GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
Door Dinska Van Gught
Nele Thys, 2021-2022
Thomas More Antwerpen
,Inhoudsopgave
1. Wat is gezondheid? ...................................................................................................................................... 5
1.1. Veranderende perspectieven .................................................................................................................. 5
1.1.1. Relatie tussen lichaam en geest ...................................................................................................... 5
1.1.2. Biomedisch ziektemodel................................................................................................................. 6
1.1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte ................................. 6
1.1.4. Bio-psychosociaal ziektemodel ....................................................................................................... 7
1.1.5. Gedrag, dood en ziekte .................................................................................................................. 7
1.2. Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid ........................................... 8
1.2.1. Lekentheorie over gezondheid ....................................................................................................... 8
1.2.2. Definitie van gezondheid van de WHO ............................................................................................ 9
1.2.3. Cross-culturele perspectieven op gezondheid ................................................................................. 9
1.2.4. Levensloop en gezondheid ............................................................................................................. 9
1.3. Wat is gezondheidspsychologie? ............................................................................................................ 9
1.3.1. Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid ................................................................. 10
2. Sociale verschillen in ziekte en gezondheid ................................................................................................ 10
2.1. Gezondheidsverschillen ........................................................................................................................ 10
2.1.1. Bewijs voor gezondheidsverschillen .............................................................................................. 10
2.1.2. Ook onder mensen een hoge SES komen gezondheidsverschillen voor ......................................... 11
2.1.3. Verklaring voor ongelijkheid in gezondheid tussen sociaaleconomische groepen .......................... 12
2.1.4. Balans werk-leven en stress.......................................................................................................... 12
2.2. Minderheidsstatus en gezondheid ........................................................................................................ 12
2.3. Gelsacht en gezondheid ....................................................................................................................... 12
2.3.1. Biologische verschillen ................................................................................................................. 13
2.3.2. Verschillen in gedrag .................................................................................................................... 14
3. Ongezond gedrag ....................................................................................................................................... 14
3.1. Wat is gezondheidsbevorderend gedrag? ............................................................................................. 14
3.1.1. Wat is ongezond gedrag? ............................................................................................................. 15
3.2. Roken, drinken en gebruik van illegale drugs ........................................................................................ 15
3.2.1. Drinken ........................................................................................................................................ 15
3.2.2. Drugs ........................................................................................................................................... 17
3.2.3 Waarom beginnen mensen met het gebruik van potentieel verslavende stoffen? ......................... 17
3.2.4. Ongezond gedrag voortzetten en verslaving ................................................................................. 18
3.3. Onbeschermd seksueel gedrag ............................................................................................................. 18
3.3.1. Negatieve effecten van onveilig vrijen op de gezondheid .............................................................. 18
3.3.2. Het gebruik van condooms ........................................................................................................... 18
3.4. Ongezond voedingspatroon ................................................................................................................. 19
3.4.1. Vetopname en cholesterol ........................................................................................................... 19
3.5. Overgewicht ........................................................................................................................................ 20
3.5.1. Hoe wordt overgewicht gedefinieerd? .......................................................................................... 20
3.5.2. Negatieve gevolgen van overgewicht............................................................................................ 21
3.5.3. Oorzaken van overgewicht ........................................................................................................... 21
3.6. Roken en e-sigaret ............................................................................................................................... 21
3.6.1. Elektronische sigaret .................................................................................................................... 25
3.6.2. Effectiviteit van de e-sigaret ......................................................................................................... 28
3.6.3. Het lage rookpercentage in Zweden ............................................................................................. 29
1
,4. Gezond gedrag ........................................................................................................................................... 30
4.1. Compliantiegedrag .............................................................................................................................. 30
4.1.1. Definitie volgens de WHO............................................................................................................. 30
4.1.2. Zijn mensen zijn therapietrouw .................................................................................................... 30
4.1.3 Waarom volgen mensen medische aanbevelingen en behandelingen niet op? ............................... 30
4.2. Gezonde voeding ................................................................................................................................. 30
4.2.1. De gezondheidsvoordelen van het eten van groente en fruit ........................................................ 30
4.2.2 Aanbevelingen voor gezonde voeding ........................................................................................... 31
4.2.3 Hoe gezond eten de Belgen? ......................................................................................................... 32
4.2.4 Voedselvoorkeuren ....................................................................................................................... 32
4.3. Lichaamsbeweging .............................................................................................................................. 32
4.3.2 Wat zijn de gunstige lichamelijke effecten van lichaamsbeweging? ................................................ 33
4.3.3 De psychologische voordelen van lichaamsbeweging ..................................................................... 33
4.3.4. Waarom sporten mensen wel of niet? .......................................................................................... 33
4.4. Gezondheidsscreening ......................................................................................................................... 34
4.4.1 Screening op risicofactoren ........................................................................................................... 34
4.4.2 Ziektedetectiescreening ................................................................................................................ 34
4.4.3. Deelname aan screeningsprogramma’s ........................................................................................ 34
4.5. Vaccinatie............................................................................................................................................ 35
5. Modellen voor het voorspellen van gedrag ................................................................................................ 35
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag ............................................................................................... 35
5.1.1 Demografische invloeden (distaal)................................................................................................. 35
5.1.2. Persoonlijkheidskenmerken (distaal) ............................................................................................ 36
5.1.3 Zelfbeschikkingstheorie ................................................................................................................. 36
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag ......................................................................................................... 37
5.2.1 Attitudes ....................................................................................................................................... 37
5.2.2 Risico-inschatting en onrealistisch optimisme ................................................................................ 37
5.3 Sociale en cognitieve modellen van gedragsverandering (zie kennisclips) ............................................... 38
5.3.1. Sociaal cognitieve theorie (niet in detail kennen) .......................................................................... 38
5.3.2. Health beliefmodel ....................................................................................................................... 38
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering ..................................................................................... 39
5.4.1 Het transtheoretische model (TTM) of stages of change model (SOCM) ......................................... 39
5.4.2 Het health action proces approach-model (HAPA) (niet in detail kennen)....................................... 40
6. Gedragsverandering: mechanismen en methoden + preventie van gezondheidsproblemen ...................... 40
6.1. Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid ................................................................... 40
6.2. Strategieën om risicogedrag te veranderen .......................................................................................... 41
6.2.1. Motiveren tot verandering ........................................................................................................... 41
6.2.2. Het gebruik van massamedia ........................................................................................................ 44
6.2.3. Gedrag veranderen ...................................................................................................................... 45
6.2.4. De juiste toepassing ..................................................................................................................... 46
6.2.5. Interventieprogramma’s voor de gemeenschap ............................................................................ 47
8. Pijn ............................................................................................................................................................. 48
8.1. De pijnbeleving .................................................................................................................................... 48
8.1.1. Typen pijn .................................................................................................................................... 48
8.1.2. De prevalentie van pijn................................................................................................................. 49
8.1.3. Leven met pijn ............................................................................................................................. 49
8.2. Biologische modellen voor pijn ............................................................................................................. 50
8.2.1. Pijn in afwezigheid van pijnreceptoren (= fantoompijn) ................................................................ 50
2
, 8.2.2. Pijnreceptoren’ die geen pijn registreren ...................................................................................... 51
8.2.3. Psychologische invloeden op pijn ................................................................................................. 51
8.3. Een psychobiologische theorie over pijn ............................................................................................... 53
8.3.1. Poortcontroletheorie (gate control theory) ZEER BELANGRIJK ....................................................... 53
8.4. Mensen leren met pijn om te gaan: gedragsmatige en cognitief-behavioristische behandelingen van
acute en chronische pijn ............................................................................................................................. 56
8.4.1. Het meten van pijn ....................................................................................................................... 56
8.4.2. behandeling van acute pijn ........................................................................................................... 57
Mensen leren om afleiding te zoeken wanneer ze pijn hebben, want:.................................................... 58
- focussen op de pijn maakt de pijn erger ............................................................................................... 58
- afleiding vermindert de pijn ................................................................................................................. 58
- gerichte afleiding is effectiever dan negeren ........................................................................................ 58
8.4.3. Chronische pijn ............................................................................................................................ 59
8.4.4. Pijnklinieken................................................................................................................................. 60
9. Stress, gezondheid en ziekte ...................................................................................................................... 61
9.1. Concepten van stress ........................................................................................................................... 61
9.1.1 Stress als een re actie op een stimulus (= een stressor) .............................................................. 61
9.1.2. Stress als een transactie (transactiemodel) ................................................................................... 62
9.2. Typen stress......................................................................................................................................... 64
9.2.1. Acute stress ................................................................................................................................. 64
9.2.2. Chronische stress ......................................................................................................................... 65
9.3. Stress als fysiologische reactie.............................................................................................................. 66
9.4. Het verband tussen stress en ziekte ...................................................................................................... 68
9.4.1. De directe route ........................................................................................................................... 68
9.4.2. De indirecte route ........................................................................................................................ 68
9.4.3. Stress en verkoudheid .................................................................................................................. 69
9.4.4. Stress en hart-en vaatziekten ....................................................................................................... 69
9.4.5. Stress en kanker ........................................................................................................................... 69
9.4.6. Stress en darmaandoeningen ....................................................................................................... 70
9.4.7. Stress en hiv-aids.......................................................................................................................... 70
9.4.8. Conclusie ..................................................................................................................................... 70
10. Slaap......................................................................................................................................................... 70
10.1. Definitie ............................................................................................................................................. 70
10.2. Slaaponderzoek ................................................................................................................................. 71
10.3. Slaapstadia ........................................................................................................................................ 72
10.3.1. Slaapstadium 1 ........................................................................................................................... 72
10.3.2. Slaapstadium 2 ........................................................................................................................... 73
10.3.3. Slaapstadium 3 en 4 ................................................................................................................... 73
10.3.4. Slaapstadium 5 ........................................................................................................................... 73
10.4. Slaapcyclus ........................................................................................................................................ 74
10.5. Circadiane ritmen .............................................................................................................................. 74
10.6. Leeftijd .............................................................................................................................................. 74
10.6.1. Slaapbehoeften per leeftijd ........................................................................................................ 74
10.6.2. Slaapstadia per leeftijd ............................................................................................................... 74
10.6.3. Slaapstadia per slaapstoornissen ................................................................................................ 75
10.7. Slaapstoornissen ................................................................................................................................ 75
10.8. slaapmiddelen ................................................................................................................................... 76
10.8.1. Werking en effecten van slaapmiddelen ..................................................................................... 76
3
Door Dinska Van Gught
Nele Thys, 2021-2022
Thomas More Antwerpen
,Inhoudsopgave
1. Wat is gezondheid? ...................................................................................................................................... 5
1.1. Veranderende perspectieven .................................................................................................................. 5
1.1.1. Relatie tussen lichaam en geest ...................................................................................................... 5
1.1.2. Biomedisch ziektemodel................................................................................................................. 6
1.1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte ................................. 6
1.1.4. Bio-psychosociaal ziektemodel ....................................................................................................... 7
1.1.5. Gedrag, dood en ziekte .................................................................................................................. 7
1.2. Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid ........................................... 8
1.2.1. Lekentheorie over gezondheid ....................................................................................................... 8
1.2.2. Definitie van gezondheid van de WHO ............................................................................................ 9
1.2.3. Cross-culturele perspectieven op gezondheid ................................................................................. 9
1.2.4. Levensloop en gezondheid ............................................................................................................. 9
1.3. Wat is gezondheidspsychologie? ............................................................................................................ 9
1.3.1. Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid ................................................................. 10
2. Sociale verschillen in ziekte en gezondheid ................................................................................................ 10
2.1. Gezondheidsverschillen ........................................................................................................................ 10
2.1.1. Bewijs voor gezondheidsverschillen .............................................................................................. 10
2.1.2. Ook onder mensen een hoge SES komen gezondheidsverschillen voor ......................................... 11
2.1.3. Verklaring voor ongelijkheid in gezondheid tussen sociaaleconomische groepen .......................... 12
2.1.4. Balans werk-leven en stress.......................................................................................................... 12
2.2. Minderheidsstatus en gezondheid ........................................................................................................ 12
2.3. Gelsacht en gezondheid ....................................................................................................................... 12
2.3.1. Biologische verschillen ................................................................................................................. 13
2.3.2. Verschillen in gedrag .................................................................................................................... 14
3. Ongezond gedrag ....................................................................................................................................... 14
3.1. Wat is gezondheidsbevorderend gedrag? ............................................................................................. 14
3.1.1. Wat is ongezond gedrag? ............................................................................................................. 15
3.2. Roken, drinken en gebruik van illegale drugs ........................................................................................ 15
3.2.1. Drinken ........................................................................................................................................ 15
3.2.2. Drugs ........................................................................................................................................... 17
3.2.3 Waarom beginnen mensen met het gebruik van potentieel verslavende stoffen? ......................... 17
3.2.4. Ongezond gedrag voortzetten en verslaving ................................................................................. 18
3.3. Onbeschermd seksueel gedrag ............................................................................................................. 18
3.3.1. Negatieve effecten van onveilig vrijen op de gezondheid .............................................................. 18
3.3.2. Het gebruik van condooms ........................................................................................................... 18
3.4. Ongezond voedingspatroon ................................................................................................................. 19
3.4.1. Vetopname en cholesterol ........................................................................................................... 19
3.5. Overgewicht ........................................................................................................................................ 20
3.5.1. Hoe wordt overgewicht gedefinieerd? .......................................................................................... 20
3.5.2. Negatieve gevolgen van overgewicht............................................................................................ 21
3.5.3. Oorzaken van overgewicht ........................................................................................................... 21
3.6. Roken en e-sigaret ............................................................................................................................... 21
3.6.1. Elektronische sigaret .................................................................................................................... 25
3.6.2. Effectiviteit van de e-sigaret ......................................................................................................... 28
3.6.3. Het lage rookpercentage in Zweden ............................................................................................. 29
1
,4. Gezond gedrag ........................................................................................................................................... 30
4.1. Compliantiegedrag .............................................................................................................................. 30
4.1.1. Definitie volgens de WHO............................................................................................................. 30
4.1.2. Zijn mensen zijn therapietrouw .................................................................................................... 30
4.1.3 Waarom volgen mensen medische aanbevelingen en behandelingen niet op? ............................... 30
4.2. Gezonde voeding ................................................................................................................................. 30
4.2.1. De gezondheidsvoordelen van het eten van groente en fruit ........................................................ 30
4.2.2 Aanbevelingen voor gezonde voeding ........................................................................................... 31
4.2.3 Hoe gezond eten de Belgen? ......................................................................................................... 32
4.2.4 Voedselvoorkeuren ....................................................................................................................... 32
4.3. Lichaamsbeweging .............................................................................................................................. 32
4.3.2 Wat zijn de gunstige lichamelijke effecten van lichaamsbeweging? ................................................ 33
4.3.3 De psychologische voordelen van lichaamsbeweging ..................................................................... 33
4.3.4. Waarom sporten mensen wel of niet? .......................................................................................... 33
4.4. Gezondheidsscreening ......................................................................................................................... 34
4.4.1 Screening op risicofactoren ........................................................................................................... 34
4.4.2 Ziektedetectiescreening ................................................................................................................ 34
4.4.3. Deelname aan screeningsprogramma’s ........................................................................................ 34
4.5. Vaccinatie............................................................................................................................................ 35
5. Modellen voor het voorspellen van gedrag ................................................................................................ 35
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag ............................................................................................... 35
5.1.1 Demografische invloeden (distaal)................................................................................................. 35
5.1.2. Persoonlijkheidskenmerken (distaal) ............................................................................................ 36
5.1.3 Zelfbeschikkingstheorie ................................................................................................................. 36
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag ......................................................................................................... 37
5.2.1 Attitudes ....................................................................................................................................... 37
5.2.2 Risico-inschatting en onrealistisch optimisme ................................................................................ 37
5.3 Sociale en cognitieve modellen van gedragsverandering (zie kennisclips) ............................................... 38
5.3.1. Sociaal cognitieve theorie (niet in detail kennen) .......................................................................... 38
5.3.2. Health beliefmodel ....................................................................................................................... 38
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering ..................................................................................... 39
5.4.1 Het transtheoretische model (TTM) of stages of change model (SOCM) ......................................... 39
5.4.2 Het health action proces approach-model (HAPA) (niet in detail kennen)....................................... 40
6. Gedragsverandering: mechanismen en methoden + preventie van gezondheidsproblemen ...................... 40
6.1. Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid ................................................................... 40
6.2. Strategieën om risicogedrag te veranderen .......................................................................................... 41
6.2.1. Motiveren tot verandering ........................................................................................................... 41
6.2.2. Het gebruik van massamedia ........................................................................................................ 44
6.2.3. Gedrag veranderen ...................................................................................................................... 45
6.2.4. De juiste toepassing ..................................................................................................................... 46
6.2.5. Interventieprogramma’s voor de gemeenschap ............................................................................ 47
8. Pijn ............................................................................................................................................................. 48
8.1. De pijnbeleving .................................................................................................................................... 48
8.1.1. Typen pijn .................................................................................................................................... 48
8.1.2. De prevalentie van pijn................................................................................................................. 49
8.1.3. Leven met pijn ............................................................................................................................. 49
8.2. Biologische modellen voor pijn ............................................................................................................. 50
8.2.1. Pijn in afwezigheid van pijnreceptoren (= fantoompijn) ................................................................ 50
2
, 8.2.2. Pijnreceptoren’ die geen pijn registreren ...................................................................................... 51
8.2.3. Psychologische invloeden op pijn ................................................................................................. 51
8.3. Een psychobiologische theorie over pijn ............................................................................................... 53
8.3.1. Poortcontroletheorie (gate control theory) ZEER BELANGRIJK ....................................................... 53
8.4. Mensen leren met pijn om te gaan: gedragsmatige en cognitief-behavioristische behandelingen van
acute en chronische pijn ............................................................................................................................. 56
8.4.1. Het meten van pijn ....................................................................................................................... 56
8.4.2. behandeling van acute pijn ........................................................................................................... 57
Mensen leren om afleiding te zoeken wanneer ze pijn hebben, want:.................................................... 58
- focussen op de pijn maakt de pijn erger ............................................................................................... 58
- afleiding vermindert de pijn ................................................................................................................. 58
- gerichte afleiding is effectiever dan negeren ........................................................................................ 58
8.4.3. Chronische pijn ............................................................................................................................ 59
8.4.4. Pijnklinieken................................................................................................................................. 60
9. Stress, gezondheid en ziekte ...................................................................................................................... 61
9.1. Concepten van stress ........................................................................................................................... 61
9.1.1 Stress als een re actie op een stimulus (= een stressor) .............................................................. 61
9.1.2. Stress als een transactie (transactiemodel) ................................................................................... 62
9.2. Typen stress......................................................................................................................................... 64
9.2.1. Acute stress ................................................................................................................................. 64
9.2.2. Chronische stress ......................................................................................................................... 65
9.3. Stress als fysiologische reactie.............................................................................................................. 66
9.4. Het verband tussen stress en ziekte ...................................................................................................... 68
9.4.1. De directe route ........................................................................................................................... 68
9.4.2. De indirecte route ........................................................................................................................ 68
9.4.3. Stress en verkoudheid .................................................................................................................. 69
9.4.4. Stress en hart-en vaatziekten ....................................................................................................... 69
9.4.5. Stress en kanker ........................................................................................................................... 69
9.4.6. Stress en darmaandoeningen ....................................................................................................... 70
9.4.7. Stress en hiv-aids.......................................................................................................................... 70
9.4.8. Conclusie ..................................................................................................................................... 70
10. Slaap......................................................................................................................................................... 70
10.1. Definitie ............................................................................................................................................. 70
10.2. Slaaponderzoek ................................................................................................................................. 71
10.3. Slaapstadia ........................................................................................................................................ 72
10.3.1. Slaapstadium 1 ........................................................................................................................... 72
10.3.2. Slaapstadium 2 ........................................................................................................................... 73
10.3.3. Slaapstadium 3 en 4 ................................................................................................................... 73
10.3.4. Slaapstadium 5 ........................................................................................................................... 73
10.4. Slaapcyclus ........................................................................................................................................ 74
10.5. Circadiane ritmen .............................................................................................................................. 74
10.6. Leeftijd .............................................................................................................................................. 74
10.6.1. Slaapbehoeften per leeftijd ........................................................................................................ 74
10.6.2. Slaapstadia per leeftijd ............................................................................................................... 74
10.6.3. Slaapstadia per slaapstoornissen ................................................................................................ 75
10.7. Slaapstoornissen ................................................................................................................................ 75
10.8. slaapmiddelen ................................................................................................................................... 76
10.8.1. Werking en effecten van slaapmiddelen ..................................................................................... 76
3
