Prehistorie
Inleiding: vanaf wanneer begint de ‘geschiedenis’
= bij het ontstaan van de menselijke cultuur en het ontstaan van de eerste mensen dus.
Exacte datum= niet bekend
Prehistorie/voorgeschiedenis (ca. 3.5 miljoen jaar geleden tot ca. 3000 v.C.) = de periode waarin de
mens het schrift niet kende en waarvan we geen geschreven bronnen hebben gevonden of ze niet
begrijpen.
Opgelet: men denkt dat de eigenlijke geschiedenis start vanaf de uitvinding van het schrift => fout!
Prehistorie is onmisbaar:
o Lange duur
o Fundamentele ontwikkelingen zoals: evolutie mens, landbouw…
De zwervende mens (tot ca. 10.000 – ca. 5000 jaar geleden)
1.1 Vanaf het prille begin tot de eerste mensen
1.1.1 Ontstaan aarde en eerste mens(achtige)
Mythische verklaringen - Vb. Scheppingsverhaal, scheppingsmythes..
Lang geacht als juist te zijn…
Vaak goden en goddelijke krachten als oorsprong
Wetenschappelijke Vanaf 19de E
verklaringen Besef groeide dat geloof en wetenschap een andere
taal spraken en elkaar daarbij vaak tegenspraken.
Gevolg: uiteenlopende theorieën over aarde, heelal en leven op
aarde.
Evolutietheorie Charles Darwin= basis voor wetenschappelijke
verklaringen.
Big Bang theorie / oerknal Ouderdom heelal= ca. 13.7 miljard jaar
1.1.2 Hoe, waar en wanneer is de mens ontstaan?
Hominiden= mensachtigen; behoren tot de klassen van de zoogdieren (order der primaten)
Ook mensapen zoals chimpansee, gorilla, orang-oetang…
Onze dichtste verwanten in het dierenrijk
Mens heeft 98 à 99% erfelijk materiaal van de bonobo’s
Wijst op gemeenschappelijke voorouder
MAAR mens stamt niet af van de mensaap (familie van elkaar)
Verschillen mensen en mensapen
Rechtop lopen: Grotere hersenen:
- Geen enkel dier loopt rechtop zoals - Maken van stenen werktuigen
de mens
- Anatomische verschillen door
rechtop lopen
Mensachtigen= wezens die enkel de uniek menselijke eigenschap ‘rechtop lopen’ bezitten, eventueel
gekoppeld aan het ‘maken van stenen werktuigen’.
1
, 10 miljoen jaar geleden
Gemeenschappelijke voorouder mensaap en mens in Afrika
Verschuivingen aardkorst werd Oost-Afrika tegen rest continent geduwd.
Grote Slenk of Riftvallei= plek waar delen elkaar raakten en breuklijn gevormd werd
Loopt van Kenia naar Zuid-Afrika
GEVOLG: 2 verschillende leefgebieden van gemeenschappelijke voorouder
West-Afrika= tropisch oerwoud
Oost-Afrika= nieuw klimaat en plantengroei savanne
Voorouder in Oost-Afrika moest zich aanpassen aan klimaat om te kunnen overleven
Rechtop lopen
6 miljoen jaar geleden: oudste sporen van mensachtigen.
1.1.3 De evolutie van de mens
= verschillende theorieën over afstamming mens
Moeilijkheden dateren en interpreteren skeletten
Australopithecus of Zuidelijke aapmens (4.5 – 1.5 miljoen jaar geleden)
= verzamelnaam voor verschillende sub soorten mensachtigen.
Één van de oudste mensachtigen
Uiterlijk= sterk op mensapen
Leefden: oostelijk en zuidelijk van Afrika
LUCY:
Skelet van rechtop lopende vrouw gevonden in Hadar in 1974
= belangrijkste archeologische vondsten
Één van de oudste en meest complete (40%) skelet van de
voorloper van de mens
↓
Homo Habilis (ca. 2.3 tot ca. 1.7 miljoen jaar geleden)
= eerste die werktuigen vervaardigde en gebruikte
Leefden: Afrika
↓
2
, Homo Erectus (ca 1.7 miljoen jaar tot ca 250.000 jaar geleden)
= eerste Wereldreiziger
Teruggevonden in Afrika, Europa, Azië en Oceanië
Gebruikte en beheerste vuur
Verfijnde steenbewerking
↓
Homo Neanderthalensis (ca. 150.000 – ca. 30.000 jaar geleden)
= even intelligent als huidige mens
Leefden: Europa en Nabije Oosten
Directe voorganger in Europa van moderne mens in evolutie
MAAR niet onze directe voorouder.
↓
Homo Sapiens (ca. 150.000 jaar geleden)
Komt uit Afrika
Verspreidde zich geleidelijk aan uit over rest aarde
= voorouder van alle huidige mensen uit Afrika
40.000 jaar geleden opgedoken in Europa
-> nu enige menssoort op deze planeet
1.2 Een nomadische samenleving
Kennis over deze periode is hypothetisch door:
- Aantal archeologische vondsten
- Niet altijd duidelijk te interpreteren
- Artefacten uit duurzame materialen bewaard gebleven
- Informatie over denken (gedrag) voorouders steunt op interpretatie van hedendaagse
wetenschappers
1.2.1 Waar leefden onze voorouders?
Start mens= in Afrika
Vanaf Homo Erectus ook andere werelddelen
3
, 1.2.2 Een nomadenbestaan: rondtrekken om te overleven
= eerste mensen leefden van jacht, visvangst en vruchtenpluk. (nomadenbestaan= zwervers)
In troepen rondtrekken omwille van uitputting plantaardig voedsel en water, noordelijker om
wild te volgen
Tot en met Homo Habilis= aaseters voedselzoekers
Vanaf Homo Erectus= jacht
Eerste die vuur gebruikte
Neanderthalers= getrainde jagers
Van individuele jacht naar groepsjacht (mammoetjacht)
Start taal (communicatie was essentieel in jacht)
Vuur:
Vanaf 30.000 jaar geleden
Levenscomfort en levensverwachting omhoog
1.2.3 Werktuigen en wapens
Vergelijkingen uit verschillende periodes beeld technische vaardigheden
Verdeling werktuigen op basis van:
- Nieuwe fase= meer geperfectioneerde productietechnieken
- Hoeveelheid werk die het maken kost
Kenmerkend: Van werktuigen niet enkel het kernstuk gebruikt werd waarvan stukken afgehakt
werden, maar ook de afgeslagen stukken in allerlei kleine werktuigen gevormd werden
Homo Habilis= eerste mens die doelbewust en gericht werktuigen gebruikte en vervaardigde (vb.
chopper)
Chopper= gewone keien waar stukken af zijn geslagen om een snij- en steekkant te verkrijgen
4
Inleiding: vanaf wanneer begint de ‘geschiedenis’
= bij het ontstaan van de menselijke cultuur en het ontstaan van de eerste mensen dus.
Exacte datum= niet bekend
Prehistorie/voorgeschiedenis (ca. 3.5 miljoen jaar geleden tot ca. 3000 v.C.) = de periode waarin de
mens het schrift niet kende en waarvan we geen geschreven bronnen hebben gevonden of ze niet
begrijpen.
Opgelet: men denkt dat de eigenlijke geschiedenis start vanaf de uitvinding van het schrift => fout!
Prehistorie is onmisbaar:
o Lange duur
o Fundamentele ontwikkelingen zoals: evolutie mens, landbouw…
De zwervende mens (tot ca. 10.000 – ca. 5000 jaar geleden)
1.1 Vanaf het prille begin tot de eerste mensen
1.1.1 Ontstaan aarde en eerste mens(achtige)
Mythische verklaringen - Vb. Scheppingsverhaal, scheppingsmythes..
Lang geacht als juist te zijn…
Vaak goden en goddelijke krachten als oorsprong
Wetenschappelijke Vanaf 19de E
verklaringen Besef groeide dat geloof en wetenschap een andere
taal spraken en elkaar daarbij vaak tegenspraken.
Gevolg: uiteenlopende theorieën over aarde, heelal en leven op
aarde.
Evolutietheorie Charles Darwin= basis voor wetenschappelijke
verklaringen.
Big Bang theorie / oerknal Ouderdom heelal= ca. 13.7 miljard jaar
1.1.2 Hoe, waar en wanneer is de mens ontstaan?
Hominiden= mensachtigen; behoren tot de klassen van de zoogdieren (order der primaten)
Ook mensapen zoals chimpansee, gorilla, orang-oetang…
Onze dichtste verwanten in het dierenrijk
Mens heeft 98 à 99% erfelijk materiaal van de bonobo’s
Wijst op gemeenschappelijke voorouder
MAAR mens stamt niet af van de mensaap (familie van elkaar)
Verschillen mensen en mensapen
Rechtop lopen: Grotere hersenen:
- Geen enkel dier loopt rechtop zoals - Maken van stenen werktuigen
de mens
- Anatomische verschillen door
rechtop lopen
Mensachtigen= wezens die enkel de uniek menselijke eigenschap ‘rechtop lopen’ bezitten, eventueel
gekoppeld aan het ‘maken van stenen werktuigen’.
1
, 10 miljoen jaar geleden
Gemeenschappelijke voorouder mensaap en mens in Afrika
Verschuivingen aardkorst werd Oost-Afrika tegen rest continent geduwd.
Grote Slenk of Riftvallei= plek waar delen elkaar raakten en breuklijn gevormd werd
Loopt van Kenia naar Zuid-Afrika
GEVOLG: 2 verschillende leefgebieden van gemeenschappelijke voorouder
West-Afrika= tropisch oerwoud
Oost-Afrika= nieuw klimaat en plantengroei savanne
Voorouder in Oost-Afrika moest zich aanpassen aan klimaat om te kunnen overleven
Rechtop lopen
6 miljoen jaar geleden: oudste sporen van mensachtigen.
1.1.3 De evolutie van de mens
= verschillende theorieën over afstamming mens
Moeilijkheden dateren en interpreteren skeletten
Australopithecus of Zuidelijke aapmens (4.5 – 1.5 miljoen jaar geleden)
= verzamelnaam voor verschillende sub soorten mensachtigen.
Één van de oudste mensachtigen
Uiterlijk= sterk op mensapen
Leefden: oostelijk en zuidelijk van Afrika
LUCY:
Skelet van rechtop lopende vrouw gevonden in Hadar in 1974
= belangrijkste archeologische vondsten
Één van de oudste en meest complete (40%) skelet van de
voorloper van de mens
↓
Homo Habilis (ca. 2.3 tot ca. 1.7 miljoen jaar geleden)
= eerste die werktuigen vervaardigde en gebruikte
Leefden: Afrika
↓
2
, Homo Erectus (ca 1.7 miljoen jaar tot ca 250.000 jaar geleden)
= eerste Wereldreiziger
Teruggevonden in Afrika, Europa, Azië en Oceanië
Gebruikte en beheerste vuur
Verfijnde steenbewerking
↓
Homo Neanderthalensis (ca. 150.000 – ca. 30.000 jaar geleden)
= even intelligent als huidige mens
Leefden: Europa en Nabije Oosten
Directe voorganger in Europa van moderne mens in evolutie
MAAR niet onze directe voorouder.
↓
Homo Sapiens (ca. 150.000 jaar geleden)
Komt uit Afrika
Verspreidde zich geleidelijk aan uit over rest aarde
= voorouder van alle huidige mensen uit Afrika
40.000 jaar geleden opgedoken in Europa
-> nu enige menssoort op deze planeet
1.2 Een nomadische samenleving
Kennis over deze periode is hypothetisch door:
- Aantal archeologische vondsten
- Niet altijd duidelijk te interpreteren
- Artefacten uit duurzame materialen bewaard gebleven
- Informatie over denken (gedrag) voorouders steunt op interpretatie van hedendaagse
wetenschappers
1.2.1 Waar leefden onze voorouders?
Start mens= in Afrika
Vanaf Homo Erectus ook andere werelddelen
3
, 1.2.2 Een nomadenbestaan: rondtrekken om te overleven
= eerste mensen leefden van jacht, visvangst en vruchtenpluk. (nomadenbestaan= zwervers)
In troepen rondtrekken omwille van uitputting plantaardig voedsel en water, noordelijker om
wild te volgen
Tot en met Homo Habilis= aaseters voedselzoekers
Vanaf Homo Erectus= jacht
Eerste die vuur gebruikte
Neanderthalers= getrainde jagers
Van individuele jacht naar groepsjacht (mammoetjacht)
Start taal (communicatie was essentieel in jacht)
Vuur:
Vanaf 30.000 jaar geleden
Levenscomfort en levensverwachting omhoog
1.2.3 Werktuigen en wapens
Vergelijkingen uit verschillende periodes beeld technische vaardigheden
Verdeling werktuigen op basis van:
- Nieuwe fase= meer geperfectioneerde productietechnieken
- Hoeveelheid werk die het maken kost
Kenmerkend: Van werktuigen niet enkel het kernstuk gebruikt werd waarvan stukken afgehakt
werden, maar ook de afgeslagen stukken in allerlei kleine werktuigen gevormd werden
Homo Habilis= eerste mens die doelbewust en gericht werktuigen gebruikte en vervaardigde (vb.
chopper)
Chopper= gewone keien waar stukken af zijn geslagen om een snij- en steekkant te verkrijgen
4
