Architectuur in Context Les 5
Het herbedenken van architectuur in
Renaissance Italië: Brunelleschi en Alberti
1 Etymologie van het begrip Renaissance
- Letterlijk: rinascimento/renaître: wedergeboorte van de klassieke oudheid
o Vloeit voort uit een depreciatie van de Middeleeuwse (Gotische) architectuur cfr.
Giorgio Vasari (artikel Trachtenberg les 4)
- Correcter is om de Renaissance als een volwaardige kunststroming an sich te beschouwen
die ontstaat vanuit een radicale breuk met de laat-Middeleeuwse cultuur: vanaf 14de eeuw
herontdekken schrijvers als Petrarcha, Dante, Boccaccio de Latijnse teksten van oa Cicero.
o De basisidee van Cicero is dat de mens zich door taal van de dieren onderscheidt.
In het leren en onderhouden van talige communicatie treedt het specifiek
menselijke naar voren. De cultivering van de talenkennis bij de mensen maakt hen
pas echt tot mensen, ook op moreel vlak: van de hoveling (Petrarcha), ideale
geloofsleven waarin de mens een actieve rol speelt (Dante)
- Sublimeren de stijl van de antieken tot een ideaal dat de grenzen van de literatuur
overschrijdt:
o Humanisme
§ Aan Cicerio ontleende concept van “menselijkheid” of “humaniteit”
(humanitas)
§ Filosofie en opvatting van de werkelijkheid: het bovennatuurlijke
verklaringsmodel van de Kerk (Scholastisch, Aquino) wordt vervangen door
het concept van de mens als maat van alle dingen.
§ Oorspronkelijk verstond men onder humanisme
• Een teruggrijpen op voornamelijk de Griekse oudheid als cultuur- en
vormingsideaal
• Een optimale ontwikkeling van de menselijke mogelijkheden door
de combinatie van kennis en deugd
• Een levensbeschouwing die zich niet beroept op goddelijke
openbaring, maar vertrouwt op het vermogen van de mens om zelf
zijn leven zin te geven
o In de kunsten:
§ Menselijk lichaam
§ Kunstenaar – Architect treedt uit anonimiteit van de gilde
§ (her-) uitvinding lineair perspectief: getrouwe en wetenschappelijke
weergave van de wereld
2 De uitzonderlijke Florentijnse context
2.1 De Magnificenzia van de Medici
- Belangrijk intellectueel en economisch centrum (wol en textiel)
- Middeleeuwse systeem van de Commumne: belasting op private rijkdom en promoten
van publieke investeringen
- 15de eeuw, De Medici: bankiers en mecenaat: Magnificenzia
1
, Architectuur in Context Les 5
- Firenze groeit uit tot cultureel labo oiv machtige families die elkaar met cultuur
beconcurreren
- Antieke invloeden
- Firenze, San Miniato al Monte, ca 1013
o Invloeden van klassieke architectuur
§ Voorgevel: tempelfront, arcade
§ Interieur: basilica, arcade, zuilen en kapitelen
§ Materiaal: marmer en mozaïken
3 Brunelleschi: de geboorte van een genie (1377 – 1446)
- Brunelleschi
o Florentijn
o Opgeleid als beeldhouwer en goudsmid
o Rome-reis om antieke beelden en architectuur te bestuderen
o Daedalus (Manetti, Vasari)
o Kernwoorden:
§ Lineair perspectief
§ Proportie (mathematische modellen van antieken)
§ Constructieve kennis van verschillende stijlen en periodes
§ Klassieke vormentaal
§ Materiaalkeuze tvv leesbaarheid en zuivere, uitgepuurde architectuurtaal
3.1 Het mysterie van de Duomo van Firenze
- Firenze, Duomo Sta Maria de Fiore, 1420 – 1436
o Grootste sinds Pantheon
o Moeilijkheid
§ Verhinderen van instorting tijdens de opbouw
§ 8 hoekig grondplan
o Oplossingen
§ Dubbele schaal (cfr Pantheon) met concentrische “kettingen” owv
spatkracht
§ Ribgewelf dat samenkomt in de lantaarn (Gotisch) owv de achthoek en
spitsboog is steviger dan rondboog
§ Visgraat metselwerkverband maakt helling van het metselwerk mogelijk en
verstevigt breekpunt van de voegen + zorgt voor continuïteit over de 8
gewelfkappen heen
§ In opstand vormen de gewelfkappen een omgekeerde halve boog
(zwaartepunt naar beneden)
§ Centraal vluchtpunt verzekerde dat de gewelven in het snijpunt zouden
samenkomen bij afwerking van de koepel (perspectief)
Videofragment (The Mystery of Florence Great Cathedral of Santa Maria)
è https://www.youtube.com/watch?v=wEUe8mq8CKs
- Ook door zijn tijdsgenoten wordt Brunelleschi tot genie uitgroepen
o Manetti wijdt een hele biografie aan Brunelleschi: Vita di Filippo Brunelleschi, 1480
2
Het herbedenken van architectuur in
Renaissance Italië: Brunelleschi en Alberti
1 Etymologie van het begrip Renaissance
- Letterlijk: rinascimento/renaître: wedergeboorte van de klassieke oudheid
o Vloeit voort uit een depreciatie van de Middeleeuwse (Gotische) architectuur cfr.
Giorgio Vasari (artikel Trachtenberg les 4)
- Correcter is om de Renaissance als een volwaardige kunststroming an sich te beschouwen
die ontstaat vanuit een radicale breuk met de laat-Middeleeuwse cultuur: vanaf 14de eeuw
herontdekken schrijvers als Petrarcha, Dante, Boccaccio de Latijnse teksten van oa Cicero.
o De basisidee van Cicero is dat de mens zich door taal van de dieren onderscheidt.
In het leren en onderhouden van talige communicatie treedt het specifiek
menselijke naar voren. De cultivering van de talenkennis bij de mensen maakt hen
pas echt tot mensen, ook op moreel vlak: van de hoveling (Petrarcha), ideale
geloofsleven waarin de mens een actieve rol speelt (Dante)
- Sublimeren de stijl van de antieken tot een ideaal dat de grenzen van de literatuur
overschrijdt:
o Humanisme
§ Aan Cicerio ontleende concept van “menselijkheid” of “humaniteit”
(humanitas)
§ Filosofie en opvatting van de werkelijkheid: het bovennatuurlijke
verklaringsmodel van de Kerk (Scholastisch, Aquino) wordt vervangen door
het concept van de mens als maat van alle dingen.
§ Oorspronkelijk verstond men onder humanisme
• Een teruggrijpen op voornamelijk de Griekse oudheid als cultuur- en
vormingsideaal
• Een optimale ontwikkeling van de menselijke mogelijkheden door
de combinatie van kennis en deugd
• Een levensbeschouwing die zich niet beroept op goddelijke
openbaring, maar vertrouwt op het vermogen van de mens om zelf
zijn leven zin te geven
o In de kunsten:
§ Menselijk lichaam
§ Kunstenaar – Architect treedt uit anonimiteit van de gilde
§ (her-) uitvinding lineair perspectief: getrouwe en wetenschappelijke
weergave van de wereld
2 De uitzonderlijke Florentijnse context
2.1 De Magnificenzia van de Medici
- Belangrijk intellectueel en economisch centrum (wol en textiel)
- Middeleeuwse systeem van de Commumne: belasting op private rijkdom en promoten
van publieke investeringen
- 15de eeuw, De Medici: bankiers en mecenaat: Magnificenzia
1
, Architectuur in Context Les 5
- Firenze groeit uit tot cultureel labo oiv machtige families die elkaar met cultuur
beconcurreren
- Antieke invloeden
- Firenze, San Miniato al Monte, ca 1013
o Invloeden van klassieke architectuur
§ Voorgevel: tempelfront, arcade
§ Interieur: basilica, arcade, zuilen en kapitelen
§ Materiaal: marmer en mozaïken
3 Brunelleschi: de geboorte van een genie (1377 – 1446)
- Brunelleschi
o Florentijn
o Opgeleid als beeldhouwer en goudsmid
o Rome-reis om antieke beelden en architectuur te bestuderen
o Daedalus (Manetti, Vasari)
o Kernwoorden:
§ Lineair perspectief
§ Proportie (mathematische modellen van antieken)
§ Constructieve kennis van verschillende stijlen en periodes
§ Klassieke vormentaal
§ Materiaalkeuze tvv leesbaarheid en zuivere, uitgepuurde architectuurtaal
3.1 Het mysterie van de Duomo van Firenze
- Firenze, Duomo Sta Maria de Fiore, 1420 – 1436
o Grootste sinds Pantheon
o Moeilijkheid
§ Verhinderen van instorting tijdens de opbouw
§ 8 hoekig grondplan
o Oplossingen
§ Dubbele schaal (cfr Pantheon) met concentrische “kettingen” owv
spatkracht
§ Ribgewelf dat samenkomt in de lantaarn (Gotisch) owv de achthoek en
spitsboog is steviger dan rondboog
§ Visgraat metselwerkverband maakt helling van het metselwerk mogelijk en
verstevigt breekpunt van de voegen + zorgt voor continuïteit over de 8
gewelfkappen heen
§ In opstand vormen de gewelfkappen een omgekeerde halve boog
(zwaartepunt naar beneden)
§ Centraal vluchtpunt verzekerde dat de gewelven in het snijpunt zouden
samenkomen bij afwerking van de koepel (perspectief)
Videofragment (The Mystery of Florence Great Cathedral of Santa Maria)
è https://www.youtube.com/watch?v=wEUe8mq8CKs
- Ook door zijn tijdsgenoten wordt Brunelleschi tot genie uitgroepen
o Manetti wijdt een hele biografie aan Brunelleschi: Vita di Filippo Brunelleschi, 1480
2
