Samenvatting Interculturele pedagogiek

INTERCULTURELE PEDAGOGIEK

HOOFDSTUK 1: WAAR GAAT HET OVER?

- Intercultureel = beeld van handen samenleggen, wereldbol, verschillende kleuren
- Pedagogiek = opvoeding

Uitgangspunt: culturele diversiteit  uitdagingen onderwijs & opvoeding

- Maar die uitdagingen zijn geen natuurwetten: het is mogelijk om kwaliteitsvol onderwijs en
culturele/etnische diversiteit te verzoeken met elkaar
- Wel informeren over wat mogelijk is  interculturaliteit van een juiste aanpak naar verrijking brengen
- Maar vaststelling: slechts 17% van leraren voelt zich voldoende voorbereid op interculturele en / of
meertalige settings (lesgeven in zo’n diverse context)
o Dit is bitter weinig om een juiste aanpak te hanteren in het onderwijs
o Op veel andere vlakken voelen ze zich wel competent genoeg: veel meer procent daar

1. Twee gekleurde klasfoto’s

Zie boek: 2 klasfoto’s waarvan vooral de etnische samenstelling opmerkelijk is

- De ene klas is een doorsnee Vlaamse klas, de andere is een klas met jongens van Turkse origine
- Wat minder opvallend is: de ene klas zijn kinderen uit de lokale middenklasse, de andere klas zijn
kinderen uit gezinnen waar armoede, precaire jobs en werkloosheid dagelijkse realiteit zijn
- De samenleving (wij, ouders, leraren en leerlingen) kijkt ook heel anders naar beide klassen
- De kinderen van beide klassen weten maar al te goed wat hen van elkaar onderscheidt

2. Etniciteit

= de veronderstelde gemeenschappelijke afkomst van een groep van mensen

- Foto ppt poppen: deze zijn gelijkend, maar verschillen op 2 vlakken:
o Huidskleur
o Op linkerdoos: ‘etnic’  blijkbaar begrijpt de SL etnisch als een synoniem voor exotisch, voor
iets niet van hier
o Maar: veronderstelde gemeenschappelijke afkomst van een groep van mensen = etniciteit
o Beide poppen hebben een afkomst, dus ze zijn beide even ‘etnisch’
o Etniciteit wordt vaak enkel gebruikt als het gaat over etnische minderheden  dit is niet
correct: de etnische meerderheid heeft ook een etniciteit

Etniciteit: elementen in de definitie
Groep van mensen - Want iedereen heeft een veronderstelde gemeenschappelijke achtergrond die
zijn geen exoten, belangrijk is in de omgang
iedereen heeft een - Maar je kan wel onderscheid maken in een groep mensen tussen etnische meerderheid
etniciteit o VL: autochtonen – inboorlingen van België als etnische meerderheid
- Er zijn ook etnische minderheden, maar dit heeft niet 1 benaming
o Allochtoon laat zich niet goed definiëren, veel mensen kunnen daaronder vallen
 daarom gebruiken we deze term niet (niet helder afgebakend)

Veronderstelde - Het gaat niet om een inherentie eigenschap, om een objectief vast gegeven
- Wel: wat mensen denken  een sociale constructie  etniciteit als een sociaal
construct
o Is etniciteit dan fake? Ja voor een stuk, het is niet zwart op wit vast te stellen
(de afbakening), maar het is betekenisvol omdat mensen daarvan uitgaan
o Maar daarom niet onbelangrijk
o Bv. een briefje van 50 euro  objectief gezien: een briefje inkt  maar dit

, wordt als waardevoller gezien door de mensen  geld is dus een sociaal
construct, maar daarom niet fake en onbelangrijk
- Het is extern: wat anderen denken over je afkomst (niet wat je er zelf over denkt)
- Bv. geografische of culturele afstand tussen Turken en Marokanen is veel groter dan
tussen Marokaan en Vlaming  toch op vlak van religie zien we deze groep als moslims

Gemeenschappelijke - Etniciteit is multidimensionaal: ze kan verwijzen naar tal van eigenschappen van de
afkomst afkomst van mensen
- Kan verwijzen naar verschillende dingen = dimensies  4 soorten: nationale/regionale
origine, moedertaal, religie, ras
o Bv. religie: denken over Joods volk: we zien een gemeenschappelijke afkomst
obv religie  dit is dan een etnisch kenmerk
o Deze 4 kunnen telkens voor zowel de minderheden als de meerderheid
- Historisch en politiek: welke dimensie wordt benadrukt
o Welke minderheidgroepen centraal staan
o Bv. Moslims als etnciteit na 9/11: ervoor sprak men niet over de groep moslims,
maar eerder over Turken, Marrokanen (vooral nationaliteit), na 9/11 kwam
religie naar voor als belangrijk kenmerk voor etniciteit af te bakenen
o Bv. moedertaal wordt nu ook sterk de nadruk op gelegd


3. Afkomst op basis van …

Uiterlijke kenmerken blijken naast land van herkomst en religie een belangrijke attribuut te zijn waarmee we
etnische groepen afbakenen

De gemeenschappelijke afkomst van etniciteit kan naar heel veel dingen verwijzen  alle kenmerken die
groepen van mensen collectief kunnen doorgeven, zijn in principe een dimensie van etniciteit

ETNICITEIT IS DUS MULTIDIMENSIONAAL  4 DIMENSIES
Nationale / - Gelinkt aan migratiegeschiedenis omdat mensen van de ene regio naar de andere verplaatsen
regionale - De grootste etnisch-nationale groep in België zijn de autochtonen, de inboorlingen van België
origine - De tweede grootste etnisch-nationale groep in België zijn Nederlanders
- Situatie in Vlaanderen: kleiner wordende groep van autochtonen die niet duidelijk een
migratiegeschiedenis hebben (voorouders bv. uit buitenland zijn er niet  ze zijn afkomstig
uit België: dus hun (groot)ouders zijn geboren in België)
- Maar toch stijgingen door belangrijke migratiegolven in vorige eeuw
o Arbeidsmigranten: tekort op de arbeidsmarkt opvullen
o Eerst uit Zuid-Europa, daarna ook uit Turkije en Marokko + in beperkte mate ook uit
de kolonie Congo
o Vraag: kom aub bij ons in België werken, we beloven je goed loon en een goed leven
o Dit bepaalt grotendeels de groep autochtonen in België
- Na de immigratiestop (1974) bleef de immigratie uit deze landen verder groeien, vooral door
gezinshereniging
- De meeste van die immigranten waren laagopgeleid en belandden vooral in de grote steden
(bv. mijnwerkers)  deze concentraties zijn nog steeds zichtbaar
- Vandaag de dag: dit krijgt andere invullingen  een van de indicatoren die gebruikt wordt is
nationaliteit of staatsburgerschap
o Vroeger verbonden met je nationale oorsprong
o Veel etnische minderheden hebben onze identiteit gekregen  geen goede indicator
meer
o Betere indicator: geboorteland + geboorteland (groot)ouders
 1ste generatie immigrant: iemand die in ander land geboren is en immigreerde
 2de: iemand geboren in BE, maar ouders in ander land
 3de: iemand geboren in BE en ouders ook, maar grootouders in ander land

,  Vanaf hier is dit erg moeilijk in kaart te brengen (bv. 4 de generatie kan je bijna
niet meer in kaart brengen)
- Vanaf jaren 2000: ‘superdiversiteit’  steeds meer sprake hiervan door het heterogener en
diverser geheel binnen de groep minderheden
 door kwantitatieve en kwalitatieve verschuivingen
o Kwantitatief: aandeel van mensen met een migratie achtergrond in de
bevolkingsgroep stijgt enorm
 Veel jongeren in steden: diversiteit wordt steeds meer zichtbaar op school
 Majority minority cities: steden waar de meerderheid bestaat uit etnische
minderheden bv. Antwerpen
o Kwalitatief: verschillende groepen: heel veel verschillende minderheden
 Bv. jaren 90: de mindergroepen kan je vrij goed afbakenen (grote groep
Turken Marokkanen, Italianen)
 Vandaag de dag vormen deze groepen bij elkaar opgeteld niet zo’n groot
aandeel

Moedertaal - We spreken hierbij ook over etnolinguïstische groepen
- Tael is gansch het volk  leuze van de Vlaamse Beweging in de 19 de eeuw
o De talen die we van thuis uit meekrijgen, bepalen bovendien hoe we ons identificeren
en ze reguleren zelfs onze emoties
- Meerderheid Vlaanderen: eentalig Nederlands
- 1/3: krijgt ook een andere taal mee  dus dit is zeker geen marginaal fenomeen
o Gelijktijdig tweetalig: vanaf geboorte NL en een andere taal aangeboden krijgen
o Opeenvolgend tweetalig: vanaf geboorte in andere taal en later pas NL leren door
onderwijs enzovoort
o Gelijkenissen en verschillen tussen deze 2 groepen
- Grootste talige minderheid: Franstalig, dan pas Turkstalig
o Niet Arabisch in tegenstelling tot wat vele mensen denken
o Dit is omdat hierin nog verschillen zijn en ze vormen kleinere groepen van talen die in
VL wordt gesproken
- Thuistaal: enige indicator van etnische indicatoren die officieel geregistreerd wordt voor alle
leerlingen  omdat schoolfinanciering hierop gebaseerd zijn: school krijgt meer financiering
indien meer meertalige leerlingen aanwezig zijn
o Dus: taalachtergrond wordt als iets belangrijks gezien in het onderwijs
- Problematisch dat in het onderwijsonderzoek de thuistaal van leerlingen als indicator voor
hun etniciteit wordt gebruikt om 2 redenen:
o Er ontstaat verwarring tussen meertalige leerlingen van Belgische origine (bv.
Franstalige autochtonen personen) en meertalige leerlingen met een
migratieachtergrond
 Beide groepen komen in dezelfde categorie ‘anderstalige leerlingen’ terecht,
hoewel hun etniciteit zeer verschillend is
o Het dichotome onderscheid tussen anderstalige en Nederlandstalige leerlingen
correspondeert nauwelijks met de complexe werkelijkheid van meertaligheid
 Grootste groep van anderstalige kinderen: vaak wordt thuis nog niet nl
gesproken, maar niet altijd  complex

Religie - 2 meerderheidsgroepen !!! (speciaal daarom)
o Christenen (grootste groep daarvan zijn katholieken)  ongeveer 60%
o Seculieren (vrijzinnigen, atheïsten): ongeveer 30%  veel verschuiving hiernaar
- Ook veel minderheidsgroepen:
o Moslims (in VL vooral soennieten (1 stroming binnen islam))
o Aandeel wordt overschat: is maar ongeveer 7% van de bevolking in VL
o Enorme overschatting: mensen denken gemiddeld 27%
 Wellicht door de over representatie in de media: heel veel actuele discussies

, over etnische diversiteit gaan eigenlijk over etnisch-religieuze diversiteit, en
meer specifiek over moslims en islam
- Geen officiële statistieken
- Relatief weinig onderzoek: nochtans heel belangrijk
- Dit betekent echter niet dat religie en religiositeit irrelevante kenmerken zijn voor het
onderwijs
o Wel integendeel: religie en de daarmee samenhangende religiositeit hebben een
belangrijke functie met betrekking tot het onderwijs

Ras - 2 invullingen van begrippen van ras
o Als biologisch/genetisch afgebakende groep: menselijke rassen net zoals
hondenrassen
o Als een sociaal construct
- Wetenschappelijk gezien is het een sociaal construct, biologisch gezien is het menselijk ras
maar 1 ras
o Biologisch gezien compleet zinloos om een groep van zwarte mensen als een
categorie te beschouwen  dit is niet objectief
- Maar vanuit sociaal construct perspectief: zeer belangrijk
- Toch is het niet zo dat dit een begrip is dat wordt gehanteerd: in West-Europa is men bang
om begrip bas te gebruiken
o Door WO II waar biologische rassentheorie tot heel erge gevolgen heeft geleid
o Controversieel in West-Europa: ook in onderzoek
 Bv. men doet weinig onderzoek over rassen in onderwijs (eventueel in BE, NL,
maar zeker niet in DUI of FR: bij woord ras uitspreken voelt men zich zeer
ongemakkelijk)
- In US en UK is dit wel een neutraal begrip (race)
o Black people bv. ziet men niet biologisch, maar wel als een belangrijk sociaal
construct
o Prof wil dit ook benadrukken als sociaal construct  in dit opo spreken we dus wel
over ras
- Ras = mensen die een groep vormen op basis van gelijkenissen in zichtbare uiterlijke
kenmerken
= veronderstelde gemeenschappelijke afkomst obv uiterlijke kenmerken (bv. huidskleur,
haarstijl, oogvorm … = raciale kenmerken)
o Bv. verschil tussen 2 zwart personen doet er niet toe !!! biologisch doet er niet toe !!!
o Indien men mensen definieert onder de categorie wit / blank, dan zijn die sociaal wit
of blank
o Controverse in media over wit blank, maar in opo zijn dit synoniemen
o Toch voorkeur voor wit
 Betekenis blank: bv. helderwit  blanken zijn niet helderwit
 Maar blank is niet fout
- Er is dus op zich niets mis met etnisch-raciale categorieën, zolang we maar beseffen dat het
inderdaad sociale constructuren zijn en zolang er geen negatief waardeoordeel aan
verbonden is


 Tabel 1.1: een samenvatting van de terminologie die in dit boek worden gebruikt met betrekking tot de
verschillende dimensies van etniciteit


Wat is het nut van mensen zo indelen?

- Bv. onderzoek naar onderwijsongelijkheid  die categorieën nodig
o Als je die onderscheiden niet kan maken ben je blind voor de bestaande ongelijkheden tussen
mensen