1 Inleiding...............................................................................................................................................6
2 Ethiek en ethisch redeneren................................................................................................................7
2.1 Wat is de ethiek?..........................................................................................................................7
2.1.1 Descriptieve ethiek (valt niet onder domein vd filosofen zelf)..............................................7
2.1.2 Normatieve ethiek.................................................................................................................7
2.1.3 Meta-Ethiek...........................................................................................................................8
2.2 Waarom ethiek?...........................................................................................................................8
2.2.1 Ethiek als toetssteen..............................................................................................................8
2.3 Enkele definities............................................................................................................................9
2.3.1 Immoraliteit of a-moraliteit?.................................................................................................9
2.3.2 Feiten en waarden.................................................................................................................9
2.4 Ethisch redeneren.........................................................................................................................9
2.4.1 Deductie.................................................................................................................................9
2.4.2 Inductie................................................................................................................................11
2.4.3 Abductie...............................................................................................................................11
2.4.4 Gedachte-experimenten......................................................................................................11
2.5 Beroepsethiek en ethische conflicten.........................................................................................12
2.5.1 Deontologische codes..........................................................................................................12
2.5.2 Rollenconflicten...................................................................................................................12
2.5.3 Morele conflicten: een overzicht.........................................................................................14
3 Ethische theorieën: Utilitarisme........................................................................................................14
3.1 Ethische theorieën: een overzicht..............................................................................................14
3.1.1 Utilitarisme: basiskenmerken..............................................................................................15
3.2 Jeremy Bentham.........................................................................................................................15
3.2.1 Het utilitarisme....................................................................................................................15
3.2.2 Hedonistisch utilitarisme.....................................................................................................15
3.2.3 De provocatie van Bentham................................................................................................16
3.2.4 Kritiek op Bentham..............................................................................................................16
3.3 John Stuart Mill...........................................................................................................................16
3.3.1 Kwalitatief hedonisme.........................................................................................................17
3.4 Ontwikkelingen en kritieken.......................................................................................................17
3.4.1 Ervaringsmachine van Nozick..............................................................................................17
3.4.2 Voorkeursutilitarisme..........................................................................................................18
3.4.3 Act- of regelutilitarisme?.....................................................................................................19
1
, 3.4.4 Regelutilitarisme..................................................................................................................19
3.4.5 Two-level utilitarianism.......................................................................................................19
3.4.6 Het Trolleyprobleem............................................................................................................20
3.4.7 Rechtvaardige verdeling?....................................................................................................20
3.4.8 Utilitarisme is te veeleisend.................................................................................................20
3.4.9 Een kort overzicht................................................................................................................20
4 Ethische theorieën: deontologie........................................................................................................22
4.1 Deontologie: basiskenmerken....................................................................................................22
4.2 Immanuel Kant...........................................................................................................................22
4.2.1 Kants kritiek op consequentialisme.....................................................................................22
4.2.2 Kants uitgangspunt..............................................................................................................22
4.2.3 Goede wil.............................................................................................................................23
4.2.4 Plichten................................................................................................................................23
4.2.5 Imperatieven.......................................................................................................................24
4.2.6 Korte herhaling....................................................................................................................24
4.3 Kants Categorische Imperatieven...............................................................................................25
4.3.1 Eerste formulering...............................................................................................................25
4.3.2 Tweede formulering............................................................................................................25
4.3.3 Deontologie en regelutilitarisme.........................................................................................26
4.3.4 Kants vierstappenplan.........................................................................................................26
4.3.5 Sterktes van Kants ethiek.....................................................................................................26
4.4 Kritieken.....................................................................................................................................27
4.4.1 Kants ethiek is te strikt.........................................................................................................27
4.4.2 Welke maximes?..................................................................................................................27
4.4.3 Kants ethiek is inhoudsloos..................................................................................................27
4.4.4 Gevoelens en karakter.........................................................................................................27
4.5 Hedendaagse deontologie..........................................................................................................27
4.5.1 Kant in een hedendaags jasje..............................................................................................27
4.6 Toepassing: Sweatshops en Mensenrechten..............................................................................28
4.6.1 Een moreel vraagstuk..........................................................................................................28
4.6.2 Bowie’s argument................................................................................................................28
4.6.3 Rechtsstaat en dwang..........................................................................................................28
4.6.4 Werkomstandigheden.........................................................................................................28
4.6.5 Lonen...................................................................................................................................28
4.6.6 Markten en efficiëntie.........................................................................................................29
5 Deugdethiek......................................................................................................................................29
2
, 5.1 Deugdethiek: Basiskenmerken...................................................................................................29
5.2 Aristoteles...................................................................................................................................30
5.2.1 Ethiek en geluk.....................................................................................................................30
5.2.2 Teleologie............................................................................................................................30
5.2.3 Deugden..............................................................................................................................30
5.3 Kritieken en ontwikkelingen.......................................................................................................32
5.3.1 Wat is deugdelijk handelen?................................................................................................32
5.3.2 Deugden en externe goederen: Aristoteles.........................................................................32
5.3.3 Deugden en externe omstandigheden: Stoïcijnen...............................................................32
5.3.4 Deugdethiek en cultureel relativisme..................................................................................33
5.4 Moderne Deugdethiek................................................................................................................33
5.4.1 MacIntyre en cultureel relativisme......................................................................................33
5.4.2 MacIntyre over praktijken....................................................................................................34
5.4.3 MacIntyre’s deugden...........................................................................................................34
5.4.4 Kritiek op MacIntyre: Rollenconflicten.................................................................................34
5.4.5 MacIntyre’s kritiek op business............................................................................................35
6 zorgethiek en Epistemisch onrecht....................................................................................................36
6.1 Zorgethiek...................................................................................................................................36
6.1.1 Ontstaan zorgethiek............................................................................................................36
6.1.2 Een vrouwelijke moraliteit?.................................................................................................36
6.1.3 Mensbeeld...........................................................................................................................36
6.1.4 Zorg......................................................................................................................................37
6.2 Kritieken.....................................................................................................................................37
6.2.1 Essentialisme.......................................................................................................................37
6.2.2 Wat met vreemden?............................................................................................................38
6.2.3 Wat met onpartijdigheid?....................................................................................................38
6.2.4 Instellingen en rechtvaardigheid.........................................................................................38
6.3 Epistemisch Onrecht...................................................................................................................38
6.3.1 Overzicht..............................................................................................................................38
6.3.2 Wat is epistemologie?.........................................................................................................38
6.3.3 Epistemologie in praktijk?....................................................................................................39
6.3.4 Hypothetisch voorbeeld:......................................................................................................39
6.3.5 Ethiek van de geloofwaardigheid.........................................................................................39
6.3.6 Epistemisch onrecht in bedrijven.........................................................................................41
6.4 Verdere ontwikkelingen..............................................................................................................41
6.4.1 Geloofwaardigheidsteveel...................................................................................................41
3
,7 Ethiek van de Marketing....................................................................................................................42
7.1 Wat is de ethiek van de marketing?...........................................................................................42
7.2 Marketing en Waarden...............................................................................................................43
7.3 Ethiek van Producten..................................................................................................................43
7.3.1 Productaansprakelijkheid....................................................................................................43
7.3.2 Verantwoordelijkheid en schade.........................................................................................43
7.3.3 Verschillende modellen van verantwoordelijkheid:.............................................................43
7.3.4 Sociale verzekering als complementair................................................................................45
7.4 Ethiek van de prijzen...................................................................................................................45
7.4.1 Prijsopdrijving......................................................................................................................45
7.4.2 Roofprijzen...........................................................................................................................45
7.5 Ethiek van de Reclame................................................................................................................46
7.5.1 Reclame en Waarheid..........................................................................................................46
7.5.2 Reclame en Autonomie: Manipulatie..................................................................................46
7.5.3 Neuromarketing...................................................................................................................47
7.5.4 Reclame en Kwetsbaarheid..................................................................................................47
7.5.5 Reclame en Privacy..............................................................................................................47
7.5.6 Reclame en Stereotypes......................................................................................................47
8 De Sociale en Publieke Rol van Bedrijven..........................................................................................47
8.1 Inleiding......................................................................................................................................47
8.2 Het Private en Publieke Domein.................................................................................................48
8.2.1 Wat is het privaat-publiek onderscheid?.............................................................................48
8.2.2 Een korte voorgeschiedenis:................................................................................................48
8.2.3 Het liberale model als achtergrond......................................................................................48
8.2.4 Vermenging van privaat en publiek.....................................................................................49
8.3 Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)...................................................................49
8.3.1 MVO: Vier modellen............................................................................................................49
9 Rechtvaardigheid...............................................................................................................................54
9.1 Overzicht.....................................................................................................................................54
9.2 Rechtvaardigheid: Kort Overzicht...............................................................................................54
9.2.1 Wat is Rechtvaardigheid?....................................................................................................54
9.2.2 Denken over Rechtvaardigheid............................................................................................54
9.3 John Rawls’ Theorie van de Rechtvaardigheid............................................................................55
9.3.1 Rawls’ Uitgangspunt............................................................................................................55
9.3.2 Rawls’ methode...................................................................................................................55
9.3.3 De Principes van Rechtvaardigheid......................................................................................56
4
, 9.3.4 Het Verschil Principe............................................................................................................57
9.3.5 Gelijke Kansen Principe........................................................................................................57
9.3.6 Kritiek: Mensbeeld...............................................................................................................58
9.3.7 Kritiek: Gokkers....................................................................................................................58
9.4 Gelijke Kansen en Meritocratie...................................................................................................58
9.4.1 Feodalisme...........................................................................................................................58
9.4.2 Vrije Markt en het Klassieke Liberalisme.............................................................................58
9.4.3 Meritocratie.........................................................................................................................58
9.4.4 Rawls voorbij de Meritocratie..............................................................................................59
9.4.5 Hayek voorbij de Meritocratie.............................................................................................60
9.4.6 Sandel voorbij de Meritocratie............................................................................................60
9.4.7 Kritiek: Methodologisch Nationalisme.................................................................................60
10 Racisme...........................................................................................................................................61
10.1 Een overzicht............................................................................................................................61
10.2 ‘Ras’..........................................................................................................................................61
10.2.1 Traditionele Visie op ‘Ras’..................................................................................................61
10.2.2 Raciaal Scepticisme en Raciaal Eliminativisme...................................................................61
10.2.3 Raciaal Constructivisme en Raciaal Conservatisme............................................................61
10.2.4 Constructivisme: Ras en Etniciteit......................................................................................62
10.3 Racisme.....................................................................................................................................62
10.3.1 Racisme van het hart en de geest......................................................................................63
10.3.2 Haatspraak.........................................................................................................................64
10.3.3 Microagressies...................................................................................................................64
10.3.4 Institutioneel Racisme.......................................................................................................64
10.3.5 De Ervaring van het Racisme..............................................................................................65
10.3.6 Neoracisme........................................................................................................................65
10.4 Racisme Bestrijden...................................................................................................................66
10.4.1 Kleurenblind of Kleurenbewust?........................................................................................66
10.4.2 (Positieve) actie op de werkvloer.......................................................................................66
10.4.3 Intersectionaliteit..............................................................................................................68
11 Werk................................................................................................................................................69
11.1 Wat is werk?.............................................................................................................................69
11.1.1 Levensbehoefte.................................................................................................................69
11.1.2 In Zichzelf Besloten?..........................................................................................................69
11.1.3 Vrije Tijd en Ontspanning...................................................................................................69
11.1.4 Loonarbeid en zorgwerk....................................................................................................70
5