Samenvatting Volledige SV Geschiedenis van het privaatrecht (19/20 eerste zit!!!)

Delen in het donkerroos aangeuid: de
prof heeft aangegeven dat het heel
belangrijk is.

Geschiedenis van het privaatrecht (Tammo Wallinga)
Hoofdstuk 12 is belangrijk, gebruik zijn woorden en kleine lettertjes niet kennen.

Inleiding

Waarom geschiedenis studeren?
- Casus uit het heden oplossen a.d.h.v. norm uit het verleden
- Universitaire rechtenopleiding
- Verleden is schatkamer van het heden

Waarom Romeins recht studeren?
- Romeins recht in heel continentaal-Europa (12de tot 20ste eeuw)
- Recht als wetenschap mogelijk door Romeinse bronnen
- Rechtsvergelijking + °eenvormig Europees recht

Verschillen ons recht en Romeins recht?
- Romeins privaatrecht is ruimer (Vb) delictenrecht)
- Romeins recht: procesrecht is belangrijker (Vb) Ubi remedium, ibi ius)
- Romeins recht: vertrekt vanuit casus, wij vertrekken van de regel/ beginsel
- Romeinse staat ≠ rechtsstaat (pas bij de verlichting wordt de staat gebonden door
regels)
- Rechtsbronnen hebben andere hiërarchie (toen: juridische oersoep)


Deel 1: Schets van het Romeinse vermogensrecht

Hoofdstuk 1: Corpus Iuris Civilis

Corpus Juris Civilis

 Keizer Justinianus (527-565) en keizerin Theodora (Ravenna, San Vitale)
o Theodora: oorspronkelijk actrice (toen vulgair beroep) maar toch belangrijke
vrouw voor Justinianus
o Justinianus: ambities: WRR veroveren + juridisch
CJC: samenvoegsel van hele lange evolutie van het recht, van de 12 tafelen tot
aan de periode van Justinianus zelf (1ste leven). Nadien herontdekt en gericht op
praktische toepassing (2de leven)
 Corpus Iuris Civilis
o Institutiones (533)  ‘Instituteur’: eerste beginselen, vooor beginnende
studenten
 Naar het voorbeeld van de Instituten van Gaius (Gaius noster): inleiding in
het recht in vier boeken, voor studenten

, o Digesten (533) °commissie (o.a. Tribonianus en Theophilus)
 Verzamelen + tegenstellingen eruit halen + vernieuwen
 Verzameling (“knipselkrant”) van het juristenrecht in 50 boeken,
onderverdeeld in titels (casuïstisch: feiten, rechtsvraag, oplossing)
 Grote structuur: proces, acties, vonnis en executie, bijzondere rm
 Snel klaar < teksten kwamen uit 3 verschillende grote werken, er zat een
systeem achter en daarom kon het snel gaan
o Codex Justinianus (529 en 534)
 Verzameling van het gehele keizerlijk recht; 12 boeken onderverdeeld in
titels (keizerlijke beslissingen)
 1-8 = privaat, 9-12 = publieker, alle boeken hebben een titel
 °Gezaghebbend geheel

o Novellen (na 534)  uitgegeven na Justinianus
 Nieuwe keizerlijke wetgeving; niet meer door Justinianus zelf gebundeld

CJC ≠ nieuw, maar een samenvoeging van bestaand materiaal
Soms wel aanpassingen: interpolaties (verouderde wetgeving vernieuwen +
antinomieën uit het recht wegwerken)
Bij de digesten: soms dingen van plaats veranderd/ samengezet/ onder een bepaalde
titel gezet zodat ze een andere kleur kregen en toch werden veranderd
Ordening: anders dan huidige wetteksten: titels, eigen opschrift en teksten, over hetzelfde
onderwerp kunnen teksten heel verspreid zijn + NIET door een wetgever, maar teksten die al
jaren bestonden (niet zoals bij ons: systematisch, recht op recht, algemene en bijzondere
bepalingen…)

Ex: Verband CJC en Justinianus + Rol van Bologna

 het Corpus Iuris Civilis naar Italië gebracht
o Vigilii: bisschop van Rome, voorganger paus (Was het hoofd van de Kerk)
o °Sanctio Pragmatia
o Teksten werden van het Oosten (Constantinopel) naar het Westen overgebracht
 1088: Bologna (°1ste universiteit)
Enorm belangrijk: dit is hoe het CJC werd herontdekt en de basis voor de ME en later
werd. (maar in de ME was er ook het canonieke recht)
o 11de Eeuw: °steden < rust en stabiliteit (na volksverhuizingen)
o Dus: °contracten
o Dus: °juristen (Rechtenopleiding a.d.h.v. CJC)
 Europese universiteiten (Frankijk, Orléans, Duitsland, Leuven, Leiden…)
o Overal Latijn, overal CJC
o Orléans: speciale aanpak
 Verschillende soorten percepties
o Glossatoren: lazen de boeken (glossen = verklarende kanttekeningen)
o Postglossatoren/ Commentatoren: Veel pragmatischer
o Humanisten: op zoek naar de zuivere tekst

, o Natuurrecht/ Rederecht/ Vernunftrecht
 Systeem < eigen hoofd, CJC niet nodig (maar die hadden op de universiteit
eig. wel allemaal Romeins recht gestudeerd)
o De Historische School en de Pandectenwissenschaft


Romeinse Geschiedenis (data kennen)

 Koningstijd 753/ 650 v.Chr. – 509 v.Chr.
o Koning heeft imperium: alle drie de machten (absolutistisch)


 Republiek 509 – 27 v.Chr.: wie heeft er een rol in de SL?
o Patriciërs
o Plebejers (wilden vanalles: vb) Twaalf tafelenwet: gingen op een berg zitten in
staking tot er een recht werd opgetekend
o Consuls (2 consuls = collegialiteit, voor 1 jaar = annuïteit)
 Moesten het imperium delen. °West en oostenrijk, zodat het makkelijker
was. Stel: 1 stierf: dan kwam de ander ook voor het andere deel.
o Praetor (nadien)  op het forum een witte muur: °album = lijst met gevallen
waarin proces mogelijk is

o IUS CIVILE Rechtsbronnen (niet alleen inscripties, vaak ook op papyrus)
 XII Tafelen = eerste Romeinse rechtsoptekening totaal geen samenhang
 Wetten = besluiten van de volksvergadering
 Plebiscita = volksvergadering plebs 3de eeuw vc Vb) De Lex Aquilia
 Senatus consulta = senaatsbesluiten, vooral in de 1ste eeuw vC
 Gewoonterecht
 Juristenrecht = Romeinse juristen schreven teksten over de rechtszaken
die ze behandelden in de praktijk komt uiteindelijk in de digestae terecht
van de JCJ
Maar Ius Civile kan ook andere betekenis hebben: recht van de staat Rome. Dan
niet vs. Ius honorarium, maar vs. Ius naturale.
o IUS HONORARIUM
 Edictes = van magistraten vooral van de praetor (dus daarom ook wel
praetorisch recht genoemd), album (doel eigenlijk ius civile ondersteunen)
 Hierin zegt de praetor welke rechtsmiddelen mogelijk zijn het komende
jaar (tijdens zijn ambt)
 Rechtsmiddel = exceptie/ actie

Ius civile (wettenrecht) <-> Ius honorarium (van de praetor)
Ius civile (door één volk) <-> Ius naturale (recht dat in de hele natuur geldt)
<-> Ius gentium (recht dat alle volkeren toepassen)
Er bestaan dus meerdere ius civiles, vb) ook het ius civile van Athene
o Juristen
 Cavere = documenten opstellen (contracten, testamenten)

,  Respondere = geven van juridisch advies
 Agere = verlenen van procesbijstand voor de praetor
o + 100 v.Chr. Quintus Mucius Scaevola, toepassing van het: onderscheid genus /
species = begin van een wetenschappelijke benadering van het recht
 Scaevola: ‘linkerhand’, werd gevangengenomen, moest info geven hoe
men Rome kon intrekken, anders verbranden  Stak hand in het vuur
Men trok weg, angst voor Romeinen

 Principaat 27 v.Chr. – 284 n.Chr.
Dus niet meer zo dat elke keer de praetor moet beslissen welke rechtsmiddelen er zijn =
einde aan rechtscheppende macht v.d. heerser. Nu: “eeuwig edict”: recht staat vast
o = Keizertijd (Princeps): 1ste keizer: Augustus
o Alsof de republiek nog bestaat: de schijnrepubliek (want de magistraturen van de
republiek bleven bestaan)
o Verschillende typen constitutiones (=keizerlijke wetgeving) = genus (alles wat
door de keizer wordt uitgevaardigd)  4 typen zijn 4 species DUS naast ius civile
en ius honorarium nu ook constituties
 rescripta: epistula/ subscriptio, schriftuur van de keizerlijke kanselarij met
advies/instructie, bestemd voor één concreet geval
 decreta: gerechtelijke uitspraken van de keizer als rechter
 mandata: keizerlijke ambtsinstructies
 edicta: algemeen verbindende voorschriften (de keizer was ook
magistraat)

 Soorten uitvaardigingen van wetten: Rechtsbronnen
o wetten (tot ± 96 n.Chr.)
o edicten: Elk jaar nieuwe consuls, elk jaar nieuwe edicten? Nee, die van de
voorgangers werden aanvaard of minimaal veranderd
 Tot Hadrianus: vastgelegde edicten
o senaatsbesluiten worden belangrijker
o juristenrecht: door verlening van het ius publice respondendi (recht om in het
openbaar namens de keizer juridisch advies te geven) wordt de zelfstandigheid
van de juristen subtiel beperkt.

 Sommige juristen: keizerlijke juristen: goedgekeurd door de keizer
 begin jaartelling: Sabinus/ Cassius/ Proculus/ Labeo als belangrijke
juristen; scholen van de Sabinianen en Proculianen
 ± 160 n.Chr.: Gaius schrijft de Instituten (Institutiones) als systematisch
leerboek
 3e eeuw: hofjuristen Papinianus, Ulpianus, Paulus (hun werken vormen
een groot deel van de tekst van de Digesten)


 Dominaat 284 n.Chr. – 476/ 565 (of 1453?)
o Problematische opvolgingssituatie
o Dominus: eigenaar t.o.v. de Romeinen (veel bemoeiing door de alleenheerser
o °WRR: tot 476 (Hoofdstad nier meer Rome maar Ravenna)