Spraak: therapie (spraakklankstoornissen)
Inleiding: een korte opfrissing
De normale ontwikkeling
Fasen spraakklankverwerking
Schaerlaekens: 4 fasen ST-verwerving (HB p. 90-92, p. 97-99)
• Prelinguale fase (0-12m)
• Overgang naar brabbelen (1-2j)
• Ontwikkeling fonetisch/fonemisch systeem (2-5j)
• Beheersing spraak & geletterdheid (>5j)
à Ordening van spraakklanken volgens leeftijd waarop minstens 75 en 90% van de kinderen de klank
correct produceren
à Dit is dus een tolerante tabel qua normen
Fase 1-2 Fase 3-4
Recentere normen
• Verwerving specifieke spraakklanken en combinaties (HB p. 469-470)
Fonologische ontwikkeling
Fonologische processen (HB p. 104-108)
• Syllabestructuurprocessen
o Syllabedeletie, clusterreductie, deletie eindconsonant, reduplicatie, epenthesis, metathesis,
coalescentie
• Substitutieprocessen
o Verschuivingen, stopping, (de)nasalisatie, gliding, (de-)affricatie
• Assimilatieprocessen (harmonie-)
o Progressieve/regressieve assimilatie
1
,Fonologische processen verdwijnen (HB p. 110-112)
Totaal aantal processen neemt sterk af met de stijgende leeftijd
• Vooral het aantal syllabestructuurprocessen
o Op tweejarige leeftijd de overgrote meerderheid fonologische processen à neemt sterk af
tussen 2-4 jaar
Definitie en classificatie van SKS
Definitie van SKS
• Speech sound disorders is an umbrella term referring to any difficulty or combination of
difficulties with perception, motor production, or phonological representation of speech sounds
and speech segments—including phonotactic rules governing permissible speech sound
sequences in a language (ASHA).
• Kinderen met SKS hebben problemen met het correct gebruiken van leeftijdsgeschikte SK in
hun taal
Classificatie van SKS
Huidige classificatie van SKS (Dodd, 2014, Waelkens, 2017)
à Vertrekpunt: classificatie van Dodd (2014) à onderverdeling op basis van spraakkarakteristieken
werd aangevuld met een etiologische typering
1. Fonologische stoornissen
Kenmerken:
• Weinig evoluerend spraakklanksysteem
o Vertraagde fonologische ontwikkeling: foutenpatronen typisch voor jonge kinderen
o Atypische fonologische stoornis: consistent gebruik van ongewone fonologische processen
o Inconsistente fonologische stoornis: inconsistent voorkomen van fonologische processen
• Variabiliteit zonder de graduele evolutie
• Persisterende fonologische processen
• Niet leeftijdsadequaat
• Idiosyncratische regels
2
, • Beperkt gebruik van contrast
2. Neurogene spraakklankstoornissen
2 vormen van neurogene spraakklankstoornissen:
• Spraakontwikkelingsdyspraxie
• Dysartrische spraakklankstoornis
Spraakontwikkelingsdyspraxie (SOD)
• 3 basiskenmerken van SOD (ASHA, 2007)
o Inconsistente fouten tegen consonanten en vocalen in herhaalde productie van syllaben
of woorden
o Verlengde en verstoorde overgangen tussen klanken en syllaben (coarticulatie)
o Afwijkende prosodie
• Dysartrische spraakklankstoornis (D-SKS)
Verminderde of vermeerderde kracht of paralyse
• Bij spraakproductie: ademhaling, stemgeving, spraakklankvorming, resonantie en/of prosodie
kan aangetast zijn
3. Structurele spraakklankstoornissen (S-SKS)
Gevolg van een anatomische conditie zoals een tongankylose of een schisis-problematiek
4. Andere niet-organische Spraakklankstoornissen (ANO-SKS)
• Moeilijkheden met het leren van specifieke spraakklanken
o Moeilijkheden met één of een beperkt aantal spraakklanken zoals /s/ of /r/ à “functionele
articulatiestoornissen”
5. Spraakklankstoornis samengaand met auditieve problemen
Verminderd gehoor, al dan niet blijvend, mild of ernstig, kan een specifiek foutenpatroon tot gevolg
hebben
SKS en Het spraakproductiemodel
Voorgaande classificaties van SKS
Op basis van etiologie (HB p. 128-129)
• Dyslalieën
o Functionele SKS
o Geen duidelijke etiologie
o Problemen onstaan op basis van foutief, niet of onvoldoende leren
o 75 tot 80% van de spraakklankstoornissen
• Dysglossieën
o Afwijking thv articulatieorganen
o Afwijking is de voornaamste oorzaak van het spraakprobleem
o Bv. te kort tongriempje, tandafwijkingen of een schisisproblematiek
• Spraakapraxieën
o Programmeringsstoornis (aangeboren of verworven)
o Tgv hersenletsel problemen met willekeurig initiëren en uitvoeren van spraakbewegingen
• Dysartrieën
o Probleem thv bezenuwing (dus aansturing van articulatoren)
o Slechte werking van 1 of meer van de craniale zenuwen kan aanleiding geven tot een
dysartrie
3
, • Dysaudie
o Problemen zijn secundair tgv gehoorstoornis
Op basis van linguïstische indeling (HB p. 129)
• Fonetische stoornissen (productief)
• Fonologische stoornissen (contrastief)
Fenomenologie van SKS
Fonologische stoornissen
3 types:
1. Vertraagde Fonologische Ontwikkeling (VFO)
o Normale fonologische vereenvoudigingsprocessen blijven aanwezig
o Foutenpatronen opgemerkt die typisch zijn voor kinderen met een jongere leeftijd
2. Atypische Fonologische stoornis (AFS)
o Consistent gebruik van ongewone fonologische processen
o 20% van de fonologische stoornissen
o Bepaalde systematiek in de fonologische processen, maar deze zijn atypisch
§ Bv. backing, deletie initiale consonant à idiosyncratische fonologische ontwikkeling
o Typische processen voorkomen, maar in een chronologisch foutieve volgorde à
chronologische mismatch
3. Inconsistente Fonologische Stoornis (IFS)
o Inconsistent voorkomen van fonologische processen
§ Inconsistente, idiosyncratische processen
Normale versus atypische processen (HB p. 137-138)
• Normale ontwikkelingsprocessen:
o Clusterreductie, weglaten onbeklemtoonde syllaben, vereenvoudiging van liquidae,
weglating finale consonant, velare fronting, assismilatie, stopping fricatieven en affricaten
• Atypische processen: (geen eensgezindheid)
o Weglating initiale consonant, toevoegen van consonant, weglaten mediale consonant,
atypische clusterreductie, backing, vervanging door glottisslag,…
Inconsistente fonologische stoornissen
• Geen gebrek aan kennis fonologische regels!
4
Inleiding: een korte opfrissing
De normale ontwikkeling
Fasen spraakklankverwerking
Schaerlaekens: 4 fasen ST-verwerving (HB p. 90-92, p. 97-99)
• Prelinguale fase (0-12m)
• Overgang naar brabbelen (1-2j)
• Ontwikkeling fonetisch/fonemisch systeem (2-5j)
• Beheersing spraak & geletterdheid (>5j)
à Ordening van spraakklanken volgens leeftijd waarop minstens 75 en 90% van de kinderen de klank
correct produceren
à Dit is dus een tolerante tabel qua normen
Fase 1-2 Fase 3-4
Recentere normen
• Verwerving specifieke spraakklanken en combinaties (HB p. 469-470)
Fonologische ontwikkeling
Fonologische processen (HB p. 104-108)
• Syllabestructuurprocessen
o Syllabedeletie, clusterreductie, deletie eindconsonant, reduplicatie, epenthesis, metathesis,
coalescentie
• Substitutieprocessen
o Verschuivingen, stopping, (de)nasalisatie, gliding, (de-)affricatie
• Assimilatieprocessen (harmonie-)
o Progressieve/regressieve assimilatie
1
,Fonologische processen verdwijnen (HB p. 110-112)
Totaal aantal processen neemt sterk af met de stijgende leeftijd
• Vooral het aantal syllabestructuurprocessen
o Op tweejarige leeftijd de overgrote meerderheid fonologische processen à neemt sterk af
tussen 2-4 jaar
Definitie en classificatie van SKS
Definitie van SKS
• Speech sound disorders is an umbrella term referring to any difficulty or combination of
difficulties with perception, motor production, or phonological representation of speech sounds
and speech segments—including phonotactic rules governing permissible speech sound
sequences in a language (ASHA).
• Kinderen met SKS hebben problemen met het correct gebruiken van leeftijdsgeschikte SK in
hun taal
Classificatie van SKS
Huidige classificatie van SKS (Dodd, 2014, Waelkens, 2017)
à Vertrekpunt: classificatie van Dodd (2014) à onderverdeling op basis van spraakkarakteristieken
werd aangevuld met een etiologische typering
1. Fonologische stoornissen
Kenmerken:
• Weinig evoluerend spraakklanksysteem
o Vertraagde fonologische ontwikkeling: foutenpatronen typisch voor jonge kinderen
o Atypische fonologische stoornis: consistent gebruik van ongewone fonologische processen
o Inconsistente fonologische stoornis: inconsistent voorkomen van fonologische processen
• Variabiliteit zonder de graduele evolutie
• Persisterende fonologische processen
• Niet leeftijdsadequaat
• Idiosyncratische regels
2
, • Beperkt gebruik van contrast
2. Neurogene spraakklankstoornissen
2 vormen van neurogene spraakklankstoornissen:
• Spraakontwikkelingsdyspraxie
• Dysartrische spraakklankstoornis
Spraakontwikkelingsdyspraxie (SOD)
• 3 basiskenmerken van SOD (ASHA, 2007)
o Inconsistente fouten tegen consonanten en vocalen in herhaalde productie van syllaben
of woorden
o Verlengde en verstoorde overgangen tussen klanken en syllaben (coarticulatie)
o Afwijkende prosodie
• Dysartrische spraakklankstoornis (D-SKS)
Verminderde of vermeerderde kracht of paralyse
• Bij spraakproductie: ademhaling, stemgeving, spraakklankvorming, resonantie en/of prosodie
kan aangetast zijn
3. Structurele spraakklankstoornissen (S-SKS)
Gevolg van een anatomische conditie zoals een tongankylose of een schisis-problematiek
4. Andere niet-organische Spraakklankstoornissen (ANO-SKS)
• Moeilijkheden met het leren van specifieke spraakklanken
o Moeilijkheden met één of een beperkt aantal spraakklanken zoals /s/ of /r/ à “functionele
articulatiestoornissen”
5. Spraakklankstoornis samengaand met auditieve problemen
Verminderd gehoor, al dan niet blijvend, mild of ernstig, kan een specifiek foutenpatroon tot gevolg
hebben
SKS en Het spraakproductiemodel
Voorgaande classificaties van SKS
Op basis van etiologie (HB p. 128-129)
• Dyslalieën
o Functionele SKS
o Geen duidelijke etiologie
o Problemen onstaan op basis van foutief, niet of onvoldoende leren
o 75 tot 80% van de spraakklankstoornissen
• Dysglossieën
o Afwijking thv articulatieorganen
o Afwijking is de voornaamste oorzaak van het spraakprobleem
o Bv. te kort tongriempje, tandafwijkingen of een schisisproblematiek
• Spraakapraxieën
o Programmeringsstoornis (aangeboren of verworven)
o Tgv hersenletsel problemen met willekeurig initiëren en uitvoeren van spraakbewegingen
• Dysartrieën
o Probleem thv bezenuwing (dus aansturing van articulatoren)
o Slechte werking van 1 of meer van de craniale zenuwen kan aanleiding geven tot een
dysartrie
3
, • Dysaudie
o Problemen zijn secundair tgv gehoorstoornis
Op basis van linguïstische indeling (HB p. 129)
• Fonetische stoornissen (productief)
• Fonologische stoornissen (contrastief)
Fenomenologie van SKS
Fonologische stoornissen
3 types:
1. Vertraagde Fonologische Ontwikkeling (VFO)
o Normale fonologische vereenvoudigingsprocessen blijven aanwezig
o Foutenpatronen opgemerkt die typisch zijn voor kinderen met een jongere leeftijd
2. Atypische Fonologische stoornis (AFS)
o Consistent gebruik van ongewone fonologische processen
o 20% van de fonologische stoornissen
o Bepaalde systematiek in de fonologische processen, maar deze zijn atypisch
§ Bv. backing, deletie initiale consonant à idiosyncratische fonologische ontwikkeling
o Typische processen voorkomen, maar in een chronologisch foutieve volgorde à
chronologische mismatch
3. Inconsistente Fonologische Stoornis (IFS)
o Inconsistent voorkomen van fonologische processen
§ Inconsistente, idiosyncratische processen
Normale versus atypische processen (HB p. 137-138)
• Normale ontwikkelingsprocessen:
o Clusterreductie, weglaten onbeklemtoonde syllaben, vereenvoudiging van liquidae,
weglating finale consonant, velare fronting, assismilatie, stopping fricatieven en affricaten
• Atypische processen: (geen eensgezindheid)
o Weglating initiale consonant, toevoegen van consonant, weglaten mediale consonant,
atypische clusterreductie, backing, vervanging door glottisslag,…
Inconsistente fonologische stoornissen
• Geen gebrek aan kennis fonologische regels!
4
