Methodologie van de Sociale wetenschappen
Prof. Henk Roose
,Inhoudsopgave
H1: Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?.........................................................................................7
1.1 Inleiding...........................................................................................................................................................7
1.2 Enkele voorbeelden.........................................................................................................................................7
1.2.1. Botsende beschavingen..........................................................................................................................8
1.3 De wetenschappelijke aanpak........................................................................................................................9
1.3.1 Wetenschap: een specifieke benadering.................................................................................................9
1.3.2 Alternatieve bronnen van kennis over de werkelijkheid?.......................................................................9
1.4 Wat te verwachten van methodologie?.......................................................................................................10
H2: Bouwstenen en soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek..................................................................11
2.1 Inleiding.........................................................................................................................................................11
2.2 Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek..................................................................................11
2.2.1. Theorie..................................................................................................................................................12
2.2.2. Soorten theorieën.................................................................................................................................13
2.2.3. empirie..................................................................................................................................................13
2.2.4. Inductie en deductie CHECKEN............................................................................................................14
2.2.5. De empirische cyclus van wetenschappelijk onderzoek.......................................................................14
2.3 Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis..........................................................................................15
causaliteit........................................................................................................................................................17
2.3.3 Vakmanschap als kwaliteit ( constructivisme).......................................................................................17
2.4 Soorten sociaalwetenschappelijk onderzoek................................................................................................18
2.4.1 Toepassingsgebied: theoriegericht vs. praktijkgericht onderzoek........................................................18
2.4.2 Onderzoeksmethodologie: kwantitatief vs. Kwalitatief onderzoek.......................................................19
H3: Filosofische achtergrond: epistemologische beginselen..........................................................................20
3.1 Inleiding.........................................................................................................................................................20
3.2 De ontwikkeling van de epistemologie van de wetenschappen...................................................................20
3.2.1 Empirische natuurwetenschap: naturalisme en empirisme..................................................................20
3.2.2 David Hume’s scepticisme......................................................................................................................21
3.2.3 Wiener Kreis: logisch-positivisme en verificationisme..........................................................................22
3.2.4 Karl Popper: principe van falsificatie......................................................................................................23
3.2.5 Thomas Kuhns paradigma’s...................................................................................................................24
3.2.6 Imre Lakatos: theorie met meerinhoud.................................................................................................24
3.3 Wat met de sociale wetenschappen?...........................................................................................................25
3.3.1 Onderzoeksobject: naturalisme versus constructivisme.......................................................................25
3.3.2 Naturalisme binnen de sociale wetenschappen....................................................................................26
3.3.3 Constructivisme binnen de sociale wetenschappen..............................................................................27
H4: Ethiek in sociaalwetenschappelijk onderzoek......................................................................................... 30
4.1 Inleiding.........................................................................................................................................................30
4.2 Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek?............................................................................................30
4.2.1 Vermijden schade als basisprincipe.......................................................................................................30
4.2.2 Vrijwillige toestemming of ‘informed consent’.....................................................................................31
4.2.3 Privacy, vertrouwelijkheid, anonimiteit.................................................................................................31
4.3 Professionele standaarden en deontologie?.................................................................................................32
4.4 Samenleving en wetenschap?.......................................................................................................................33
H5: Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen................................................................................35
1
, 5.1 Inleiding.........................................................................................................................................................35
5.2 Het onderzoeksplan......................................................................................................................................35
5.3 Probleemformulering of probleemstelling....................................................................................................36
5.3.1 Algemene vraagstelling en onderzoeksdoelstelling: fundamenteel versus praktijkgericht?................36
5.3.2 Literatuurstudie: status quaestionis – stand van zaken.........................................................................37
5.3.3 Vraagstelling en onderzoeksvragen.......................................................................................................38
5.4 Onderzoeksopzet of (onderzoeks)technisch ontwerp...................................................................................39
5.4.1 Plaats en situatie van waarneming: waar?............................................................................................40
5.4.2 Tijdstip en periode van waarneming: wanneer en hoe lang?................................................................41
5.4.3 Onderzoekseenheden en kenmerken: wie?..........................................................................................41
5.4.4 Methode van waarneming: hoe?...........................................................................................................41
5.4.5 Tijdsplanning en financieel overzicht.....................................................................................................42
H6: Kwantitatieve en kwalitatieve meting.................................................................................................... 44
6.1 Inleiding.........................................................................................................................................................44
6.2 Meten: enkele basisbegrippen......................................................................................................................44
6.2.1 Het meetproces......................................................................................................................................44
6.2.2 Soorten concepten.................................................................................................................................45
6.2.3 Meten: kwantitatieve versus kwalitatieve benaderingen.....................................................................46
6.3 Kwantitatief meten.......................................................................................................................................46
6.3.1 uitgangspunt: klassieke testtheorie.......................................................................................................47
6.3.2 Enkele kenmerken van kwantitatieve variabelen..................................................................................47
6.3.3 Schaaltechnieken...................................................................................................................................48
6.3.4 Operationaliseren van relaties tussen variabelen.................................................................................50
6.3.5 Betrouwbaarheid nagaan?.....................................................................................................................52
6.3.6 Meetgeldigheid nagaan?........................................................................................................................52
6.4 Kwalitatieve meting......................................................................................................................................53
6.4.1 Het open karakter van kwalitatieve benaderingen................................................................................53
6.4.2 Enkele illustraties van kwalitatieve benaderingen.................................................................................54
6.4.3 De kwaliteit van kwalitatieve metingen.................................................................................................55
Hoofdstuk 7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven....................................................................57
7.1 Inleiding.........................................................................................................................................................57
7.1.1 Onderzoekseenheden, populatie en steekproef...................................................................................57
7.1.2 Steekproeven: twee logica’s van selectie..............................................................................................58
7.2 Toevalsteekproeven......................................................................................................................................59
7.2.1 Stappen bij het trekken van toevalsteekproven....................................................................................59
7.2.2 Types toevalsteekproeven.....................................................................................................................60
1) De enkelvoudige toevalsteekproef (EAS).................................................................................................. 60
2) De gestratificeerde steekproef................................................................................................................. 61
3) De clustersteekproef en tweetrapssteekproef.......................................................................................... 63
4) De tweefasensteekproef.......................................................................................................................... 63
7.2.3 Foutbronnen bij steekproeftrekking......................................................................................................64
1) Dekkingsfouten....................................................................................................................................... 64
2) Steekproeffouten..................................................................................................................................... 64
3) Non-responsfout...................................................................................................................................... 65
2
, 7.2.4 Steekproefgrootte..................................................................................................................................66
7.2.5 Kwantitatieve niet-toevalsteekproeven.................................................................................................67
1) Quotasteekproef...................................................................................................................................... 67
2) Random walk principe.............................................................................................................................. 67
3) Access panels........................................................................................................................................... 67
4) Gelegenheidssteekproef.......................................................................................................................... 68
7.3 Theoretische steekproeven...........................................................................................................................68
7.3.1 De eigenheid van theoretische steekproeftrekking...............................................................................68
7.3.2 Strategieën in theoretische steekproeftrekking....................................................................................68
1) De doelgerichte steekproef...................................................................................................................... 69
2) De sneeuwbalsteekproef.......................................................................................................................... 69
3) De gelegenheidssteekproef...................................................................................................................... 69
H8: Experimentele ontwerpen..................................................................................................................... 71
8.1 Inleiding.........................................................................................................................................................71
8.2 Onderdelen van het klassiek experimentele ontwerp...................................................................................72
8.2.1 Basisschema van klassiek experiment....................................................................................................72
8.2.2 Randomiseren en matchen....................................................................................................................73
8.2.3 Effect van de stimulus............................................................................................................................74
8.2.4 Voormeting.............................................................................................................................................74
8.3 Bedreigingen van de interne geldigheid (= sterkte)......................................................................................77
8.3.1 Buitenexperimentele gebeurtenissen....................................................................................................77
8.3.2 Maturatie of rijping of spontane veranderingen...................................................................................77
8.3.3 Testeffect................................................................................................................................................78
8.3.4 Instrumentatie........................................................................................................................................78
8.3.5 Statistische regressie..............................................................................................................................78
8.3.6 Selectie...................................................................................................................................................78
8.3.7 Uitval......................................................................................................................................................78
8.3.8 Verwachtingen van de onderzoeker......................................................................................................78
8.4 Bedreigingen van de externe geldigheid (= zwakte).....................................................................................79
8.4.1 Populatiegeldigheid................................................................................................................................79
8.4.2 Naturalistische geldigheid......................................................................................................................79
8.5 Alternatieven op de klassieke experimentele ontwerpen.............................................................................80
8.5.1 Quasi-experimentele ontwerpen...........................................................................................................80
4) 8.5.1.1 Tijdreeksontwerp......................................................................................................................... 80
5) 8.5.1.2 Niet-equivalent ontwerp met vergelijkingsgroep...........................................................................81
6) 8.5.1.3 Afzonderlijke-steekproef ontwerp met voor- en nameting............................................................82
8.5.2 Pre-experimentele ontwerpen...............................................................................................................82
7) 8.5.2.1 Groep met alleen nameting.......................................................................................................... 82
8) 8.5.2.2 Groep met voor-en nameting........................................................................................................ 83
9) 8.5.2.3 Bestaande groepen met alleen nameting......................................................................................83
8.6 Ethische bekommernissen.............................................................................................................................83
3