Samenvatting ontwikkelingspsychologie deel 1
Voor eerste bachelor studenten psychologie aan de KU Leuven
Boek + info uit ppt en noties uit de lessen van professor Patricia Bijttebier
, Ontwikkelingspsychologie deel 1: kindertijd
Deel I: De ontwikkeling van het kind ........................................................................................ 4
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind ............................................................. 4
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ................................................. 4
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.............................................................. 5
2. Theoretische perspectieven en onderzoek ................................................................. 7
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen .......................................................... 7
2.2 Onderzoeksmethoden ........................................................................................... 21
3. Het begin van het leven ................................................................................................ 23
3.1 Erfelijkheid.................................................................................................................. 23
3.2 De interactie tussen erfelijkheid en omgeving .................................................. 27
3.3 Prenatale groei en ontwikkeling........................................................................... 29
4. De geboorte en het pasgeboren kind ....................................................................... 35
4.1 Geboorte................................................................................................................... 35
4.2 Complicaties tijdens geboorte ............................................................................. 39
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan ......................................................... 41
Deel ii: de babytijd ..................................................................................................................... 43
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd ....................................................................... 43
5.1 Groei en ontwikkeling ............................................................................................. 43
5.2 De motorische ontwikkeling .................................................................................. 47
5.3 De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................ 50
6. De cognitieve ontwikkeling in de babytijd ................................................................ 53
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ............................................................ 53
6.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling .................... 56
6.3 De wortels van onze taal ....................................................................................... 59
7. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
babytijd ..................................................................................................................................... 68
7.1 De basis van sociaal gedrag ................................................................................ 68
7.2 Relaties aangaan .................................................................................................... 73
7.3 Verschillen tussen baby’s ....................................................................................... 80
deel iii: de peuter- en kleutertijd.............................................................................................. 81
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ................................................ 81
8.1 Fysieke groei ............................................................................................................. 81
8.2 Motorische ontwikkeling......................................................................................... 83
8.3 Bedreigingen van fysieke groei en motorische ontwikkelingen .................... 84
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ......................................... 87
2
, 9.1 De intellectuele ontwikkeling ................................................................................ 87
9.2 De taalontwikkeling ................................................................................................ 91
9.3 De invloed van educatie en opvang ................................................................. 92
9.4 Voorlezen, televisie en digitale media ................................................................ 92
10. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
peuter- en kleutertijd .............................................................................................................. 92
10.1 Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik’ ............................................................ 92
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.................... 95
10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing .............................................................. 98
deel iv: de schooltijd ................................................................................................................ 103
11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ............................................................... 103
11.1 Het groeiende lichaam ........................................................................................ 103
11.2 Invloeden op de fysieke ontwikkeling ............................................................... 104
11.3 Kinderen met speciale behoeften..................................................................... 104
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ........................................................ 105
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ................................................. 105
12.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten ............................. 109
12.3 Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ......................................... 109
13. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
schooltijd................................................................................................................................. 109
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik ....................................................................... 109
13.2 Psychische problemen en gedragsproblemen .............................................. 111
13.3 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ....................................................... 111
13.4 Het gezin in de schooltijd ..................................................................................... 114
deel v: de adolescentie .......................................................................................................... 114
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie ........................................................ 114
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ................................................. 114
16. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
adolescentie .......................................................................................................................... 114
3
,DEEL I: DE ONTWIKKELING VAN HET KIND
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
= De wetenschappelijke studie naar groei, verandering en stabiliteit bij mensen,
Ontwikkelings-
van conceptie tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de
psychologie
volwassenheid.
Fysieke = heeft betrekking op de fysieke opbouw van het lichaam, zoals de hersenen,
ontwikkeling het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en
slaap.
Cognitieve = heeft betrekking op intellectuele vermogens, zoals denken, leren, geheugen
ontwikkeling en problemen oplossen
Sociaal- = heeft betrekking op sociale relaties, interacties met anderen en op het
emotionele
ontwikkleing omgaan met emoties
Persoonlijkheids- = Ontwikkeling van duurzame gedragingen (karakter)-eigenschappen die de
ontwikkeling ene persoon van de andere onderscheiden
1.1.1 Verschillende ontwikkelingsfasen
▪ Zijn een sociaal construct! (= Een idee over de realiteit dat weliswaar
breed geaccepteerd is, maar afhangt van de maatschappij en cultuur
op een bepaald moment)
▪ Sommige ontwikkelingsspecialisten hanteren specifiekere perioden
• E. Crone: pubertijd als aparte levensfase
• Prepuberteit (= De periode voorafgaand aan de puberteit,
waarin al (hormonale) veranderingen in het lichaam optreden,
maar deze nog niet van buitenaf zichtbaar zijn)
• J. Arnett: opkomende volwassenheid (= Leeftijdsfase die loopt
van de late tienerjaren tot midden twintig. Tijdens deze fase zijn
mensen niet langer adolescenten, maar hebben ze evenmin de
verantwoordelijkheden van de volwassenheid volledig op zich
genomen)
▪ Tijdstippen waarop gebeurtenissen zich voltrekken, variëren per pers.
▪ Biologische oorzaken
▪ Omgevingsfactoren (bv cultuur)
prenataal babytijd peuter- en
schooltijd adolescen
(conceptie- (geboorte- kleutertijd
(6j-12j) tie (12j-20j)
geboorte) 2j) (2j-6j)
4
, 1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Verschillende factoren die of gebeurtenissen die de ontwikkeling bepalen
▪ Cohorteffecten (cohort = Een groep mensen die rond dezelfde tijd op
dezelfde plek geboren zijn)
▪ Normatieve gebeurtenissen (= Gebeurtenissen die zich voor de meeste
individuen binnen een groep op dezelfde manier voltrekken. Kunnen
leeftijdsgebonden, historisch of sociaal-cultureel bepaald zijn)
▪ Leeftijdsgebonden invloeden (=Biologische invloeden en
omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in een bepaalde
leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien)
▪ Historisch bepaalde invloeden (=Omgevingsinvloeden en biologische
invloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment)
▪ Sociaal-culturele invloeden (bv etnische afkomst, sociale klasse,
subcultuur..)
▪ Niet-normatieve gebeurtenissen (=Specifieke gebeurtenissen die
plaatsvinden in het leven van een bepaald persoon, terwijl de meeste
anderen hier niet mee te maken krijgen)
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.1 Vroege denkbeelden
▪ Plato: bijzondere talenten vroeg opsporen zodat opvoeding en scholing
op ontwikkeling ervan gericht kunnen worden
▪ Aristoteles: “tabula rasa” mens wordt geboren als een onbeschreven blad
▪ John Locke: empirisme
• werkt tabula rasa idee verder uit
• ontwikkeling gebeurt onder invloed van de omgeving, die
vormgeeft aan het gedrag van het kind
• "Iedereen kan alles worden."
▪ Jean-Jacques Rousseau: nativisme
• kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten, die
zich ontvouwen naarmate ze opgroeien
• rol van opvoeding
- begeleiding geven aangepast aan maturiteitsniveau
- gelegenheid tot exploratie bieden
- aanmoedigen om de natuurlijke interesse te volgen
1.2.2 Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
▪ Baby biografieën populair in 1700: voor het eerst wordt de groei gevolgd
▪ Door hervorming arbeidsproces industrialisatie → andere kijk op kinderen
▪ Charles Darwin: evolutietheorie
• parallel tussen de ontwikkeling van individuen binnen een soort en
hoe de soort zelf ontwikkeld is
• schreef een babybiografie over het eerste levensjaar van zijn zoon
• systematische observatie van kinderen
• start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
5
Voor eerste bachelor studenten psychologie aan de KU Leuven
Boek + info uit ppt en noties uit de lessen van professor Patricia Bijttebier
, Ontwikkelingspsychologie deel 1: kindertijd
Deel I: De ontwikkeling van het kind ........................................................................................ 4
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind ............................................................. 4
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie ................................................. 4
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.............................................................. 5
2. Theoretische perspectieven en onderzoek ................................................................. 7
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen .......................................................... 7
2.2 Onderzoeksmethoden ........................................................................................... 21
3. Het begin van het leven ................................................................................................ 23
3.1 Erfelijkheid.................................................................................................................. 23
3.2 De interactie tussen erfelijkheid en omgeving .................................................. 27
3.3 Prenatale groei en ontwikkeling........................................................................... 29
4. De geboorte en het pasgeboren kind ....................................................................... 35
4.1 Geboorte................................................................................................................... 35
4.2 Complicaties tijdens geboorte ............................................................................. 39
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan ......................................................... 41
Deel ii: de babytijd ..................................................................................................................... 43
5. De fysieke ontwikkeling in de babytijd ....................................................................... 43
5.1 Groei en ontwikkeling ............................................................................................. 43
5.2 De motorische ontwikkeling .................................................................................. 47
5.3 De ontwikkeling van de zintuigen ........................................................................ 50
6. De cognitieve ontwikkeling in de babytijd ................................................................ 53
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ............................................................ 53
6.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling .................... 56
6.3 De wortels van onze taal ....................................................................................... 59
7. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
babytijd ..................................................................................................................................... 68
7.1 De basis van sociaal gedrag ................................................................................ 68
7.2 Relaties aangaan .................................................................................................... 73
7.3 Verschillen tussen baby’s ....................................................................................... 80
deel iii: de peuter- en kleutertijd.............................................................................................. 81
8. De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ................................................ 81
8.1 Fysieke groei ............................................................................................................. 81
8.2 Motorische ontwikkeling......................................................................................... 83
8.3 Bedreigingen van fysieke groei en motorische ontwikkelingen .................... 84
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ......................................... 87
2
, 9.1 De intellectuele ontwikkeling ................................................................................ 87
9.2 De taalontwikkeling ................................................................................................ 91
9.3 De invloed van educatie en opvang ................................................................. 92
9.4 Voorlezen, televisie en digitale media ................................................................ 92
10. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
peuter- en kleutertijd .............................................................................................................. 92
10.1 Een antwoord op de vraag ‘wie ben ik’ ............................................................ 92
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.................... 95
10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing .............................................................. 98
deel iv: de schooltijd ................................................................................................................ 103
11. De fysieke ontwikkeling in de schooltijd ............................................................... 103
11.1 Het groeiende lichaam ........................................................................................ 103
11.2 Invloeden op de fysieke ontwikkeling ............................................................... 104
11.3 Kinderen met speciale behoeften..................................................................... 104
12. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ........................................................ 105
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ................................................. 105
12.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten ............................. 109
12.3 Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ......................................... 109
13. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
schooltijd................................................................................................................................. 109
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik ....................................................................... 109
13.2 Psychische problemen en gedragsproblemen .............................................. 111
13.3 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ....................................................... 111
13.4 Het gezin in de schooltijd ..................................................................................... 114
deel v: de adolescentie .......................................................................................................... 114
14. De fysieke ontwikkeling in de adolescentie ........................................................ 114
15. De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ................................................. 114
16. De sociaal-emotionele ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de
adolescentie .......................................................................................................................... 114
3
,DEEL I: DE ONTWIKKELING VAN HET KIND
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
= De wetenschappelijke studie naar groei, verandering en stabiliteit bij mensen,
Ontwikkelings-
van conceptie tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot de
psychologie
volwassenheid.
Fysieke = heeft betrekking op de fysieke opbouw van het lichaam, zoals de hersenen,
ontwikkeling het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en
slaap.
Cognitieve = heeft betrekking op intellectuele vermogens, zoals denken, leren, geheugen
ontwikkeling en problemen oplossen
Sociaal- = heeft betrekking op sociale relaties, interacties met anderen en op het
emotionele
ontwikkleing omgaan met emoties
Persoonlijkheids- = Ontwikkeling van duurzame gedragingen (karakter)-eigenschappen die de
ontwikkeling ene persoon van de andere onderscheiden
1.1.1 Verschillende ontwikkelingsfasen
▪ Zijn een sociaal construct! (= Een idee over de realiteit dat weliswaar
breed geaccepteerd is, maar afhangt van de maatschappij en cultuur
op een bepaald moment)
▪ Sommige ontwikkelingsspecialisten hanteren specifiekere perioden
• E. Crone: pubertijd als aparte levensfase
• Prepuberteit (= De periode voorafgaand aan de puberteit,
waarin al (hormonale) veranderingen in het lichaam optreden,
maar deze nog niet van buitenaf zichtbaar zijn)
• J. Arnett: opkomende volwassenheid (= Leeftijdsfase die loopt
van de late tienerjaren tot midden twintig. Tijdens deze fase zijn
mensen niet langer adolescenten, maar hebben ze evenmin de
verantwoordelijkheden van de volwassenheid volledig op zich
genomen)
▪ Tijdstippen waarop gebeurtenissen zich voltrekken, variëren per pers.
▪ Biologische oorzaken
▪ Omgevingsfactoren (bv cultuur)
prenataal babytijd peuter- en
schooltijd adolescen
(conceptie- (geboorte- kleutertijd
(6j-12j) tie (12j-20j)
geboorte) 2j) (2j-6j)
4
, 1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Verschillende factoren die of gebeurtenissen die de ontwikkeling bepalen
▪ Cohorteffecten (cohort = Een groep mensen die rond dezelfde tijd op
dezelfde plek geboren zijn)
▪ Normatieve gebeurtenissen (= Gebeurtenissen die zich voor de meeste
individuen binnen een groep op dezelfde manier voltrekken. Kunnen
leeftijdsgebonden, historisch of sociaal-cultureel bepaald zijn)
▪ Leeftijdsgebonden invloeden (=Biologische invloeden en
omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in een bepaalde
leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien)
▪ Historisch bepaalde invloeden (=Omgevingsinvloeden en biologische
invloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment)
▪ Sociaal-culturele invloeden (bv etnische afkomst, sociale klasse,
subcultuur..)
▪ Niet-normatieve gebeurtenissen (=Specifieke gebeurtenissen die
plaatsvinden in het leven van een bepaald persoon, terwijl de meeste
anderen hier niet mee te maken krijgen)
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.1 Vroege denkbeelden
▪ Plato: bijzondere talenten vroeg opsporen zodat opvoeding en scholing
op ontwikkeling ervan gericht kunnen worden
▪ Aristoteles: “tabula rasa” mens wordt geboren als een onbeschreven blad
▪ John Locke: empirisme
• werkt tabula rasa idee verder uit
• ontwikkeling gebeurt onder invloed van de omgeving, die
vormgeeft aan het gedrag van het kind
• "Iedereen kan alles worden."
▪ Jean-Jacques Rousseau: nativisme
• kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten, die
zich ontvouwen naarmate ze opgroeien
• rol van opvoeding
- begeleiding geven aangepast aan maturiteitsniveau
- gelegenheid tot exploratie bieden
- aanmoedigen om de natuurlijke interesse te volgen
1.2.2 Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
▪ Baby biografieën populair in 1700: voor het eerst wordt de groei gevolgd
▪ Door hervorming arbeidsproces industrialisatie → andere kijk op kinderen
▪ Charles Darwin: evolutietheorie
• parallel tussen de ontwikkeling van individuen binnen een soort en
hoe de soort zelf ontwikkeld is
• schreef een babybiografie over het eerste levensjaar van zijn zoon
• systematische observatie van kinderen
• start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
5
