SAMENVATTING
DIDACTIEK 2024
,2
Inhoud
Hoofdstuk 1: Hoe lesgeven in een wereld vol competenties?........................................................................... 5
1. Het opzetten van een uitdagende leeromgeving .......................................................................................... 5
2.De didactische handvatten ............................................................................................................................ 6
2.1 De didactische handvatten op een rijtje ....................................................................................................... 6
2.1.1 Actief en constructief leren ........................................................................................................................ 6
2.1.2 Integratie ................................................................................................................................................... 6
2.1.3 Concreet-aanschouwelijk werken .............................................................................................................. 7
2.1.4 Individualiseren .......................................................................................................................................... 7
2.1.5 Leerlinginitiatief ......................................................................................................................................... 7
2.1.6 Doelgericht leren ........................................................................................................................................ 8
2.1.7 Interactief leren ..................................................................................................................................... 8
2.1.8 Werkelijkheidsnabij onderwijs .............................................................................................................. 8
2.1.9 Sfeer en klasklimaat .............................................................................................................................. 8
3. Competentiegericht leren............................................................................................................................. 8
3.1 Competenties en fundamenteel leren ........................................................................................................... 8
3.2 Competentiegericht leren in de basisschool ................................................................................................. 9
3.3 Competentiegericht leren in de bachelor lager onderwijs ............................................................................ 9
Hoofdstuk 2: Twee bakens voor een uitdagende leeromgeving ....................................................................... 9
1. Baken 1: de beginsituatie van de leerlingengroep en de leerlingen ............................................................ 10
1.1 De beginsituatie van de leerlingen als vertrekpunt voor een uitdagende leeromgeving ............................ 10
1.2 Een verkenning van de beginsituatie .......................................................................................................... 10
1.2.1 De beginsituatie van de leerlingengroep............................................................................................. 10
1.2.2 De beginsituatie van het individuele kind ........................................................................................... 11
1.2.3 De zone van naaste ontwikkeling ........................................................................................................ 11
1.2.4 De beginsituatie achterhalen .............................................................................................................. 11
1.3 De verschillende facetten van de beginsituatie van de leerlingen .............................................................. 11
1.3.1 Het ontwikkelingsniveau van de leerlingen ......................................................................................... 11
1.3.2 De leer- of denkstijl van de leerlingen ................................................................................................. 12
1.3.3 Attitudes en motvationele leerlingkenmerken ................................................................................... 13
1.3.4 De leef- en belevingswereld van de leerlingen ................................................................................... 14
2. Baken 2: de doelen ..................................................................................................................................... 14
2.1 Doelgericht leren ......................................................................................................................................... 14
2.2 Soorten doelen ............................................................................................................................................ 15
2.2.1 Ontwikkelingsdoelen en eindtermen (ODET) ...................................................................................... 15
2.2.2 Leerplandoelen .................................................................................................................................... 16
2.2.3 Lesdoelen ............................................................................................................................................ 16
2.3 Lesdoelen formuleren ................................................................................................................................. 17
2.3.1 Drie componenten............................................................................................................................... 17
2.3.2 Enkele algemene regels ....................................................................................................................... 18
2.4 Doelen en evalueren ................................................................................................................................... 18
, 3
Hoofdstuk 3: Uitdagende leeromgeving tot stand brengen ............................................................................ 19
1. De rol van de leraar .................................................................................................................................... 19
1.1 Opvattingen over leren ............................................................................................................................... 19
1.1.1 Leren, rijping en ontwikkeling ............................................................................................................. 19
1.1.2 Leren als een duurzame gedragsverandering ..................................................................................... 20
1.1.3 Leren als een kwalitatieve ontwikkeling van handelingsstructuren .................................................... 20
1.1.4 Leren vanuit het (sociaal-)constructivisme ......................................................................................... 20
1.2 Soorten leerprocessen .............................................................................................................................. 21
1.2.1 Feiten, begrippen en procedures ............................................................................................................. 21
1.2.2 Cognitieve strategieën ............................................................................................................................. 22
1.2.3 Motorisch leren ........................................................................................................................................ 22
1.2.4 Affectief leren........................................................................................................................................... 23
1.2.5 Metakennis en metavaardigheden .......................................................................................................... 23
1.3 Leerprocessen begeleiden ........................................................................................................................... 23
1.3.1 Leerlingen motiveren om te leren ....................................................................................................... 23
1.3.2 Instructievaardigheden om actief constructief te leren. ..................................................................... 25
1.3.2 Demonstreren en expliciteren............................................................................................................. 25
1.3.3 Een gestructureerd leerklimaat ontwerpen ........................................................................................ 27
2. De rol van leerinhouden ............................................................................................................................. 28
2.1 De kennismaatschappij leidt tot cultuurpedagogische discussies .............................................................. 28
2.2 De opsplitsing in vakken ............................................................................................................................. 29
2.3 Analyseren van leerinhouden ...................................................................................................................... 29
2.3.1 Een inventarisatie ................................................................................................................................ 29
2.3.2 Een logische analyse ............................................................................................................................ 29
2.4 De volgorde van de leerinhouden ............................................................................................................... 29
2.4.1 De elaborerende ordening .................................................................................................................. 29
2.4.2 De lineaire of cursorische ordening..................................................................................................... 30
2.4.3 De thematische of exemplarische ordening ........................................................................................ 30
2.5 Noodzaak van een kritische analyse van de leerinhouden ......................................................................... 30
3. De rol van werkvormen .............................................................................................................................. 30
3.1 De relatie tussen de competentie van de lln. en de manier waarop deze beïnvloed kan worden door het
gebruik van verschillende werkvormen. ........................................................................................................... 30
3.2 Een diversiteit aan werkvormen ................................................................................................................. 31
3.3 Bepalende factoren bij het kiezen van een werkvorm ................................................................................ 31
3.4 Enkele didactische werkvormen op een rij .................................................................................................. 32
3.4.1 Aanbiedende werkvormen .................................................................................................................. 32
3.4.2 Gespreksvormen ................................................................................................................................. 33
3.4.3 Opdrachtsvormen................................................................................................................................ 35
3.4.4 Opdrachtsvormen die samen leren bevorderen ................................................................................. 36
3.4.5 Leerspelen ........................................................................................................................................... 37
3.4.6 Onderwijsstrategieën .......................................................................................................................... 37
4. De rol van media ........................................................................................................................................ 40
4.1 Media in de basisschool .............................................................................................................................. 40
, 4
4.2 Voorwaarden voor goed mediagebruik ...................................................................................................... 40
4.2.1 Plaats van media in het didactisch proces........................................................................................... 40
4.2.2 Kwaliteitskenmerken ........................................................................................................................... 41
4.2.3 Technische vaardigheden .................................................................................................................... 41
4.3 Enkele media nader bekeken ...................................................................................................................... 41
4.3.1 Het bord op een verdiende eerste plaats? .......................................................................................... 41
4.3.2 Werkbladen/ werkboeken/ oefenbundels .......................................................................................... 42
4.3.3 Digitale media ...................................................................................................................................... 43
5. De rol van evaluatie ................................................................................................................................... 44
5.1 Een nieuwe evaluatiecultuur ....................................................................................................................... 45
5.2 Evalueren is meten -waarderen – beslissen ................................................................................................ 45
5.3 Evaluatievormen ......................................................................................................................................... 45
5.4 Situering van het onderwijsleerproces ........................................................................................................ 45
5.4.1 Instructie en evaluatie ......................................................................................................................... 45
5.4.2 Procesgerichte evaluatie ..................................................................................................................... 46
5.5 De rol van de leerlingen .............................................................................................................................. 46
5.6 De kwaliteit van de evaluatie ...................................................................................................................... 46
5.6.1 Betrouwbaarheid en validiteit ............................................................................................................. 46
5.6.2 Selfmade toetsen tegenover extern ontwikkelde evaluatie-instrumenten ........................................ 46
5.7 Andere evaluatiemethoden, ook in het basisonderwijs .............................................................................. 47
5.7.1 Zelfevaluatie ........................................................................................................................................ 47
5.7.2 Peerevaluatie ....................................................................................................................................... 47
5.7.3 Portfolio ............................................................................................................................................... 47
5.8 Coöperatief onderwijs met aandacht voor gedifferentieerd evalueren en rapporteren ............................. 47
4. Op weg naar een zorgbrede klaspraktijk .................................................................................................... 48
DIDACTIEK 2024
,2
Inhoud
Hoofdstuk 1: Hoe lesgeven in een wereld vol competenties?........................................................................... 5
1. Het opzetten van een uitdagende leeromgeving .......................................................................................... 5
2.De didactische handvatten ............................................................................................................................ 6
2.1 De didactische handvatten op een rijtje ....................................................................................................... 6
2.1.1 Actief en constructief leren ........................................................................................................................ 6
2.1.2 Integratie ................................................................................................................................................... 6
2.1.3 Concreet-aanschouwelijk werken .............................................................................................................. 7
2.1.4 Individualiseren .......................................................................................................................................... 7
2.1.5 Leerlinginitiatief ......................................................................................................................................... 7
2.1.6 Doelgericht leren ........................................................................................................................................ 8
2.1.7 Interactief leren ..................................................................................................................................... 8
2.1.8 Werkelijkheidsnabij onderwijs .............................................................................................................. 8
2.1.9 Sfeer en klasklimaat .............................................................................................................................. 8
3. Competentiegericht leren............................................................................................................................. 8
3.1 Competenties en fundamenteel leren ........................................................................................................... 8
3.2 Competentiegericht leren in de basisschool ................................................................................................. 9
3.3 Competentiegericht leren in de bachelor lager onderwijs ............................................................................ 9
Hoofdstuk 2: Twee bakens voor een uitdagende leeromgeving ....................................................................... 9
1. Baken 1: de beginsituatie van de leerlingengroep en de leerlingen ............................................................ 10
1.1 De beginsituatie van de leerlingen als vertrekpunt voor een uitdagende leeromgeving ............................ 10
1.2 Een verkenning van de beginsituatie .......................................................................................................... 10
1.2.1 De beginsituatie van de leerlingengroep............................................................................................. 10
1.2.2 De beginsituatie van het individuele kind ........................................................................................... 11
1.2.3 De zone van naaste ontwikkeling ........................................................................................................ 11
1.2.4 De beginsituatie achterhalen .............................................................................................................. 11
1.3 De verschillende facetten van de beginsituatie van de leerlingen .............................................................. 11
1.3.1 Het ontwikkelingsniveau van de leerlingen ......................................................................................... 11
1.3.2 De leer- of denkstijl van de leerlingen ................................................................................................. 12
1.3.3 Attitudes en motvationele leerlingkenmerken ................................................................................... 13
1.3.4 De leef- en belevingswereld van de leerlingen ................................................................................... 14
2. Baken 2: de doelen ..................................................................................................................................... 14
2.1 Doelgericht leren ......................................................................................................................................... 14
2.2 Soorten doelen ............................................................................................................................................ 15
2.2.1 Ontwikkelingsdoelen en eindtermen (ODET) ...................................................................................... 15
2.2.2 Leerplandoelen .................................................................................................................................... 16
2.2.3 Lesdoelen ............................................................................................................................................ 16
2.3 Lesdoelen formuleren ................................................................................................................................. 17
2.3.1 Drie componenten............................................................................................................................... 17
2.3.2 Enkele algemene regels ....................................................................................................................... 18
2.4 Doelen en evalueren ................................................................................................................................... 18
, 3
Hoofdstuk 3: Uitdagende leeromgeving tot stand brengen ............................................................................ 19
1. De rol van de leraar .................................................................................................................................... 19
1.1 Opvattingen over leren ............................................................................................................................... 19
1.1.1 Leren, rijping en ontwikkeling ............................................................................................................. 19
1.1.2 Leren als een duurzame gedragsverandering ..................................................................................... 20
1.1.3 Leren als een kwalitatieve ontwikkeling van handelingsstructuren .................................................... 20
1.1.4 Leren vanuit het (sociaal-)constructivisme ......................................................................................... 20
1.2 Soorten leerprocessen .............................................................................................................................. 21
1.2.1 Feiten, begrippen en procedures ............................................................................................................. 21
1.2.2 Cognitieve strategieën ............................................................................................................................. 22
1.2.3 Motorisch leren ........................................................................................................................................ 22
1.2.4 Affectief leren........................................................................................................................................... 23
1.2.5 Metakennis en metavaardigheden .......................................................................................................... 23
1.3 Leerprocessen begeleiden ........................................................................................................................... 23
1.3.1 Leerlingen motiveren om te leren ....................................................................................................... 23
1.3.2 Instructievaardigheden om actief constructief te leren. ..................................................................... 25
1.3.2 Demonstreren en expliciteren............................................................................................................. 25
1.3.3 Een gestructureerd leerklimaat ontwerpen ........................................................................................ 27
2. De rol van leerinhouden ............................................................................................................................. 28
2.1 De kennismaatschappij leidt tot cultuurpedagogische discussies .............................................................. 28
2.2 De opsplitsing in vakken ............................................................................................................................. 29
2.3 Analyseren van leerinhouden ...................................................................................................................... 29
2.3.1 Een inventarisatie ................................................................................................................................ 29
2.3.2 Een logische analyse ............................................................................................................................ 29
2.4 De volgorde van de leerinhouden ............................................................................................................... 29
2.4.1 De elaborerende ordening .................................................................................................................. 29
2.4.2 De lineaire of cursorische ordening..................................................................................................... 30
2.4.3 De thematische of exemplarische ordening ........................................................................................ 30
2.5 Noodzaak van een kritische analyse van de leerinhouden ......................................................................... 30
3. De rol van werkvormen .............................................................................................................................. 30
3.1 De relatie tussen de competentie van de lln. en de manier waarop deze beïnvloed kan worden door het
gebruik van verschillende werkvormen. ........................................................................................................... 30
3.2 Een diversiteit aan werkvormen ................................................................................................................. 31
3.3 Bepalende factoren bij het kiezen van een werkvorm ................................................................................ 31
3.4 Enkele didactische werkvormen op een rij .................................................................................................. 32
3.4.1 Aanbiedende werkvormen .................................................................................................................. 32
3.4.2 Gespreksvormen ................................................................................................................................. 33
3.4.3 Opdrachtsvormen................................................................................................................................ 35
3.4.4 Opdrachtsvormen die samen leren bevorderen ................................................................................. 36
3.4.5 Leerspelen ........................................................................................................................................... 37
3.4.6 Onderwijsstrategieën .......................................................................................................................... 37
4. De rol van media ........................................................................................................................................ 40
4.1 Media in de basisschool .............................................................................................................................. 40
, 4
4.2 Voorwaarden voor goed mediagebruik ...................................................................................................... 40
4.2.1 Plaats van media in het didactisch proces........................................................................................... 40
4.2.2 Kwaliteitskenmerken ........................................................................................................................... 41
4.2.3 Technische vaardigheden .................................................................................................................... 41
4.3 Enkele media nader bekeken ...................................................................................................................... 41
4.3.1 Het bord op een verdiende eerste plaats? .......................................................................................... 41
4.3.2 Werkbladen/ werkboeken/ oefenbundels .......................................................................................... 42
4.3.3 Digitale media ...................................................................................................................................... 43
5. De rol van evaluatie ................................................................................................................................... 44
5.1 Een nieuwe evaluatiecultuur ....................................................................................................................... 45
5.2 Evalueren is meten -waarderen – beslissen ................................................................................................ 45
5.3 Evaluatievormen ......................................................................................................................................... 45
5.4 Situering van het onderwijsleerproces ........................................................................................................ 45
5.4.1 Instructie en evaluatie ......................................................................................................................... 45
5.4.2 Procesgerichte evaluatie ..................................................................................................................... 46
5.5 De rol van de leerlingen .............................................................................................................................. 46
5.6 De kwaliteit van de evaluatie ...................................................................................................................... 46
5.6.1 Betrouwbaarheid en validiteit ............................................................................................................. 46
5.6.2 Selfmade toetsen tegenover extern ontwikkelde evaluatie-instrumenten ........................................ 46
5.7 Andere evaluatiemethoden, ook in het basisonderwijs .............................................................................. 47
5.7.1 Zelfevaluatie ........................................................................................................................................ 47
5.7.2 Peerevaluatie ....................................................................................................................................... 47
5.7.3 Portfolio ............................................................................................................................................... 47
5.8 Coöperatief onderwijs met aandacht voor gedifferentieerd evalueren en rapporteren ............................. 47
4. Op weg naar een zorgbrede klaspraktijk .................................................................................................... 48
