TP: Ontwikkelingspsychologie
Inhoudsopgave
Deel 1: De ontwikkeling van het kind............................................................................................................. 4
1. Inleiding............................................................................................................................................................4
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie.......................................................................................4
2. Theoretische perspectieven..............................................................................................................................8
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen..............................................................................................8
3. Het begin van het leven..................................................................................................................................11
3.1. Erfelijkheid..............................................................................................................................................11
3.2. De interactie tussen erfelijkheid en omgeving.......................................................................................12
3.3. Prenatale groei en verandering..............................................................................................................14
Deel 2: De babytijd....................................................................................................................................... 18
4. De geboorte en het pageboren kind..............................................................................................................18
4.1. Geboorte.................................................................................................................................................18
4.2. Complicaties bij geboorte.......................................................................................................................18
4.3. Wat een pasgeboren baby allemaal kan................................................................................................19
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd...........................................................................................................21
5.1. Groei en ontwikkeling.............................................................................................................................21
5.2. De fysieke/motorische ontwikkeling......................................................................................................22
6. Cognitieve ontwikkeling in de babytijd..........................................................................................................24
6.1. Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.................................................................................................24
6.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling............................................................27
6.2.6. Individuele verschillen in intelligentie: is de ene baby slimmer dan de andere?...............................30
7. Sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd......................................................31
7.1. De basis van sociaal gedrag....................................................................................................................31
7.2. Relaties smeden......................................................................................................................................34
7.3. Verschillen tussen baby’s........................................................................................................................37
Deel 3: De peuter- en kleutertijd.................................................................................................................. 40
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd......................................................................................40
8.1. Fysieke groei...........................................................................................................................................40
8.2. Motorische ontwikkeling........................................................................................................................41
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd................................................................................42
9.1. De intellectuele ontwikkeling.................................................................................................................42
10. De sociale- en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd...............................................44
10.1. Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’..............................................................................................44
10.2. Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters..........................................................46
10.3. Morele ontwikkeling.............................................................................................................................47
Specialisatie: De taalontwikkeling – baby – peuter – kleuter.........................................................................49
Terminologie......................................................................................................................................................49
Taalaspecten en taaldomeinen.....................................................................................................................49
Fasen in de taalontwikkeling..............................................................................................................................49
Prelinguale fase (0 – 1jaar)............................................................................................................................49
Vroeglinguale fase (1jaar – 2,5jaar)...............................................................................................................50
Differentiatiefase (2,5 jaar – 5 jaar)...............................................................................................................52
1
, Voltooiingsfase (5 jaar – 9 jaar).....................................................................................................................53
Het ontstaan van taal........................................................................................................................................54
Joint attention/gedeelde aandacht...............................................................................................................54
JA en taal........................................................................................................................................................54
Specialisatie: De creatieve ontwikkeling en spelontwikkeling.......................................................................55
1. Fantasie..........................................................................................................................................................55
1.1. Kenmerken van fantasie bij 2- tot 4-jarigen...........................................................................................55
1.2. Motieven om te fantaseren....................................................................................................................55
1.3. Fantasievriendjes....................................................................................................................................56
1.4. Verzinsels van anderen...........................................................................................................................56
1.5. Onderscheid fantasie – werkelijkheid....................................................................................................56
2. Kinderspel.......................................................................................................................................................57
2.1. Kenmerken van spel...............................................................................................................................57
2.2. Functies van het spel voor de ontwikkeling van het kind......................................................................57
2.3. Spelontwikkeling: een geïntegreerde indeling.......................................................................................57
2.4. Samenspel: spel en de sociale ontwikkeling..........................................................................................59
3. Kindertekeningen...........................................................................................................................................59
III.1. Verschillende stadia in tekenen.............................................................................................................60
Specialisatie: Etiologie van gedrags- en emotionele problemen....................................................................62
1. Inleiding..........................................................................................................................................................62
1.1. Terminologie...........................................................................................................................................62
1.2. Hoe de grens bepalen tussen normaal en pathologisch........................................................................63
2. Capita Selecta.................................................................................................................................................63
2.1. Agressie...................................................................................................................................................63
2.2. Driftbuien................................................................................................................................................65
2.3. Slaapproblemen......................................................................................................................................66
Deel 4: De schooltijd.................................................................................................................................... 69
11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd.......................................................................................................69
11.1. Het groeiende lichaam..........................................................................................................................69
11.2. Motorische vaardigheden: voortdurende verbetering........................................................................69
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd.................................................................................................69
12.1. De intellectuele ontwikkeling...............................................................................................................69
13. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd........................................................................71
13.1. De ontwikkeling van het eigen ik..........................................................................................................71
13.2. Relaties: vriendschappen in de basisschooltijd....................................................................................72
Deel 5: De adolescentie................................................................................................................................ 73
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie..................................................................................................73
14.1. Fysieke rijping.......................................................................................................................................73
14.3. Bedreigingen van het welzijn van de adolescentie..............................................................................75
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie............................................................................................78
15.1. De intellectuele ontwikkeling...............................................................................................................78
15.2. De morele ontwikkeling........................................................................................................................80
15.3. Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling.......................................................................................81
15.4. Het kiezen van een beroep: het werk van je leven..............................................................................82
16. De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie........................................83
16.1. Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’.............................................................................84
16.2. Relaties: familie en vrienden................................................................................................................87
2
,De volwassenheid........................................................................................................................................ 90
1. De fysieke ontwikkeling in de volwassenheid................................................................................................90
1.1. Het climacterium....................................................................................................................................90
2. De cognitieve ontwikkeling in de volwassenheid...........................................................................................91
2.1. Het postformeel denken.........................................................................................................................91
2.2. Evolutie van intellectuele vermogens....................................................................................................92
3. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid.................................................................92
3.1. De psychosociale theorie van Erikson....................................................................................................92
3.2. De partnerrelatie....................................................................................................................................93
3.3. Ouderschap.............................................................................................................................................95
3.4. Ontwikkelingen in het gezin...................................................................................................................96
3.5. Beroepscarrière......................................................................................................................................97
3.6. Zelfbeeld en eigenwaarde......................................................................................................................97
De oudere volwassenheid of de ouderdom.................................................................................................. 98
1. Beelvorming over ouderen.............................................................................................................................98
2. De fysieke ontwikkeling in de oudere volwassenheid....................................................................................98
3. De cognitieve ontwikkeling in de oudere volwassenheid...............................................................................99
3.1. Het klassieke intelligentieonderzoek......................................................................................................99
3.2. Competent ouder worden....................................................................................................................100
4. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de oudere volwassenheid...................................................101
4.1. De psychosociale theorie van Erikson..................................................................................................101
4.2. De betekenis van het grootouderschap...............................................................................................101
4.3. De pensionering....................................................................................................................................102
4.4. Verlies en rouw/het levenseinde..........................................................................................................103
Specialisatie: Grens normale ontwikkeling – pathologie Adolescenten en volwassenen..............................104
Capita selecta...................................................................................................................................................104
1. Gebruik van psychoactieve middelen en verslaving...............................................................................104
2. Lichaamsontevredenheid en body-dismorphic disorder.........................................................................105
3. Ouderdomsvergeetachtigheid en dementie...........................................................................................106
3
, Basis les 1
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
1. Inleiding
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Definities
Ontwikkelingspsychologie = wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering
en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom
- In handboek beperkt tot aan adolescentie
- Synoniem = levenslooppsychologie
Ontwikkeling = genese, ontvouwen
Lichamelijke groei en veranderingen in de psyché van individuele personen die worden
beïnvloed door de ontwikkeling van de samenleving
→ Ontwikkeling = groei, toename, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
Ontwikkeling
- Continu proces in de tijd
- Niet omkeerbaar
- Globaal naar gedifferentieerd
Aanverwante begrippen
- Groei
- Rijping
- Leren
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden
- Fysieke ontwikkeling
= Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op gedrag
- Cognitieve ontwikkeling
= Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
Bv. Invloed van veranderingen in intellectuele vermogens op gedrag
- Sociale ontwikkeling
= Studie naar interacties van mensen en hoe hun sociale relaties in de loop van hun
leven groeien, veranderen en stabiel blijven
- Hoe speelt de impact van de ander in de verschillende levensfasen?
Bv. Evolutie van vriendschappen in de kindertijd
4
Inhoudsopgave
Deel 1: De ontwikkeling van het kind............................................................................................................. 4
1. Inleiding............................................................................................................................................................4
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie.......................................................................................4
2. Theoretische perspectieven..............................................................................................................................8
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen..............................................................................................8
3. Het begin van het leven..................................................................................................................................11
3.1. Erfelijkheid..............................................................................................................................................11
3.2. De interactie tussen erfelijkheid en omgeving.......................................................................................12
3.3. Prenatale groei en verandering..............................................................................................................14
Deel 2: De babytijd....................................................................................................................................... 18
4. De geboorte en het pageboren kind..............................................................................................................18
4.1. Geboorte.................................................................................................................................................18
4.2. Complicaties bij geboorte.......................................................................................................................18
4.3. Wat een pasgeboren baby allemaal kan................................................................................................19
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd...........................................................................................................21
5.1. Groei en ontwikkeling.............................................................................................................................21
5.2. De fysieke/motorische ontwikkeling......................................................................................................22
6. Cognitieve ontwikkeling in de babytijd..........................................................................................................24
6.1. Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.................................................................................................24
6.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling............................................................27
6.2.6. Individuele verschillen in intelligentie: is de ene baby slimmer dan de andere?...............................30
7. Sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd......................................................31
7.1. De basis van sociaal gedrag....................................................................................................................31
7.2. Relaties smeden......................................................................................................................................34
7.3. Verschillen tussen baby’s........................................................................................................................37
Deel 3: De peuter- en kleutertijd.................................................................................................................. 40
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd......................................................................................40
8.1. Fysieke groei...........................................................................................................................................40
8.2. Motorische ontwikkeling........................................................................................................................41
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd................................................................................42
9.1. De intellectuele ontwikkeling.................................................................................................................42
10. De sociale- en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd...............................................44
10.1. Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’..............................................................................................44
10.2. Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters..........................................................46
10.3. Morele ontwikkeling.............................................................................................................................47
Specialisatie: De taalontwikkeling – baby – peuter – kleuter.........................................................................49
Terminologie......................................................................................................................................................49
Taalaspecten en taaldomeinen.....................................................................................................................49
Fasen in de taalontwikkeling..............................................................................................................................49
Prelinguale fase (0 – 1jaar)............................................................................................................................49
Vroeglinguale fase (1jaar – 2,5jaar)...............................................................................................................50
Differentiatiefase (2,5 jaar – 5 jaar)...............................................................................................................52
1
, Voltooiingsfase (5 jaar – 9 jaar).....................................................................................................................53
Het ontstaan van taal........................................................................................................................................54
Joint attention/gedeelde aandacht...............................................................................................................54
JA en taal........................................................................................................................................................54
Specialisatie: De creatieve ontwikkeling en spelontwikkeling.......................................................................55
1. Fantasie..........................................................................................................................................................55
1.1. Kenmerken van fantasie bij 2- tot 4-jarigen...........................................................................................55
1.2. Motieven om te fantaseren....................................................................................................................55
1.3. Fantasievriendjes....................................................................................................................................56
1.4. Verzinsels van anderen...........................................................................................................................56
1.5. Onderscheid fantasie – werkelijkheid....................................................................................................56
2. Kinderspel.......................................................................................................................................................57
2.1. Kenmerken van spel...............................................................................................................................57
2.2. Functies van het spel voor de ontwikkeling van het kind......................................................................57
2.3. Spelontwikkeling: een geïntegreerde indeling.......................................................................................57
2.4. Samenspel: spel en de sociale ontwikkeling..........................................................................................59
3. Kindertekeningen...........................................................................................................................................59
III.1. Verschillende stadia in tekenen.............................................................................................................60
Specialisatie: Etiologie van gedrags- en emotionele problemen....................................................................62
1. Inleiding..........................................................................................................................................................62
1.1. Terminologie...........................................................................................................................................62
1.2. Hoe de grens bepalen tussen normaal en pathologisch........................................................................63
2. Capita Selecta.................................................................................................................................................63
2.1. Agressie...................................................................................................................................................63
2.2. Driftbuien................................................................................................................................................65
2.3. Slaapproblemen......................................................................................................................................66
Deel 4: De schooltijd.................................................................................................................................... 69
11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd.......................................................................................................69
11.1. Het groeiende lichaam..........................................................................................................................69
11.2. Motorische vaardigheden: voortdurende verbetering........................................................................69
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd.................................................................................................69
12.1. De intellectuele ontwikkeling...............................................................................................................69
13. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd........................................................................71
13.1. De ontwikkeling van het eigen ik..........................................................................................................71
13.2. Relaties: vriendschappen in de basisschooltijd....................................................................................72
Deel 5: De adolescentie................................................................................................................................ 73
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie..................................................................................................73
14.1. Fysieke rijping.......................................................................................................................................73
14.3. Bedreigingen van het welzijn van de adolescentie..............................................................................75
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie............................................................................................78
15.1. De intellectuele ontwikkeling...............................................................................................................78
15.2. De morele ontwikkeling........................................................................................................................80
15.3. Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling.......................................................................................81
15.4. Het kiezen van een beroep: het werk van je leven..............................................................................82
16. De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie........................................83
16.1. Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’.............................................................................84
16.2. Relaties: familie en vrienden................................................................................................................87
2
,De volwassenheid........................................................................................................................................ 90
1. De fysieke ontwikkeling in de volwassenheid................................................................................................90
1.1. Het climacterium....................................................................................................................................90
2. De cognitieve ontwikkeling in de volwassenheid...........................................................................................91
2.1. Het postformeel denken.........................................................................................................................91
2.2. Evolutie van intellectuele vermogens....................................................................................................92
3. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de volwassenheid.................................................................92
3.1. De psychosociale theorie van Erikson....................................................................................................92
3.2. De partnerrelatie....................................................................................................................................93
3.3. Ouderschap.............................................................................................................................................95
3.4. Ontwikkelingen in het gezin...................................................................................................................96
3.5. Beroepscarrière......................................................................................................................................97
3.6. Zelfbeeld en eigenwaarde......................................................................................................................97
De oudere volwassenheid of de ouderdom.................................................................................................. 98
1. Beelvorming over ouderen.............................................................................................................................98
2. De fysieke ontwikkeling in de oudere volwassenheid....................................................................................98
3. De cognitieve ontwikkeling in de oudere volwassenheid...............................................................................99
3.1. Het klassieke intelligentieonderzoek......................................................................................................99
3.2. Competent ouder worden....................................................................................................................100
4. De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling in de oudere volwassenheid...................................................101
4.1. De psychosociale theorie van Erikson..................................................................................................101
4.2. De betekenis van het grootouderschap...............................................................................................101
4.3. De pensionering....................................................................................................................................102
4.4. Verlies en rouw/het levenseinde..........................................................................................................103
Specialisatie: Grens normale ontwikkeling – pathologie Adolescenten en volwassenen..............................104
Capita selecta...................................................................................................................................................104
1. Gebruik van psychoactieve middelen en verslaving...............................................................................104
2. Lichaamsontevredenheid en body-dismorphic disorder.........................................................................105
3. Ouderdomsvergeetachtigheid en dementie...........................................................................................106
3
, Basis les 1
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
1. Inleiding
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Definities
Ontwikkelingspsychologie = wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering
en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom
- In handboek beperkt tot aan adolescentie
- Synoniem = levenslooppsychologie
Ontwikkeling = genese, ontvouwen
Lichamelijke groei en veranderingen in de psyché van individuele personen die worden
beïnvloed door de ontwikkeling van de samenleving
→ Ontwikkeling = groei, toename, voortgang & teruggang, afbraak, aftakeling
Ontwikkeling
- Continu proces in de tijd
- Niet omkeerbaar
- Globaal naar gedifferentieerd
Aanverwante begrippen
- Groei
- Rijping
- Leren
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden
- Fysieke ontwikkeling
= Studie naar de invloed van het lichaam op het gedrag
Bv. Effecten van het seksuele rijpingsproces tijdens de adolescentie op gedrag
- Cognitieve ontwikkeling
= Studie naar de invloed van groei en verandering in intellectuele vermogens op het
gedrag
Bv. Invloed van veranderingen in intellectuele vermogens op gedrag
- Sociale ontwikkeling
= Studie naar interacties van mensen en hoe hun sociale relaties in de loop van hun
leven groeien, veranderen en stabiel blijven
- Hoe speelt de impact van de ander in de verschillende levensfasen?
Bv. Evolutie van vriendschappen in de kindertijd
4
