Architectuur in Context 1: Les 7
De heroïsche Barok van de
contrareformatorische kerkbouw
1 Perla Barocca
- Portugees
- Onderstreept het afwijkende, bizarre karakter van de Barok ivm de Classicistische norm
(18de eeuw)
- Bellori (17de eeuw): Gotiek
- Overschrijdt grenzen van kunstdisciplines: Gesamtkunst > melerische architektur
- Heropwaardering met de ontdekkin van het Pergamon-altaar
2 Rome als theatrum mundi
- Heropstanding na de 16de eeuwse terugval: 1517 (Reformatie), 1527 (Sacco di Roma)
- Contra-reformatie: Concilie van Trente (1545-1563)
o Ecclessia militans et TriumphansBevestigen van dogma’s (Maagd, Transsubstantie)
en de pauselijke macht
o Direchte betrokkenheid van de gelovige: participatie, een op de mens gerichte kerk
o Belangrijke rol van de kunsten: onderricht (waarheidsgetrouw) en emoties (extase)
» mens = rede + zintuigelijke waarneming + emoties
- Samengevat
o De barok speelt in op de emoties om de spirituele betrokkenheid van de gelovige
te maximaliseren:
§ Gesamtkunst: alle kunstvormen worden samen ingezet in één
totaalproject, alle zintuigen worden aangesproken: architectuur,
schilderkunst, beeldhouwkunst drama, muziek
§ Materiële pracht en praal: rijkelijke materialen, gigantische volumes
§ Overweldigend: complex, spectaculair, dramatisch
o De geïdealiseerde humanistische wereld ruimt plaats voor de bikkelharde realiteit
van de strijd om het geloof, waarin de aanhoudende spanningsverhoudingen
tussen rede en emoties, tussen intellect en zintuigelijke waarneming centraal
staan. Het draait niet meer om juiste verhoudingen maar om retorische
overtuigingskracht
3 Ecclesia Militans: de “Jezuiëtenstijl”
- Trente
o Duidelijk zichtbare en leesbare gevel (passendheid, didactische functie, en
functionaliteit)
o Vereenvoudigd basilikaal grondplan, als referentie aan de eerste christenen en uit
functionele overwegingen
o Duidelijke hiërarchie in het interieur: focus op hoofdaltaar met eucharistie
(vieringskoepel!)
- Heldere open ruimte, permanent aangekleed met spectaculaire didactische voorstellingen
en tijdelijk getransformeerd voor evenementen
1
, Architectuur in Context 1: Les 7
- Rome II Gésu, 1568-1584, G. Della Porta en Vignola
o Duidelijke leesbaarheid en hiërarchie in de gevel: focus in crescendo op
ingangspartij
o Duidelijke symboliek: beelden van stichters van de orde (Ignatius van Loyola en
Francois Xavier + wapenschild)
- Grassi en Pozzo, San Ignazio, Rome, 1650
o doorheen het gebed krijgt de gelovige een ‘visioen’ van Ignatius in navolging van
de heilige zelf
o Plein ontworpen/fungeert als theater voor de kerk
4 Ecclesia Triumphans
4.1 Het Vaticaan: Sint-Pieters (plein)
- St. Pieters
o Talrijke 17de eeuwse interventies van Maderno en Bernini maken dit tot een Barok
project
§ Gevel (Maderno)
§ Grondplan: longitidunaal, open, geen zijbreuken, vieringskoepel (Maderno)
§ Schaal, marmerdecoratie (Maderno en Bernini)
§ Baldachino, Cathedra Petri (Bernini)
§ Plein (Bernini)
§ Scala Regia (Bernini)
§ Engelenburcht (Bernini)
o Het schip/de gevel, Carlo Maderno (1607-14)
§ Verderzetten van de kolossale orde van Michelangelo, in een schema dat
goed lijkt op dat van bv de Gesù
• Systematisch progressieve concentratie van traveeën
• Toename volume van de gestapelde ordes
• Eenvoudige en systematische opbouw naar een climax
o Conessio door Carlo Maderno, 1607, toegang tot het graf van Petrus en Paulus
(vroeg-christelijke typologie)
o Baldacchino, 1626-33, door Gianlorenzo en Bernini en Fransesco Borromini iov
Urbanus VII
§ Constructie in brons
§ Hybride van getordeerde zuilen
§ Baldakijn en ciborium
o Belang van symboliek: de zon, de laurier en de bijen / pauselijke tiara en sleutels
§ Even goed een schrijn voor Maffeo als voor Urbanus VII (de twee gedaantes
van dezelfde persoon)
o Getordeerde zuilen zijn kopieën van kleinere stenen exemplaren die uit de Tempel
van Salomon afkomstig zouden zijn.
o De inrichting van koepelpijlers, vanaf ca 1637-1643, door Gianlorenzo BErnini:
Bernin creeërt een bewuste scenografische resonantie tussen baldacchino en de
nissen in de pijlers die de koepel schragen. Denk ook aan de functie; tonen van de
relieken. En aan de totaalwerking: ‘theater’
o De marmerdecoratie, ontworpen door Bernini, ca. 1648-49, portretten van pausen
gevat in kaders van palmtakken. Beeldprogramma: de continuïteit van het
pausdom, gegarandeerd door het offer van hun marteldo
2
De heroïsche Barok van de
contrareformatorische kerkbouw
1 Perla Barocca
- Portugees
- Onderstreept het afwijkende, bizarre karakter van de Barok ivm de Classicistische norm
(18de eeuw)
- Bellori (17de eeuw): Gotiek
- Overschrijdt grenzen van kunstdisciplines: Gesamtkunst > melerische architektur
- Heropwaardering met de ontdekkin van het Pergamon-altaar
2 Rome als theatrum mundi
- Heropstanding na de 16de eeuwse terugval: 1517 (Reformatie), 1527 (Sacco di Roma)
- Contra-reformatie: Concilie van Trente (1545-1563)
o Ecclessia militans et TriumphansBevestigen van dogma’s (Maagd, Transsubstantie)
en de pauselijke macht
o Direchte betrokkenheid van de gelovige: participatie, een op de mens gerichte kerk
o Belangrijke rol van de kunsten: onderricht (waarheidsgetrouw) en emoties (extase)
» mens = rede + zintuigelijke waarneming + emoties
- Samengevat
o De barok speelt in op de emoties om de spirituele betrokkenheid van de gelovige
te maximaliseren:
§ Gesamtkunst: alle kunstvormen worden samen ingezet in één
totaalproject, alle zintuigen worden aangesproken: architectuur,
schilderkunst, beeldhouwkunst drama, muziek
§ Materiële pracht en praal: rijkelijke materialen, gigantische volumes
§ Overweldigend: complex, spectaculair, dramatisch
o De geïdealiseerde humanistische wereld ruimt plaats voor de bikkelharde realiteit
van de strijd om het geloof, waarin de aanhoudende spanningsverhoudingen
tussen rede en emoties, tussen intellect en zintuigelijke waarneming centraal
staan. Het draait niet meer om juiste verhoudingen maar om retorische
overtuigingskracht
3 Ecclesia Militans: de “Jezuiëtenstijl”
- Trente
o Duidelijk zichtbare en leesbare gevel (passendheid, didactische functie, en
functionaliteit)
o Vereenvoudigd basilikaal grondplan, als referentie aan de eerste christenen en uit
functionele overwegingen
o Duidelijke hiërarchie in het interieur: focus op hoofdaltaar met eucharistie
(vieringskoepel!)
- Heldere open ruimte, permanent aangekleed met spectaculaire didactische voorstellingen
en tijdelijk getransformeerd voor evenementen
1
, Architectuur in Context 1: Les 7
- Rome II Gésu, 1568-1584, G. Della Porta en Vignola
o Duidelijke leesbaarheid en hiërarchie in de gevel: focus in crescendo op
ingangspartij
o Duidelijke symboliek: beelden van stichters van de orde (Ignatius van Loyola en
Francois Xavier + wapenschild)
- Grassi en Pozzo, San Ignazio, Rome, 1650
o doorheen het gebed krijgt de gelovige een ‘visioen’ van Ignatius in navolging van
de heilige zelf
o Plein ontworpen/fungeert als theater voor de kerk
4 Ecclesia Triumphans
4.1 Het Vaticaan: Sint-Pieters (plein)
- St. Pieters
o Talrijke 17de eeuwse interventies van Maderno en Bernini maken dit tot een Barok
project
§ Gevel (Maderno)
§ Grondplan: longitidunaal, open, geen zijbreuken, vieringskoepel (Maderno)
§ Schaal, marmerdecoratie (Maderno en Bernini)
§ Baldachino, Cathedra Petri (Bernini)
§ Plein (Bernini)
§ Scala Regia (Bernini)
§ Engelenburcht (Bernini)
o Het schip/de gevel, Carlo Maderno (1607-14)
§ Verderzetten van de kolossale orde van Michelangelo, in een schema dat
goed lijkt op dat van bv de Gesù
• Systematisch progressieve concentratie van traveeën
• Toename volume van de gestapelde ordes
• Eenvoudige en systematische opbouw naar een climax
o Conessio door Carlo Maderno, 1607, toegang tot het graf van Petrus en Paulus
(vroeg-christelijke typologie)
o Baldacchino, 1626-33, door Gianlorenzo en Bernini en Fransesco Borromini iov
Urbanus VII
§ Constructie in brons
§ Hybride van getordeerde zuilen
§ Baldakijn en ciborium
o Belang van symboliek: de zon, de laurier en de bijen / pauselijke tiara en sleutels
§ Even goed een schrijn voor Maffeo als voor Urbanus VII (de twee gedaantes
van dezelfde persoon)
o Getordeerde zuilen zijn kopieën van kleinere stenen exemplaren die uit de Tempel
van Salomon afkomstig zouden zijn.
o De inrichting van koepelpijlers, vanaf ca 1637-1643, door Gianlorenzo BErnini:
Bernin creeërt een bewuste scenografische resonantie tussen baldacchino en de
nissen in de pijlers die de koepel schragen. Denk ook aan de functie; tonen van de
relieken. En aan de totaalwerking: ‘theater’
o De marmerdecoratie, ontworpen door Bernini, ca. 1648-49, portretten van pausen
gevat in kaders van palmtakken. Beeldprogramma: de continuïteit van het
pausdom, gegarandeerd door het offer van hun marteldo
2
