Samenvatting – Psychologie
Inhoud
Inhoud ..................................................................................................................................................... 1
0. Inleiding ............................................................................................................................................... 4
1. Geest gedrag en wetenschap .............................................................................................................. 5
1.1. Psychologie : wat is het? .............................................................................................................. 5
1.2. Belangrijke perspectieven over geest en gedrag ........................................................................ 6
1.3. Hoe kunnen we kennis vergaren binnen de psychologie ............................................................. 7
2. Sensatie en perceptie ........................................................................................................................ 12
2.1. Van stimulatie naar sensatie ...................................................................................................... 12
2.1.1. Transductie .......................................................................................................................... 13
2.1.2. Sensorische adaptatie ......................................................................................................... 13
2.1.3. Drempels ............................................................................................................................. 13
2.2. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ........................................................................ 14
2.2.1. Perceptuele verwerking ...................................................................................................... 15
2.2.2. Perceptuele consistentie ..................................................................................................... 15
2.2.3. Perceptuele ambiguïteit en vervorming.............................................................................. 15
2.2.4. Theoretische verklaringen van perceptie ............................................................................ 16
2.3. Samenvatting stimulus - perceptie............................................................................................. 17
2.3.1. Zelfreflectie.......................................................................................................................... 17
3. Leren en omgeving ............................................................................................................................ 18
3.1. Leren versus instinct................................................................................................................... 18
3.2. Complexe leertheorieën ............................................................................................................. 18
3.2.1. Klassieke conditionering ...................................................................................................... 19
3.2.2. Operante conditionering ..................................................................................................... 21
3.3. Cognitief leren ............................................................................................................................ 26
3.3.1. Köhler: inzichtelijk leren ...................................................................................................... 26
3.3.2. Tolman: verwachting en cognitieve kaarten ....................................................................... 26
3.3.3 Sociaal leren ......................................................................................................................... 28
4. Cognitie.............................................................................................................................................. 29
4.1. Geheugen ................................................................................................................................... 29
4.1.1. Sterktes van het menselijk geheugen................................................................................. 29
4.2. Denken ....................................................................................................................................... 32
4.2.1 Eigenschappen van een ‘goede denker’ ............................................................................... 34
4.2.2. Oordelen en beslissen ......................................................................................................... 35
1
, Samenvatting – Psychologie
5. Creativiteit ......................................................................................................................................... 36
5.1. Wat is creativiteit?...................................................................................................................... 36
5.2. Creatieve genieën....................................................................................................................... 36
5.3. Kennis en begrip ......................................................................................................................... 36
5.4. Begaafdheid, persoonlijkheid en creativiteit ............................................................................. 36
5.5. De rol van intelligentie bij creativiteit ........................................................................................ 37
6. Intelligentie........................................................................................................................................ 38
6.1. De meting van intelligentie ........................................................................................................ 38
6.2. Geschiedenis............................................................................................................................... 38
6.3. Stanford-Binet-intelligentieschaal.............................................................................................. 38
6.3.1. Problemen met de berekening van IQ ................................................................................ 38
6.3.2. De normaal-verdeling .......................................................................................................... 39
6.3.3. Moderne IQ-test: De Wechsler-reeks ................................................................................. 39
6.3.4. Intelligentie en training ....................................................................................................... 39
6.4. De bouwstenen van intelligentie................................................................................................ 39
6.4.1. Spearman’s g-factor ............................................................................................................ 39
6.4.2. Cattell’s vloeibare en gekristalliseerde intelligentie .......................................................... 40
6.4.3. Cognitieve theorie: Gardner’s meervoudige intelligentie ................................................... 40
6.5. Testbias en cultuuronafhankelijke tests ..................................................................................... 40
6.5.1. Raven Progressive Matrices ................................................................................................ 40
6.5.2. Intelligentie: Aangeboren of ontwikkeld? ........................................................................... 41
6.5.3. Pygmalion effect .................................................................................................................. 41
6.5.4. Intelligentie in dieren? ........................................................................................................ 41
7. Motivatie ........................................................................................................................................... 42
7.1. Wat motiveert ons...................................................................................................................... 42
7.1.1. Prestatiemotivatie ............................................................................................................... 42
7.1.2. Een cultureel perspectief op prestatiemotivatie ................................................................ 42
7 .1.3. Soorten motivatie ............................................................................................................... 42
7.2. Onverwachte effecten van beloning .......................................................................................... 43
7.3. Motivatietheorieën .................................................................................................................... 43
7.4. Emoties ....................................................................................................................................... 45
7.4.1. De functie van emoties........................................................................................................ 45
7.4.2. Universele emotionele expressie ........................................................................................ 45
7.4.3. Culturele emotionele expressie........................................................................................... 46
2
, Samenvatting – Psychologie
7.4.4. Neurowetenschap en emoties ............................................................................................ 46
7.4.5. Omgekeerde ‘U’-functie ...................................................................................................... 46
7.4.6. Theorieën van emoties ........................................................................................................ 47
8. Sociale psychologie............................................................................................................................ 48
8.1. Hoe beïnvloedt de sociale situatie ons gedrag? ......................................................................... 48
8.1.1. Sociale gedragsnormen ....................................................................................................... 48
8.1.2. Invloed van ‘de ander’ ......................................................................................................... 49
8.2. Hoe vormen we een oordeel over anderen? ............................................................................. 53
8.2.1. Interpersoonlijke aantrekkingskracht ................................................................................. 53
8.2.2. Zelfrechtvaardiging en cognitieve dissonantie reductie .................................................... 54
8.2.3. Sociale dilemma’s ................................................................................................................ 55
Begrippenlijst......................................................................................................................................... 57
Personenlijst .......................................................................................................................................... 69
3
, Samenvatting – Psychologie
13/02/18
0. Inleiding
Examen:
18 Multiple Choice vragen (12 punten)
o Vragen gaan kennis, inzicht en toepassingsvermogen na
o 4 antwoordalternatieven, waarvan op basis van de leerstof telkens slechts 1 correct is
o Klassieke giscorrectie (juist +1, niet beantwoord 0, fout -1/3)
2 Open vragen (8 punten)
o Mogelijk opgesplitst in deelvragen
→ Bevragen van kennis, inzicht, en toepassingsvermogen
Proefexamen:
17 april (net na paasvakantie)
10 representatieve multiple choice examenvragen
Goede manier om je methode van studeren tussentijds te testen en eventueel bij te sturen
Tips
Proactief:
→ Kom voorbereid naar de colleges (lees cursustekst vooraf, bespreek met elkaar)
Reactief:
→ Laat leerstof tot leven komen: bedenk zelf voorbeelden, bekijk videosuggesties, denk kritisch
na, onderscheid hoofdzaak van bijzaak, zoek naar gelijkenissen en verschillen tussen begrippen,
stel vragen
4
, Samenvatting – Psychologie
1. Geest gedrag en wetenschap
1.1. Psychologie : wat is het?
Letterlijk: de studie van de geest
Brede definitie: De wetenschap van gedrag en geestelijke processen
Gedrag Geestelijke processen
Externe waarneembare processen: Interne geestelijke processen:
Praten Denken
Lopen Voelen
Maar ook: Maar ook:
Kopen Onthouden
Pesten Afkeer voelen
Ontslag nemen Motivatie
Wat je van buitenaf kan registreren, In ons hoofd, hart, lichaam afspeelt: sensatie,
technologie (kliks) geur, geluid (techn. kan niet in ons hoofd kijken)
Psychologie is méér dan de studie, diagnose, en behandeling van geestelijke problemen en ziekten
→ clinische psychologen = klein deel van het geheel psychologie
→ OOK: wat is normale mens? Hoe werkt menselijke geest? Los van psychologische problemen
Psychologie ≠ psychiatrie
Psychologie = je moet ook zelf meewerken aan Psychiater = arts die gespecialiseerd is in
je probleem (medicatie niet altijd nodig) psychiatrie (kleinere discipline dan psychologie)
→ problemen oplossen mbv medicatie
Verschil met psychologisch gebabbel
Pseudopsychologie = niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd.
Niet op feiten gebaseerd, maar op een nood die bij mensen gebasseerd is
VB: goeroes, astrologie, grafologie, waarzeggerij
→ Psychologie vereist stevig wetenschappelijk bewijs als onderbouwing van beweringen.
VB: ontslagen en ‘coach’ worden, kan die mensen met burn-out echt helpen? Je kan mss beter
geholpen worden door een goede babbel met familielid
Psychologie = critisch zijn
Kennis van de psychologie wordt gebruikt in:
Onderwijs, vb.: CLB
Bedrijfsleven, vb.: advies over aanwerving van personeel
Sport, vb.: mental coach
Gevangenissen, vb.: advies over vrijlating van gedetineerden
Politiek, vb.: voorspellen van stemgedrag
Reclame: vb.: voorspellen hoe een campagne een bepaalde doelgroep maximaal bereikt
Marketing: vb.: voorspellen van koopgedrag
Gezondheidszorg: diagnose en behandeling van geestesziekten, maar ook vb.: patiënten
begeleiding bij palliatieve zorg
5
, Samenvatting – Psychologie
Waarom psychologie in Bedrijfskunde?
Bedrijfskunde is
vakgebied dat zich bezighoudt met de organisatie en marktomgeving van bedrijven en
organisaties.
→ Jong vakgebied dat gebruik maakt van inzichten uit andere disciplines waaronder psychologie.
→ Zowel bij marketing, management als personeel en organisatie komt psychologie sterk aan bod.
1.2. Belangrijke perspectieven over geest en gedrag
1. Biologisch perspectief
2. Cognitief perspectief
→ werking hersenen, niet alles kan vervangen worden door algoritmes (automatisering)
3. Behavioristisch perspectief
→ tussenliggende mentale processen doen er niet toe, geeft het meest controleerbaarheid, stimulus
en respons, ontwikkeling instrumentarium, grote invloed op oude management
4. Perspectieven vanuit de gehele persoon
→ we kunnen mensen niet reduceren tot het deeltje dat we ‘nodig’ hebben, gevoel krijgen dat groot
deel van potentieel niet benut wordt, in vakje geplaatst ‘je bent dit, en dit ga je doen’, Freud
5. Ontwikkelingsperspectief
→ debat tussen nature en nurture, tussen genetische aspecten en de omgeving, debat rond
millenials ‘zijn wij wel zo anders?’, ‘moeten we anders benaderd worden op arbeidsmarkt?’
tijdsgeesteffecten, cohort effecten, ontwikkelingseffecten
6. Sociocultureel perspectief
→ geen sociaal vacuüm, we worden beïnvloed door anderen (doen en denken), cultuur,
individualisme, waarden
Filosofie
John Locke: “We zijn een ongeschreven blad, aan de hand van ervaring blad opvullen, karakter
krijgen”
Verschillende perspectieven op het verkrijgen van kennis
Rationalisten → je kan maar op nieuwe kennis komen door na te denken
Empiristen→ als je teveel nadenkt, vertroebelt de kennis, kennis door ervaring
Biologie
Galvani → galvanische reflex
→ mensbeeld gericht op lichamen, ons lichaam is een machine met reflexen (beweging elektrische
impuls) → ‘machinale reflexen, daar komt niet veel denken bij kijken’
Descartes: we kunnen geest en reflexen naast elkaar zetten, mss gaan ze in interactie
→ paradoxale dualiteit → enerzijds reflexen, anderzijds ook vrije wil (reflexen overstijgen)
VB: hand in vuur → per ongeluk : reflex hand terugtrekken → expres : reflex overstijgen
Afzonderlijk kunnen bestuderen
Vegetatieve zenuwstelsel→ reflexen
Autonome zenuwstelsel → vrije wil
6
Inhoud
Inhoud ..................................................................................................................................................... 1
0. Inleiding ............................................................................................................................................... 4
1. Geest gedrag en wetenschap .............................................................................................................. 5
1.1. Psychologie : wat is het? .............................................................................................................. 5
1.2. Belangrijke perspectieven over geest en gedrag ........................................................................ 6
1.3. Hoe kunnen we kennis vergaren binnen de psychologie ............................................................. 7
2. Sensatie en perceptie ........................................................................................................................ 12
2.1. Van stimulatie naar sensatie ...................................................................................................... 12
2.1.1. Transductie .......................................................................................................................... 13
2.1.2. Sensorische adaptatie ......................................................................................................... 13
2.1.3. Drempels ............................................................................................................................. 13
2.2. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ........................................................................ 14
2.2.1. Perceptuele verwerking ...................................................................................................... 15
2.2.2. Perceptuele consistentie ..................................................................................................... 15
2.2.3. Perceptuele ambiguïteit en vervorming.............................................................................. 15
2.2.4. Theoretische verklaringen van perceptie ............................................................................ 16
2.3. Samenvatting stimulus - perceptie............................................................................................. 17
2.3.1. Zelfreflectie.......................................................................................................................... 17
3. Leren en omgeving ............................................................................................................................ 18
3.1. Leren versus instinct................................................................................................................... 18
3.2. Complexe leertheorieën ............................................................................................................. 18
3.2.1. Klassieke conditionering ...................................................................................................... 19
3.2.2. Operante conditionering ..................................................................................................... 21
3.3. Cognitief leren ............................................................................................................................ 26
3.3.1. Köhler: inzichtelijk leren ...................................................................................................... 26
3.3.2. Tolman: verwachting en cognitieve kaarten ....................................................................... 26
3.3.3 Sociaal leren ......................................................................................................................... 28
4. Cognitie.............................................................................................................................................. 29
4.1. Geheugen ................................................................................................................................... 29
4.1.1. Sterktes van het menselijk geheugen................................................................................. 29
4.2. Denken ....................................................................................................................................... 32
4.2.1 Eigenschappen van een ‘goede denker’ ............................................................................... 34
4.2.2. Oordelen en beslissen ......................................................................................................... 35
1
, Samenvatting – Psychologie
5. Creativiteit ......................................................................................................................................... 36
5.1. Wat is creativiteit?...................................................................................................................... 36
5.2. Creatieve genieën....................................................................................................................... 36
5.3. Kennis en begrip ......................................................................................................................... 36
5.4. Begaafdheid, persoonlijkheid en creativiteit ............................................................................. 36
5.5. De rol van intelligentie bij creativiteit ........................................................................................ 37
6. Intelligentie........................................................................................................................................ 38
6.1. De meting van intelligentie ........................................................................................................ 38
6.2. Geschiedenis............................................................................................................................... 38
6.3. Stanford-Binet-intelligentieschaal.............................................................................................. 38
6.3.1. Problemen met de berekening van IQ ................................................................................ 38
6.3.2. De normaal-verdeling .......................................................................................................... 39
6.3.3. Moderne IQ-test: De Wechsler-reeks ................................................................................. 39
6.3.4. Intelligentie en training ....................................................................................................... 39
6.4. De bouwstenen van intelligentie................................................................................................ 39
6.4.1. Spearman’s g-factor ............................................................................................................ 39
6.4.2. Cattell’s vloeibare en gekristalliseerde intelligentie .......................................................... 40
6.4.3. Cognitieve theorie: Gardner’s meervoudige intelligentie ................................................... 40
6.5. Testbias en cultuuronafhankelijke tests ..................................................................................... 40
6.5.1. Raven Progressive Matrices ................................................................................................ 40
6.5.2. Intelligentie: Aangeboren of ontwikkeld? ........................................................................... 41
6.5.3. Pygmalion effect .................................................................................................................. 41
6.5.4. Intelligentie in dieren? ........................................................................................................ 41
7. Motivatie ........................................................................................................................................... 42
7.1. Wat motiveert ons...................................................................................................................... 42
7.1.1. Prestatiemotivatie ............................................................................................................... 42
7.1.2. Een cultureel perspectief op prestatiemotivatie ................................................................ 42
7 .1.3. Soorten motivatie ............................................................................................................... 42
7.2. Onverwachte effecten van beloning .......................................................................................... 43
7.3. Motivatietheorieën .................................................................................................................... 43
7.4. Emoties ....................................................................................................................................... 45
7.4.1. De functie van emoties........................................................................................................ 45
7.4.2. Universele emotionele expressie ........................................................................................ 45
7.4.3. Culturele emotionele expressie........................................................................................... 46
2
, Samenvatting – Psychologie
7.4.4. Neurowetenschap en emoties ............................................................................................ 46
7.4.5. Omgekeerde ‘U’-functie ...................................................................................................... 46
7.4.6. Theorieën van emoties ........................................................................................................ 47
8. Sociale psychologie............................................................................................................................ 48
8.1. Hoe beïnvloedt de sociale situatie ons gedrag? ......................................................................... 48
8.1.1. Sociale gedragsnormen ....................................................................................................... 48
8.1.2. Invloed van ‘de ander’ ......................................................................................................... 49
8.2. Hoe vormen we een oordeel over anderen? ............................................................................. 53
8.2.1. Interpersoonlijke aantrekkingskracht ................................................................................. 53
8.2.2. Zelfrechtvaardiging en cognitieve dissonantie reductie .................................................... 54
8.2.3. Sociale dilemma’s ................................................................................................................ 55
Begrippenlijst......................................................................................................................................... 57
Personenlijst .......................................................................................................................................... 69
3
, Samenvatting – Psychologie
13/02/18
0. Inleiding
Examen:
18 Multiple Choice vragen (12 punten)
o Vragen gaan kennis, inzicht en toepassingsvermogen na
o 4 antwoordalternatieven, waarvan op basis van de leerstof telkens slechts 1 correct is
o Klassieke giscorrectie (juist +1, niet beantwoord 0, fout -1/3)
2 Open vragen (8 punten)
o Mogelijk opgesplitst in deelvragen
→ Bevragen van kennis, inzicht, en toepassingsvermogen
Proefexamen:
17 april (net na paasvakantie)
10 representatieve multiple choice examenvragen
Goede manier om je methode van studeren tussentijds te testen en eventueel bij te sturen
Tips
Proactief:
→ Kom voorbereid naar de colleges (lees cursustekst vooraf, bespreek met elkaar)
Reactief:
→ Laat leerstof tot leven komen: bedenk zelf voorbeelden, bekijk videosuggesties, denk kritisch
na, onderscheid hoofdzaak van bijzaak, zoek naar gelijkenissen en verschillen tussen begrippen,
stel vragen
4
, Samenvatting – Psychologie
1. Geest gedrag en wetenschap
1.1. Psychologie : wat is het?
Letterlijk: de studie van de geest
Brede definitie: De wetenschap van gedrag en geestelijke processen
Gedrag Geestelijke processen
Externe waarneembare processen: Interne geestelijke processen:
Praten Denken
Lopen Voelen
Maar ook: Maar ook:
Kopen Onthouden
Pesten Afkeer voelen
Ontslag nemen Motivatie
Wat je van buitenaf kan registreren, In ons hoofd, hart, lichaam afspeelt: sensatie,
technologie (kliks) geur, geluid (techn. kan niet in ons hoofd kijken)
Psychologie is méér dan de studie, diagnose, en behandeling van geestelijke problemen en ziekten
→ clinische psychologen = klein deel van het geheel psychologie
→ OOK: wat is normale mens? Hoe werkt menselijke geest? Los van psychologische problemen
Psychologie ≠ psychiatrie
Psychologie = je moet ook zelf meewerken aan Psychiater = arts die gespecialiseerd is in
je probleem (medicatie niet altijd nodig) psychiatrie (kleinere discipline dan psychologie)
→ problemen oplossen mbv medicatie
Verschil met psychologisch gebabbel
Pseudopsychologie = niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd.
Niet op feiten gebaseerd, maar op een nood die bij mensen gebasseerd is
VB: goeroes, astrologie, grafologie, waarzeggerij
→ Psychologie vereist stevig wetenschappelijk bewijs als onderbouwing van beweringen.
VB: ontslagen en ‘coach’ worden, kan die mensen met burn-out echt helpen? Je kan mss beter
geholpen worden door een goede babbel met familielid
Psychologie = critisch zijn
Kennis van de psychologie wordt gebruikt in:
Onderwijs, vb.: CLB
Bedrijfsleven, vb.: advies over aanwerving van personeel
Sport, vb.: mental coach
Gevangenissen, vb.: advies over vrijlating van gedetineerden
Politiek, vb.: voorspellen van stemgedrag
Reclame: vb.: voorspellen hoe een campagne een bepaalde doelgroep maximaal bereikt
Marketing: vb.: voorspellen van koopgedrag
Gezondheidszorg: diagnose en behandeling van geestesziekten, maar ook vb.: patiënten
begeleiding bij palliatieve zorg
5
, Samenvatting – Psychologie
Waarom psychologie in Bedrijfskunde?
Bedrijfskunde is
vakgebied dat zich bezighoudt met de organisatie en marktomgeving van bedrijven en
organisaties.
→ Jong vakgebied dat gebruik maakt van inzichten uit andere disciplines waaronder psychologie.
→ Zowel bij marketing, management als personeel en organisatie komt psychologie sterk aan bod.
1.2. Belangrijke perspectieven over geest en gedrag
1. Biologisch perspectief
2. Cognitief perspectief
→ werking hersenen, niet alles kan vervangen worden door algoritmes (automatisering)
3. Behavioristisch perspectief
→ tussenliggende mentale processen doen er niet toe, geeft het meest controleerbaarheid, stimulus
en respons, ontwikkeling instrumentarium, grote invloed op oude management
4. Perspectieven vanuit de gehele persoon
→ we kunnen mensen niet reduceren tot het deeltje dat we ‘nodig’ hebben, gevoel krijgen dat groot
deel van potentieel niet benut wordt, in vakje geplaatst ‘je bent dit, en dit ga je doen’, Freud
5. Ontwikkelingsperspectief
→ debat tussen nature en nurture, tussen genetische aspecten en de omgeving, debat rond
millenials ‘zijn wij wel zo anders?’, ‘moeten we anders benaderd worden op arbeidsmarkt?’
tijdsgeesteffecten, cohort effecten, ontwikkelingseffecten
6. Sociocultureel perspectief
→ geen sociaal vacuüm, we worden beïnvloed door anderen (doen en denken), cultuur,
individualisme, waarden
Filosofie
John Locke: “We zijn een ongeschreven blad, aan de hand van ervaring blad opvullen, karakter
krijgen”
Verschillende perspectieven op het verkrijgen van kennis
Rationalisten → je kan maar op nieuwe kennis komen door na te denken
Empiristen→ als je teveel nadenkt, vertroebelt de kennis, kennis door ervaring
Biologie
Galvani → galvanische reflex
→ mensbeeld gericht op lichamen, ons lichaam is een machine met reflexen (beweging elektrische
impuls) → ‘machinale reflexen, daar komt niet veel denken bij kijken’
Descartes: we kunnen geest en reflexen naast elkaar zetten, mss gaan ze in interactie
→ paradoxale dualiteit → enerzijds reflexen, anderzijds ook vrije wil (reflexen overstijgen)
VB: hand in vuur → per ongeluk : reflex hand terugtrekken → expres : reflex overstijgen
Afzonderlijk kunnen bestuderen
Vegetatieve zenuwstelsel→ reflexen
Autonome zenuwstelsel → vrije wil
6
