processen
 Membraan aanmaak
o Cytosol zijde van ER zitten enzymen die de membraanlipiden synthetiseren
o Modificatie in Golgi (inwendig)
o Scramblasen in ER (en cel-) membraan
o Flippasen/ floppasen in het Golgi apparaat
 Flippasen: enzymen die bepaalde fosfolipiden naar de cytosolische zijde van de
bilayer kantelen
 Floppasen: enzymen die bepaalde fosfolipiden van de cytolische zijde naar de niet-
cytosoliche zijde kantelen
 Membranen zijn asymmetrisch
 Lipidensamenstelling is uniek

MEMBRAANEIWITTEN: 55% (INTEGRALE MEMBRAANEIWITTEN, PERIFERE MEMBRAANEIWITTEN)
 Transmembraan eiwitten (integrale membraan eiwitten):
o Doorheen de lipid bilayer en steken met een deel van hun massa uit de membraan (binnen-
en buitzijde)
o Amphiphatisch, blijven steken door hydrofobe interacties tussen aminozuren en lipide delen
 Andere integrale membraaneiwitten
o Bijna helemaal in het cytosol en hangen aan de cytosolische zijde van de membraan
 Nog andere integrale membraaneiwitten
o Hangen als lipoproteïne covalent vast aan de membraan, direct of indirect via een
suikerketen
 Perifere membraaneiwitten
o Koppeling met integraal membraaneiwitten (maken zelf geen contact met de lipid bilayer)




2

, Membraan eiwitten (1/3 vd coderende genen)
 Kanaal eiwitten (transport molec/ionen)
 Receptor eiwitten (signalen
 Drager eiwitten (endocytose)
 Cel herkenning (immuniteit)
 Enzymen (bv cAMP)
 Verankeringseiwitten (CAM & integrines)
 Celcortex (intracellulair) => bepaling vd vorm vd cel (bv rode bloedcel)
o Spectrine, actine, myosine
 Rol in vorm & stevigheid van cel
 Rol bij vasthouden van membraan extracellulaire eiwitten
Membraan-lokalisatie vd eiwitten
 Organisatie van membraandomeinen:
o Koppeling aan de celcortex
o Koppeling aan de extracellulaire eiwitten
o Koppeling aan de transmembraaneiwitten van een andere cel
o Gebruik maken van een tight-junction band => membraaneiwitten kunnen niet meer
passeren
 Lipid rafts: zones met bijzondere lipiden samenstelling (veel cholesterol en verzadigde fosfolipiden =>
weinig membraanfluïditeit => weinig mobiliteit)

SUIKERKETENS: 5%
 Celherkenning, celvasthechting en receptor
 Glycoproteïnen en glycolipiden
o Veel => glycocalix: celherkenning, bescherming, lubrificant of verankering van de cel
 Voorbeelden:
o Bloedgroepen
o Neutrofielen: voor herkenning van ontsteking in het weefsel (lectine komt dan tot expressie)
o Op de celmembraan van oppervlaktecellen van de bloedvaten


CELMEMBRAAN FUNCTIES (3)

 STEVIGHEID
 Dankzij celmembraan
 Dankzij cytoskelet
 Dankzij Cel-cel verbindingen
o Molecules: cellulaire adhesiemolecules (CAM’s)
 Cel-cel transmembranair (cadherines)
 Cel-basale membraan (integrines)
 Cel-interstitiële matrix (integrines)




3