INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk 1: Inleiding ..................................................................................................................................... 8
1. Hersenen: Anatomie en functies van de hersenen .......................................................................................... 8
1.1. Cerebrum (telencephalon) – grote hersenen ........................................................................................... 8
1.1.1. Cortex cerebri .............................................................................................................................. 8
1.1.2. Prefrontale cortex ....................................................................................................................... 9
1.1.3. Primaire motorische cortex ......................................................................................................... 9
1.1.4. Secundaire motorische schors................................................................................................... 10
1.1.5. Primaire sensorische cortex ...................................................................................................... 10
1.1.6. Secundaire sensorische schors .................................................................................................. 10
1.1.7. Visuele cortex ............................................................................................................................ 11
1.1.8. Auditieve cortex ........................................................................................................................ 11
1.1.9. Gnostisch centrum .................................................................................................................... 11
1.2. Diencephalon .................................................................................................................................... 11
1.3. Hersenstam ....................................................................................................................................... 12
1.4. Cerebellum (kleine hersenen) ........................................................................................................... 12
2. Ruggenmerg .......................................................................................................................................... 12
2.1. Sensibel systeem voor zintuiglijke waarnemingen ........................................................................... 12
2.2. Motorisch systeem voor beweging ................................................................................................... 13
2.3. Limbisch systeem voor emotioneel gedrag ....................................................................................... 13
2.4. Nucleus accumbens of ventraal stratium .......................................................................................... 13
3. Neurotransmissie................................................................................................................................... 14
3.1. Klassieke anterograde neurotransmissie .......................................................................................... 14
3.1.1. Hoe communiceren zenuwcellen? ............................................................................................ 14
3.1.2. De actiepotentiaal ..................................................................................................................... 15
3.2. Synaptische neurotransmissie ........................................................................................................... 16
3.3. De klassieke neurotransmitters......................................................................................................... 16
3.4. Retrograde neurotransmissie (e.g. endocannabinoïden).................................................................. 17
3.5. Extrasynaptische neurotransmissie ................................................................................................... 17
4. Aangrijpingspunten voor psychofarmaca.............................................................................................. 18
4.1. Receptoren ........................................................................................................................................ 20
4.1.1. Affiniteit & intrisnsieke activiteit ............................................................................................... 22
4.2. Ionkanalen ......................................................................................................................................... 23
4.3. Enzymen ............................................................................................................................................ 24
4.4. Carriers of transporters ..................................................................................................................... 25
5. Mechanismen van neuromodulatie ....................................................................................................... 25
5.1. Desensitisatie .................................................................................................................................... 26
5.2. Down-regulatie .................................................................................................................................. 26
5.3. Up-regulatie....................................................................................................................................... 26
1
, 5.4. Supersensitiviteit ............................................................................................................................... 26
6. Neurotransmitters ................................................................................................................................. 27
6.1. Noradrenaline ................................................................................................................................... 28
6.1.1. Adrenaline (AD) ......................................................................................................................... 29
6.1.2. Adrenerge receptoren ............................................................................................................... 29
6.1.3. Signaaltransductie-mechanismen van adrenerge receptoren (GPCRs) ..................................... 30
6.1.4. Beëindiging van de effecten van NAD – (Re)Uptake ................................................................. 31
6.1.5. Re-uptake transporters voor monoamines NET, DAT en SERT .................................................. 32
6.1.6. Beëindiging van de effecten van NAD & adrenaline – Metabolisatie........................................ 32
6.1.7. NAD & adrenaline metabolisatie ............................................................................................... 33
6.1.8. Centrale adrenerge banen......................................................................................................... 33
6.1.9. Centrale NAD-erge banen vanaf de locus coeruleus ................................................................. 33
6.2. Dopamine .......................................................................................................................................... 34
6.2.1. dopaminerge zenuwbanen ........................................................................................................ 35
6.3. Serotonine (5HT) ............................................................................................................................... 36
6.3.1. Serotoninerge neurotransmissie ............................................................................................... 36
6.3.2. 5HTerge banen vanaf de raphe nucleus .................................................................................... 37
6.3.3. Serotonine receptoren overzicht .............................................................................................. 38
Hoofdstuk 2: Antidepressiva ......................................................................................................................... 39
1. Majeure depressie ......................................................................................................................................... 39
1.1. Symptomen ............................................................................................................................................ 39
1.2. In de hersenen........................................................................................................................................ 39
1.2.1. Serotoninerge neurotransmissie ..................................................................................................... 41
1.2.2. Noradrenerge neurotransmissie ..................................................................................................... 42
1.3. Neurobiologie van majeure depressie ................................................................................................... 43
1.3.1. Problemen met neuronale netwerkactiviteiten en monoaminerge neurotransmissie thv de
prefrontale cortex ..................................................................................................................................... 43
1.3.2. Problemen met hyperactiviteit van limbische regio’s zoals amygdala............................................ 43
1.3.3. Verminderde neurogenese en neuroplasticiteit ............................................................................. 44
1.3.4. Neuroinflammatie; inflammatiemediatoren zoals IL1b, TNFa beïnvloeden monoaminerge en
glutamaterge neurotransmissie en neuronale plasticiteit ........................................................................ 45
1.4. Behandeling van een depressie .............................................................................................................. 46
2. Behandeling van unipolaire majeure depressie met monoaminerge farmaca.............................................. 46
2.1. Heropnameremmers van noradrenaline, serotonine, dopamine .......................................................... 47
2.1.1. Niet-selectieve heropnameremmers .............................................................................................. 48
2.1.2. Selectieve heropnameremmers voor serotonine = SSRI’s .............................................................. 50
2.1.3. NRI’s = Selectieve noradrenaline reuptake inhibitor....................................................................... 55
2.2. Antidepressiva direct werkend op de receptoren .................................................................................. 56
2.2.1. Trazodon Nestrolan® ....................................................................................................................... 57
2.2.2. Mirtazapine, mianserine ................................................................................................................. 57
2.2.3. Agomelatine Valdoxan® .................................................................................................................. 57
2.2.4. Vortioxetine Brintellixâ (10 mg een maal per dag).......................................................................... 58
2.3. Mono-amine-oxidase-inhibitoren .......................................................................................................... 58
3. Behandeling Glutamaterge middelen bij een unipolaire majeure depressie ................................................. 60
3.1. Werkingsmechanisme esketamine......................................................................................................... 61
3.1.1. Neveneffecten esketamine ............................................................................................................. 61
2
, 4. Middelen bij een unipolaire milde depressie: Sint-Janskruid ......................................................................... 62
4.1. Hypericum perforatum Hyperiplant® ..................................................................................................... 62
5. Plaatsbepaling antidepressiva....................................................................................................................... 62
6. Conclusie folia BCFI juli 2018 & Meta-analyse Capriani et al. (2018) The Lancet 391, 1357-66 ................... 63
7. Zwangerschap ....................................................................................................................................... 63
8. Interacties .............................................................................................................................................. 64
Hoofdstuk 3: Antipsychotica ......................................................................................................................... 65
1. Psychotische stoornissen & Schizofrenie ....................................................................................................... 65
1.1. Neurobiologie van schizofrenie ......................................................................................................... 66
1.1.1. Oorzaken ................................................................................................................................... 66
1.1.2. Positieve symptomen ................................................................................................................ 70
1.1.3. Negatieve symptomen .............................................................................................................. 71
2. Conventionele of typische antipsychotica ............................................................................................. 72
2.1. D2 receptor antagonisme: de effecten en neveneffecten ................................................................ 73
2.2. Antipsychotica met verlengde werking ............................................................................................. 74
3. Atypische of nieuwere antipsychotica ................................................................................................... 75
3.1. Serotonine-dopamine antagonist...................................................................................................... 76
3.1.1. Sertonine-dopamine antagonist – SDA ..................................................................................... 79
3.2. Andere atypische mechanismen ....................................................................................................... 80
3.2.1. De rol van 5-HT1A receptor ....................................................................................................... 80
3.2.2. Atypische antipsychotica en verbetering van negatieve symptomen ........................................... 81
3.3. Doeltreffendheid atypische antipsychotica....................................................................................... 81
3.4. Ongewenste effecten atypische antipsychotica ................................................................................ 82
4. Indicaties en contra-indicaties antipsychotica ...................................................................................... 82
4.1. Indicaties ........................................................................................................................................... 82
4.2. Contra-indicaties ............................................................................................................................... 83
5. Zwangerschap en borstvoeding............................................................................................................. 84
6. Interacties .............................................................................................................................................. 84
Hoofdstuk 4: Hypnotica (mineure tranquilisers) ............................................................................................ 85
1. Neurobiologie van slaapstoornissen.............................................................................................................. 85
1.1. Alertheid ............................................................................................................................................ 85
1.2. Slaap-waak switch ............................................................................................................................. 87
1.3. Slapeloosheid .................................................................................................................................... 88
1.4. GABAerge neurotransmissie ............................................................................................................. 88
1.4.1. Synthese en metabolisatie van het aminozuur GABA ............................................................... 89
2. Benzodiazepines .................................................................................................................................... 90
2.1. Effecten van benzodiazepine ............................................................................................................ 92
2.2. Farmacokinetiek benzodiazepines .................................................................................................... 92
2.3. Benzodiazepine full agonisten indicaties .......................................................................................... 93
2.4. Neveneffecten ................................................................................................................................... 94
2.5. Addendum – bezodiazepine antagonist ............................................................................................ 95
3
, 3. Andere GABAA receptor positieve allosterische modulatoren = zolpidem, zopiclon ............................. 96
3.1. Z drugs neveneffecten ....................................................................................................................... 96
4. Melatonine ............................................................................................................................................ 97
5. Valeriaanextracten ................................................................................................................................ 98
6. Diverse middelen ................................................................................................................................... 99
7. Aanpak slapeloosheid – kernboodschap ............................................................................................... 99
Hoofdstuk 5: Anxiolytica ............................................................................................................................. 100
1. Neurobiologie van angst- en stressstoornissen ........................................................................................... 100
1.1. Soorten angst- en stressstoornissen .................................................................................................... 100
1.2. Neurobiologie ....................................................................................................................................... 101
2. Anxiolyse ..................................................................................................................................................... 103
2.1. aniolyse Door benzodiazepines ............................................................................................................ 103
2.2. Anxiolyse door antidepressiva............................................................................................................. 103
2.3. Diversen................................................................................................................................................ 103
3. Aanpak bij angst- en stressstoornissen ....................................................................................................... 104
3.1. Aanpak van gegeneraliseerde angststoornissen (GAS) ........................................................................ 104
3.2. Aanpak van paniekstoornissen ............................................................................................................. 104
3.3. Aanpak van fobie .................................................................................................................................. 105
3.4. Aanpak van sociale angststoornissen ................................................................................................... 105
Hoofdstuk 6: Stemmingsstabilisatoren ........................................................................................................ 106
1. Bipolaire stoornis ......................................................................................................................................... 106
1.1. Symptomen van manie.................................................................................................................... 106
2. Behandeling van bipolaire stoonrissen ................................................................................................ 107
3. Lithiumzouten ...................................................................................................................................... 108
4. Andere mood stabilisers ...................................................................................................................... 109
4.1. bepaalde anti-epileptica .................................................................................................................. 109
4.2. atypische antipsychotica bij manie ................................................................................................. 109
Hoofdstuk 7: Anti-epileptica ....................................................................................................................... 110
1. Wat is epilepsie?.......................................................................................................................................... 110
1.1. Soorten epileptische aanvallen ............................................................................................................ 110
1.2. Soorten epileptische aanvallen & diagnose ......................................................................................... 111
1.3. Status epilepticus ................................................................................................................................. 111
1.4. Epilepsiesyndromen ............................................................................................................................. 111
1.5. Epilepsie incidentie, oorzaken .............................................................................................................. 112
1.6. Epilepsy spectrum disorder .................................................................................................................. 112
1.7. Behandeling epilepsie .......................................................................................................................... 113
1.8. Plaatsbepaling ...................................................................................................................................... 113
1.9. Pathofysiologie van epilepsie ............................................................................................................... 114
2. Indeling volgens werkingsmechanisme ....................................................................................................... 116
3. Indeling volgens werkingsspectrum ............................................................................................................ 119
4
, 3.1. Anti-epileptica met een breder spectrum ............................................................................................ 119
3.1.1. Valproïnezuur – natriumvalproaat ................................................................................................ 119
3.1.2. Lamotrigine ................................................................................................................................... 121
3.1.3. Levetiracetam en analogen ........................................................................................................... 121
3.1.4. Topiramaat .................................................................................................................................... 122
3.1.5. Perampanel ................................................................................................................................... 123
3.2. Anti-epileptica met een nauwer spectrum........................................................................................... 123
3.2.1. Carbamazepine en oxcarbazepine ................................................................................................ 124
3.2.2. Gabapentine en pregabaline ......................................................................................................... 125
3.2.3. Fenobarbital en primidon .............................................................................................................. 126
3.2.4. Fenytoïne en natriumfenytoïne .................................................................................................... 126
3.2.5. Tiagabine ....................................................................................................................................... 127
3.2.6. Lacosamide .................................................................................................................................... 127
3.3. Andere anti-epileptica .......................................................................................................................... 128
3.3.1. Felbamaat ...................................................................................................................................... 128
3.3.2. Vigabatrin ...................................................................................................................................... 128
3.3.3. Ethosuximide ................................................................................................................................. 128
4. Behandeling................................................................................................................................................. 129
4.1. Stoppen van de anti-epileptische behandeling ................................................................................... 129
4.2. Behandeling van vrouwelijke epilepsiepatiënten ................................................................................ 129
Hoofdstuk 8: Aan middelen gebonden stoornissen en hun behandeling...................................................... 131
1. Verslaving .................................................................................................................................................... 131
1.1. Mesolimbische dopaminerge baan medieert “rewarding” ............................................................. 131
1.2. Neurobiologie van verslaving ............................................................................................................... 132
1.3. Hersengebieden en neuromediatoren betrokken in verslaving........................................................... 132
2. Opoïden en middelen bij opoïdeverslaving.................................................................................................. 133
2.1. Opoïden ................................................................................................................................................ 133
2.2. Medicatie bij opoïdeverslaving ............................................................................................................ 134
3. Alochol en middelen bij alcholmisbruik ....................................................................................................... 135
3.1. Alcoholverslaving ................................................................................................................................. 136
3.2. Middelen bij alcoholmisbruik ............................................................................................................... 137
3.2.1. alcoholontwenning ........................................................................................................................ 137
3.2.2. Terugvalpreventie ......................................................................................................................... 137
3.3. Interacties tussen geneesmiddelen en alcohol .................................................................................... 138
4. Nicotine en middelen bij tabakmisbruik ...................................................................................................... 138
5. Cannabinoïden ............................................................................................................................................ 140
5.1. CB1 receptor agonisten: klinisch gebruik ............................................................................................. 140
5.2. Middelen bij cannabisafhankelijkheid .................................................................................................. 141
6. Dissociatieve anesthetica ............................................................................................................................ 141
6.1. PCP, ketamine en dextromethorphan ............................................................................................. 141
7. Centrale stimulantia ............................................................................................................................ 142
7.1. Amfetamine en -derivaten .............................................................................................................. 142
7.1.1. Re-uptake transporters NET, DAT en SERT .............................................................................. 142
7.1.2. Amfetamine effecten algemeen .............................................................................................. 143
5
, 7.1.3. Amfetamine neveneffecten..................................................................................................... 143
7.2. Cocaïne ............................................................................................................................................ 144
7.3. Middelen bij verslaving aan centrale stimulantia............................................................................ 144
8. Hallucinogenen (verwant met monoamines) ...................................................................................... 144
8.1. Effecten van LSD .............................................................................................................................. 145
8.2. Werkingsmechanisme hallucinogenen = partieel 5HT 2A agonisme. ............................................. 145
Hoofdstuk 9: Middelen bij ADHD ................................................................................................................ 146
1. ADHD aandacht – hersenregio’s.................................................................................................................. 146
2. ADHD hyperactiviteit en impulsiviteit – hersenregio’s ................................................................................ 146
3. ADHD bij volwassenen ................................................................................................................................. 148
4. Behandeling van ADHD ............................................................................................................................... 149
4.1. Methylfenidaat ..................................................................................................................................... 149
4.2. Lis-dexamfetamine ............................................................................................................................... 150
4.3. Atomoxetine .................................................................................................................................... 150
4.4. Guanfacine ...................................................................................................................................... 151
4.5. Addendum ....................................................................................................................................... 151
4.6. Plaatsbepaling – behandeling.......................................................................................................... 152
Hoofdstuk 10: Psychedelica als geneesmiddel? ........................................................................................... 153
1. Inleiding ....................................................................................................................................................... 153
2. Kan je psychedelica gebruiken als medicatie? ............................................................................................. 154
3. OVer welk soort onderzoek gaat het? ......................................................................................................... 156
4. Enkele voorbeelden – psychedelica bij mentale aandoeningen .................................................................. 156
4.1. MDMA voor post-tramuatische stressstoornis .................................................................................... 156
4.1.1. Tijdslijn .......................................................................................................................................... 156
4.1.2. MDMA-assisted psychotherapy .................................................................................................... 156
4.1.3. Typische therapeutische effecten ................................................................................................. 157
4.1.4. Neveneffecten ............................................................................................................................... 158
4.1.5. Wat mag dat kosten? .................................................................................................................... 158
4.1.6. Wat is het onderliggende werkingsmechanisme?......................................................................... 158
4.2. (Es)ketamine voor therapieresistente depressie ................................................................................. 160
4.2.1. Tijdslijn .......................................................................................................................................... 160
4.2.2. Typische therapeutische effecten ................................................................................................. 160
4.2.3. Is het therpaeutische effect geassocieerd met het psychedelisch/ dissociatieve effect?............. 162
4.2.4. Effecten op bewustzijn en gemoed ............................................................................................... 162
4.2.5. Hebben R-ketamine of andere niet- dissociatieve NMDA-receptor antagonisten therapeutische
effecten in depressie? ............................................................................................................................. 163
4.2.6. Wat zou de onderliggende onderliggende neurobiologische basis zijn? ...................................... 163
4.3. Psilocybine voor TRD ............................................................................................................................ 165
4.3.1. Tijdslijn .......................................................................................................................................... 165
4.3.2. Typische therapeutische effecten ................................................................................................. 165
4.3.3. Werkt het beter dan andere antidepressiva? ............................................................................... 166
4.3.4. Wat zou de onderliggende neurbiolosiche basis zijn? .................................................................. 167
4.3.5. Een reset van het brein met betere flexibiliteit en minder pieken? ............................................. 168
6