Inhoudstafel
1 Les 1 (30/09) - Inleiding .................................................................................................. 5
Deel 1 : Inleiding.................................................................................................................... 5
1.1 Waarover gaat taalkunde? ...................................................................................... 5
1.2 Hoeveel talen zijn er? .............................................................................................. 5
1.3 Hoeveel sprekers heeft een taal? ............................................................................ 5
1.4 Waar komen talen vandaan?................................................................................... 5
1.4.1 Onwetenschappelijke verklaringen : ................................................................. 5
1.4.2 Voor-wetenschappelijke verklaringen ............................................................... 6
1.4.3 Wetenschappelijke verklaringen ....................................................................... 6
1.4.4 Polygenese of multiregionaal perspectief ......................................................... 6
1.4.5 Monogenese of uniregionaal perspectief .......................................................... 6
Deel 2 : Structuralistische benaderingen ............................................................................... 6
1.5 De wetenschappelijke taalstudie ............................................................................. 6
1.5.1 De comparatieve methode ............................................................................... 7
1.5.2 Taalwetten ....................................................................................................... 7
1.6 Ferdinand de Saussure en het ontstaan van de moderne taalkunde : hield zich
bezig met het Latijn ............................................................................................................ 7
1.7 Cours de linguistique générale (1916) ..................................................................... 8
1.7.1 Zeven belangrijke concepten............................................................................ 8
1.8 Structuralisme voortgezet .......................................................................................10
1.8.1 Praagse school ...............................................................................................10
1.8.2 Amerikaans structuralisme ..............................................................................11
Deel 3 : Generatieve benaderingen ......................................................................................13
1.9 Principes van de transformationele generatieve taalkunde .....................................13
1.9.1 Noam Chomsky (geboren 1928) .....................................................................13
1.9.2 De taalkundige ................................................................................................13
1.9.3 De filosoof .......................................................................................................14
1.10 De opvattingen van Noam Chomsky ......................................................................14
1.10.1 Evaluatie .........................................................................................................15
2 Les 2 (7/10) – Semantiek en pragmatiek .......................................................................16
Deel 1 : Pragmatiek ..............................................................................................................16
2.1 Inleiding..................................................................................................................16
2.2 Wat is pragmatiek? ................................................................................................16
2.3 Context...................................................................................................................16
2.4 Deixis .....................................................................................................................16
2.5 Presuppositie .........................................................................................................17
2.6 Taalhandelingen (Austin) .......................................................................................17
2.7 Taalhandelingen (Searle) .......................................................................................19
1
, 2.8 Speech act theory (Searle) .....................................................................................19
2.9 Indirecte taalhandelingen (Searle) ..........................................................................20
2.10 Samenwerkingsprincipe en conversationele maximes (Grice) ................................20
2.10.1 Vier conversationele maximes: ‘spelregels’ .....................................................21
2.11 Maximes in de wind slaan ......................................................................................21
2.12 Conversationele implicatuur (Grice) .......................................................................21
Deel 2 : Semantiek = betekenis ............................................................................................22
2.13 Betekenis is overal! ................................................................................................22
2.13.1 Betekenis van klanken – iconiciteit ..................................................................22
2.13.2 Betekenis van klanken – sociale betekenis .....................................................22
2.14 Types semantiek (=betekenis)................................................................................23
2.14.1 Lexicale betekenis...........................................................................................23
2.14.2 Grammaticale betekenis..................................................................................24
2.14.3 Zinsbetekenis ..................................................................................................24
2.15 Lexicale semantiek (=betekenis) ............................................................................24
2.15.1 Denotatie vs. Connotatie .................................................................................25
2.15.2 Intensie vs. Extensie .......................................................................................25
2.16 Semantische theorieën...........................................................................................26
2.16.1 Componentiële analyse ...................................................................................26
2.16.2 Prototypegebaseerde semantiek .....................................................................27
2.16.3 Theorie van de conceptuele metafoor & metonymie ........................................29
2.17 Semantiek en pragmatiek : verschillen? .................................................................30
3 Les 3 (14/10) - Morfologie .............................................................................................31
3.1 Deel 1 Inleiding ......................................................................................................31
3.1.1 Wat is morfologie? ..........................................................................................31
3.1.2 Wat is een woord? ..........................................................................................31
3.1.3 Tokens / types, inhoudswoorden en functiewoorden .......................................32
3.1.4 Morfologie .......................................................................................................32
3.1.5 Morfemen en allomorfen .................................................................................33
3.1.6 Soorten morfemen ..........................................................................................33
3.1.7 Allomorf ...........................................................................................................34
3.1.8 Soorten morfemen ..........................................................................................35
3.2 Deel 2 ....................................................................................................................35
3.2.1 Flexie ..............................................................................................................35
3.3 Deel 3 Woordvorming.............................................................................................36
3.3.1 Soorten van woordvorming .............................................................................36
3.4 Deel 4 Woordvorming : Gemotiveerdheid / motivatie ..............................................39
3.4.1 Gemotiveerdheid bij samenstellingen ..............................................................39
3.5 Deel 5 Woordvorming : Bijzonderheden .................................................................40
2
, 3.5.1 Kofferwoorden / samensmeltingen ..................................................................40
3.5.2 Verkortingen en letterwoorden ........................................................................40
3.5.3 Verdubbelingen (reduplicerende samenstellingen) ..........................................40
3.5.4 Ontleningen en neologismen ...........................................................................41
4 Les 4 (21/10) – Syntaxis ................................................................................................42
4.1 Wat is syntaxis? .....................................................................................................42
4.1.1 Competentie ....................................................................................................42
4.1.2 Aanvaardbaarheid ...........................................................................................42
4.1.3 Taaltypologie ...................................................................................................43
4.2 Lexicale categorieën, parts of speech, woordklassen, “natures” .............................43
4.3 Verschillende soorten syntaxis – Verschillende tradities .........................................46
4.3.1 Overeenkomst syntaxis ...................................................................................46
4.3.2 Afhankelijkheidssyntaxis .................................................................................46
4.3.3 Constituerende syntaxis ..................................................................................47
4.4 Structuur heeft/is betekenis of leidingen hebben zin ...............................................53
5 Les 5 (28/10) – Fonetiek en fonologie ...........................................................................55
5.1 Definities : fonetiek en fonologie .............................................................................56
5.1.1 IPA (The International Phonetic Alphabet).......................................................58
5.2 Anatomische en fysiologische correlaten................................................................62
5.2.1 Ademhaling : fundamentele structuren ............................................................63
5.2.2 Ademhaling : proces .......................................................................................63
5.2.3 Stemgeving : fundamentele structuren ............................................................63
5.2.4 Stemgeving : het proces..................................................................................64
5.2.5 Resonantie : fundamentele structuren .............................................................64
5.2.6 Resonantie : proces ........................................................................................65
5.2.7 Articulatie : fundamentele structuren ...............................................................65
5.2.8 Articulatie : het proces .....................................................................................66
5.3 Klinkers ..................................................................................................................66
5.3.1 Klinker : hoogte ...............................................................................................68
5.3.2 Klinker : Realisatie vooraan of achteraan ........................................................68
5.3.3 Klinker : gerondheid ........................................................................................68
5.4 Diftong....................................................................................................................69
5.5 Consonanten ..........................................................................................................70
5.6 Foneemontwikkeling en fonologische ontwikkeling .................................................73
5.7 Coarticulatie ...........................................................................................................75
5.8 Klemtoon ................................................................................................................76
3
,4
, Cursus – Bouwstenen van de taal
1 Les 1 (30/09) - Inleiding
Deel 1 : Inleiding
1.1 Waarover gaat taalkunde?
Talen betekent natuurlijke mensentalen
Taal = een unieke menselijke faculteit, onze hersenen zijn veel meer ontwikkeld
• geen ‘dierentalen’ (=communicatiesystemen) of dierlijke communicatie → vb.: apen
kunnen geen taal leren, wel gebarentaal
• geen programmeertaal
• geen bedachte, onnatuurlijke, kunstmatig gemaakte talen
- geschikt voor menselijke communicatie
- geschikt voor computercommunicatie
1.2 Hoeveel talen zijn er?
Het precieze aantal talen is moeilijk te achterhalen
• Nieuwe talen worden ontdekt, vb.: In Maleisië, India
• Talen sterven uit
→ tegen het einde van de eeuw meer dan 1/2de van de talen zal uitsterven, vb.:
ouders die beslissen om taal/dialect niet meer door te geven aan hun
kinderen
→ UNESCO investeert erin om talen te redden
→ Dode talen kunnen opnieuw opduiken vb.: Cappadocisch
• Nieuwe talen worden “geboren”, heel veel mengtalen ontstaan
Talen kunnen ook ontstaan uit zeer tragische oorlogsomstandigheden (in Joegoslavië
sprak men vroeger Servo-Kroatisch vandaag de dag 2 aparte talen)
• Talen veranderen : wat 1 taal is kan een andere taal worden (bv. : Afrikaans is
ontstaan uit het Nederlands) nu 2 aparte talen met een duidelijke structuur
1.3 Hoeveel sprekers heeft een taal?
Ook het precieze aantal sprekers van een taal is moeilijk te achterhalen, omwille van:
• Methodologische problemen
• Toegankelijkheid van gebieden
• Ongeletterdheid → wereldwijd 260 miljoen kinderen die niet naar school kunnen
• Politieke omstandigheden →dictatuur bv. Spanje onder Franco was Catalaans niet
toegestaan
1.4 Waar komen talen vandaan?
1.4.1 Onwetenschappelijke verklaringen :
• mythes van goddelijke interventie
• antieke mythologie
5
1 Les 1 (30/09) - Inleiding .................................................................................................. 5
Deel 1 : Inleiding.................................................................................................................... 5
1.1 Waarover gaat taalkunde? ...................................................................................... 5
1.2 Hoeveel talen zijn er? .............................................................................................. 5
1.3 Hoeveel sprekers heeft een taal? ............................................................................ 5
1.4 Waar komen talen vandaan?................................................................................... 5
1.4.1 Onwetenschappelijke verklaringen : ................................................................. 5
1.4.2 Voor-wetenschappelijke verklaringen ............................................................... 6
1.4.3 Wetenschappelijke verklaringen ....................................................................... 6
1.4.4 Polygenese of multiregionaal perspectief ......................................................... 6
1.4.5 Monogenese of uniregionaal perspectief .......................................................... 6
Deel 2 : Structuralistische benaderingen ............................................................................... 6
1.5 De wetenschappelijke taalstudie ............................................................................. 6
1.5.1 De comparatieve methode ............................................................................... 7
1.5.2 Taalwetten ....................................................................................................... 7
1.6 Ferdinand de Saussure en het ontstaan van de moderne taalkunde : hield zich
bezig met het Latijn ............................................................................................................ 7
1.7 Cours de linguistique générale (1916) ..................................................................... 8
1.7.1 Zeven belangrijke concepten............................................................................ 8
1.8 Structuralisme voortgezet .......................................................................................10
1.8.1 Praagse school ...............................................................................................10
1.8.2 Amerikaans structuralisme ..............................................................................11
Deel 3 : Generatieve benaderingen ......................................................................................13
1.9 Principes van de transformationele generatieve taalkunde .....................................13
1.9.1 Noam Chomsky (geboren 1928) .....................................................................13
1.9.2 De taalkundige ................................................................................................13
1.9.3 De filosoof .......................................................................................................14
1.10 De opvattingen van Noam Chomsky ......................................................................14
1.10.1 Evaluatie .........................................................................................................15
2 Les 2 (7/10) – Semantiek en pragmatiek .......................................................................16
Deel 1 : Pragmatiek ..............................................................................................................16
2.1 Inleiding..................................................................................................................16
2.2 Wat is pragmatiek? ................................................................................................16
2.3 Context...................................................................................................................16
2.4 Deixis .....................................................................................................................16
2.5 Presuppositie .........................................................................................................17
2.6 Taalhandelingen (Austin) .......................................................................................17
2.7 Taalhandelingen (Searle) .......................................................................................19
1
, 2.8 Speech act theory (Searle) .....................................................................................19
2.9 Indirecte taalhandelingen (Searle) ..........................................................................20
2.10 Samenwerkingsprincipe en conversationele maximes (Grice) ................................20
2.10.1 Vier conversationele maximes: ‘spelregels’ .....................................................21
2.11 Maximes in de wind slaan ......................................................................................21
2.12 Conversationele implicatuur (Grice) .......................................................................21
Deel 2 : Semantiek = betekenis ............................................................................................22
2.13 Betekenis is overal! ................................................................................................22
2.13.1 Betekenis van klanken – iconiciteit ..................................................................22
2.13.2 Betekenis van klanken – sociale betekenis .....................................................22
2.14 Types semantiek (=betekenis)................................................................................23
2.14.1 Lexicale betekenis...........................................................................................23
2.14.2 Grammaticale betekenis..................................................................................24
2.14.3 Zinsbetekenis ..................................................................................................24
2.15 Lexicale semantiek (=betekenis) ............................................................................24
2.15.1 Denotatie vs. Connotatie .................................................................................25
2.15.2 Intensie vs. Extensie .......................................................................................25
2.16 Semantische theorieën...........................................................................................26
2.16.1 Componentiële analyse ...................................................................................26
2.16.2 Prototypegebaseerde semantiek .....................................................................27
2.16.3 Theorie van de conceptuele metafoor & metonymie ........................................29
2.17 Semantiek en pragmatiek : verschillen? .................................................................30
3 Les 3 (14/10) - Morfologie .............................................................................................31
3.1 Deel 1 Inleiding ......................................................................................................31
3.1.1 Wat is morfologie? ..........................................................................................31
3.1.2 Wat is een woord? ..........................................................................................31
3.1.3 Tokens / types, inhoudswoorden en functiewoorden .......................................32
3.1.4 Morfologie .......................................................................................................32
3.1.5 Morfemen en allomorfen .................................................................................33
3.1.6 Soorten morfemen ..........................................................................................33
3.1.7 Allomorf ...........................................................................................................34
3.1.8 Soorten morfemen ..........................................................................................35
3.2 Deel 2 ....................................................................................................................35
3.2.1 Flexie ..............................................................................................................35
3.3 Deel 3 Woordvorming.............................................................................................36
3.3.1 Soorten van woordvorming .............................................................................36
3.4 Deel 4 Woordvorming : Gemotiveerdheid / motivatie ..............................................39
3.4.1 Gemotiveerdheid bij samenstellingen ..............................................................39
3.5 Deel 5 Woordvorming : Bijzonderheden .................................................................40
2
, 3.5.1 Kofferwoorden / samensmeltingen ..................................................................40
3.5.2 Verkortingen en letterwoorden ........................................................................40
3.5.3 Verdubbelingen (reduplicerende samenstellingen) ..........................................40
3.5.4 Ontleningen en neologismen ...........................................................................41
4 Les 4 (21/10) – Syntaxis ................................................................................................42
4.1 Wat is syntaxis? .....................................................................................................42
4.1.1 Competentie ....................................................................................................42
4.1.2 Aanvaardbaarheid ...........................................................................................42
4.1.3 Taaltypologie ...................................................................................................43
4.2 Lexicale categorieën, parts of speech, woordklassen, “natures” .............................43
4.3 Verschillende soorten syntaxis – Verschillende tradities .........................................46
4.3.1 Overeenkomst syntaxis ...................................................................................46
4.3.2 Afhankelijkheidssyntaxis .................................................................................46
4.3.3 Constituerende syntaxis ..................................................................................47
4.4 Structuur heeft/is betekenis of leidingen hebben zin ...............................................53
5 Les 5 (28/10) – Fonetiek en fonologie ...........................................................................55
5.1 Definities : fonetiek en fonologie .............................................................................56
5.1.1 IPA (The International Phonetic Alphabet).......................................................58
5.2 Anatomische en fysiologische correlaten................................................................62
5.2.1 Ademhaling : fundamentele structuren ............................................................63
5.2.2 Ademhaling : proces .......................................................................................63
5.2.3 Stemgeving : fundamentele structuren ............................................................63
5.2.4 Stemgeving : het proces..................................................................................64
5.2.5 Resonantie : fundamentele structuren .............................................................64
5.2.6 Resonantie : proces ........................................................................................65
5.2.7 Articulatie : fundamentele structuren ...............................................................65
5.2.8 Articulatie : het proces .....................................................................................66
5.3 Klinkers ..................................................................................................................66
5.3.1 Klinker : hoogte ...............................................................................................68
5.3.2 Klinker : Realisatie vooraan of achteraan ........................................................68
5.3.3 Klinker : gerondheid ........................................................................................68
5.4 Diftong....................................................................................................................69
5.5 Consonanten ..........................................................................................................70
5.6 Foneemontwikkeling en fonologische ontwikkeling .................................................73
5.7 Coarticulatie ...........................................................................................................75
5.8 Klemtoon ................................................................................................................76
3
,4
, Cursus – Bouwstenen van de taal
1 Les 1 (30/09) - Inleiding
Deel 1 : Inleiding
1.1 Waarover gaat taalkunde?
Talen betekent natuurlijke mensentalen
Taal = een unieke menselijke faculteit, onze hersenen zijn veel meer ontwikkeld
• geen ‘dierentalen’ (=communicatiesystemen) of dierlijke communicatie → vb.: apen
kunnen geen taal leren, wel gebarentaal
• geen programmeertaal
• geen bedachte, onnatuurlijke, kunstmatig gemaakte talen
- geschikt voor menselijke communicatie
- geschikt voor computercommunicatie
1.2 Hoeveel talen zijn er?
Het precieze aantal talen is moeilijk te achterhalen
• Nieuwe talen worden ontdekt, vb.: In Maleisië, India
• Talen sterven uit
→ tegen het einde van de eeuw meer dan 1/2de van de talen zal uitsterven, vb.:
ouders die beslissen om taal/dialect niet meer door te geven aan hun
kinderen
→ UNESCO investeert erin om talen te redden
→ Dode talen kunnen opnieuw opduiken vb.: Cappadocisch
• Nieuwe talen worden “geboren”, heel veel mengtalen ontstaan
Talen kunnen ook ontstaan uit zeer tragische oorlogsomstandigheden (in Joegoslavië
sprak men vroeger Servo-Kroatisch vandaag de dag 2 aparte talen)
• Talen veranderen : wat 1 taal is kan een andere taal worden (bv. : Afrikaans is
ontstaan uit het Nederlands) nu 2 aparte talen met een duidelijke structuur
1.3 Hoeveel sprekers heeft een taal?
Ook het precieze aantal sprekers van een taal is moeilijk te achterhalen, omwille van:
• Methodologische problemen
• Toegankelijkheid van gebieden
• Ongeletterdheid → wereldwijd 260 miljoen kinderen die niet naar school kunnen
• Politieke omstandigheden →dictatuur bv. Spanje onder Franco was Catalaans niet
toegestaan
1.4 Waar komen talen vandaan?
1.4.1 Onwetenschappelijke verklaringen :
• mythes van goddelijke interventie
• antieke mythologie
5
