Algemene economie
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap . 5
1. Inleiding .............................................................................................................................. 5
2. Het fundamenteel economisch probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse
middelen................................................................................................................................. 5
3. Het productieproces ........................................................................................................... 6
4. De productiemogelijkhedencurve van een land ................................................................ 8
5. Verruiming van de productiemogelijkheden ..................................................................... 9
7. Methodologische aspecten en economische analyse ...................................................... 11
8. Kritische kanttekeningen .................................................................................................. 12
Hoofdstuk 2: Het marktmechanisme ....................................................................................... 13
1. Inleiding ............................................................................................................................ 13
2. De marktvraag .................................................................................................................. 13
3. Het marktaanbod ............................................................................................................. 15
4. Het marktevenwicht (AV en AA samenvoegen): .............................................................. 16
5. De prijselasticiteit van de vraag en aanbod ..................................................................... 19
6. Andere elasticiteiten van vraag en aanbod...................................................................... 27
7. De markt en overheidsinterventies .................................................................................. 28
Hoofdstuk 3: Consumentengedrag en de afleiding van de vraag ............................................ 34
1. Inleiding ............................................................................................................................ 34
2. Nut, marginaal nut en consumptiebeslissingen ............................................................... 34
3. Preferenties, indifferentiecurven en nutsfuncties ........................................................... 36
4. De budgetrestrictie........................................................................................................... 41
5. De optimale keuze van de consument ............................................................................. 42
6. Veranderingen van het consumentenevenwicht (comparatieve statica) ....................... 44
7. Consumentengedrag in actie: toepassingen .................................................................... 48
8. Afleiding van de marktvraag uit de individuele vraagcurven .......................................... 49
9. Kritische kanttekeningen .................................................................................................. 49
Hoofdstuk 4: Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn ..................... 50
1. Inleiding ............................................................................................................................ 50
2. Bedrijven en de organisatie van de productie ................................................................. 50
3. Productie en kosten: enkele inleidende begrippen ......................................................... 51
4. Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van de inputs in de
productie .............................................................................................................................. 53
5. Productie en kosten op korte termijn .............................................................................. 61
1
,Algemene economie
6. samenhang tussen de korte- en de lange termijnkosten ................................................ 67
7. Besluit ............................................................................................................................... 68
Hoofdstuk 5: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren ........................................... 69
1. Inleiding ............................................................................................................................ 69
2. Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen .................................. 69
3. Winstmaximerend gedrag ................................................................................................ 70
4. Zuivere mededinging ........................................................................................................ 70
5. Monopolie ........................................................................................................................ 76
6. Oligopolie ......................................................................................................................... 79
Hoofdstuk 6: Marktimperfecties en de rol van de overheid .................................................... 84
1. Inleiding ............................................................................................................................ 84
2. Welvaartimplicaties van de werking van de vrije markt .................................................. 84
3. Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid ...................................................... 86
4. Markt en overheid: complementaire rollen ..................................................................... 95
Micro- en macro-economie:..................................................................................................... 97
Hoofdstuk 7: productie, inkomens en bestedingen – de macro-economische benadering.... 97
1. Inleiding ............................................................................................................................ 97
2. Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen ................................................ 97
3. Voorraden......................................................................................................................... 98
4. Soorten factorvergoedingen ............................................................................................ 99
5. Bruto – versus netto-product ........................................................................................... 99
6. Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen ............................ 100
7. Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie (geen import of export)
zonder overheid ................................................................................................................. 100
8. Eenvoudige economische kringloop .............................................................................. 100
9. Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en
besteding van het binnenlands product ............................................................................ 101
10. Financieringstekorten en -overschotten ...................................................................... 102
11. De nationale rekeningen van België............................................................................. 102
12. Waarderingsproblemen ............................................................................................... 103
13. Uitschakeling van de prijsinvloed ................................................................................. 104
14. De impliciete prijsindex van het bbp ............................................................................ 105
15. Grote en kleine economieën ........................................................................................ 105
16. Besluit ........................................................................................................................... 105
Hoofdstuk 8: Economische groei............................................................................................ 106
1. Inleiding .......................................................................................................................... 106
2
,Algemene economie
2. Definitie en maatstaven ................................................................................................. 106
3. Groeiboekhouding .......................................................................................................... 107
4. Neoklassieke groeitheorie .............................................................................................. 108
5. Nieuwe groeitheorie (Lucas&Romer) ............................................................................. 111
Hoofdstuk 9: Ongelijkheid en herverdeling ........................................................................... 113
1. Inleiding .......................................................................................................................... 113
2. Hoe meet men ongelijkheid ? ........................................................................................ 113
3. Inkomens- en vermogensongelijkheid: enkele opvallende trends ................................ 114
4. Oorzaken van ongelijkheid ............................................................................................. 114
5. Beleidsmaatregelen die ongelijkheid verminderen ....................................................... 114
6. Gaat minder ongelijkheid samen met hoge welvaart? .................................................. 115
Hoofdstuk 10: Macro-economisch evenwicht op korte en lange termijn ............................. 116
1. Inleiding .......................................................................................................................... 116
2. De aggregatieve vraag .................................................................................................... 116
3. Het aggregatieve aanbod in de korte termijn ................................................................ 117
4. Het aggregatieve aanbod in de lange termijn ................................................................ 119
5. Van korte termijn naar lange termijn............................................................................. 120
6. Macro-economisch evenwicht: vraag- en aanbodschokken.......................................... 121
7. Besluit ............................................................................................................................. 124
Hoofdstuk 11: Consumptie, investeringen en aggregatieve vraag ........................................ 125
1. Inleiding .......................................................................................................................... 125
2. De consumptiefunctie en de daaruit afgeleide spaarfunctie......................................... 126
3. De investeringsfunctie .................................................................................................... 128
4. Macro-economisch evenwicht ....................................................................................... 131
5. De investeringsmultiplicator .......................................................................................... 132
6. Instabiliteit in de aggregatieve vraag: het accelerator-multiplicatormodel ................. 133
Hoofdstuk 12: De budgettaire politiek ................................................................................... 134
1. Inleiding .......................................................................................................................... 134
2. Macro-economische betekenis van de overheid ........................................................... 134
3. Evenwichtsvoorwaarden ................................................................................................ 135
4. Het evenwichtsinkomen bij autonome belastingen ...................................................... 135
5. Discretionair budgettair beleid ...................................................................................... 136
Zijsprong H15: Open Economie .......................................................................................... 138
6. Automatische stabilisatoren .......................................................................................... 138
7. Budgettaire politiek en overheidstekort ........................................................................ 139
3
,Algemene economie
8. Effectiviteit van de budgettaire politiek......................................................................... 141
9. De overheidsschuld ........................................................................................................ 142
10. Het overheidstekort en de strekking van de budgettaire politiek ............................... 143
11. Besluit ........................................................................................................................... 143
Hoofdstuk 13: De monetaire politiek ..................................................................................... 144
1. Inleiding .......................................................................................................................... 144
2. De geldhoeveelheid ........................................................................................................ 144
3. Het geldaanbod = geldhoeveelheid ............................................................................... 144
4. De vraag naar geld .......................................................................................................... 148
5. Geldmarktevenwicht ...................................................................................................... 151
6. De monetaire politiek ..................................................................................................... 152
7. Gezamenlijk evenwicht op de geld- en goederenmarkt: het IS-LM-model ................... 153
8. De aggregatieve vraagcurve opnieuw bekeken ............................................................. 157
Hoofdstuk 14: Werkloosheid, inflatie en de Phillips-curve .................................................... 160
1. Inleiding .......................................................................................................................... 160
2. Werkloosheid ................................................................................................................. 160
3. Inflatie............................................................................................................................. 166
4. Phillips-curve .................................................................................................................. 169
5. Besluit: ............................................................................................................................ 170
4
,Algemene economie
Hoofdstuk 1: Wat is economie? Object, doel en methode van de
economische wetenschap
1. Inleiding
- Wat doet de economische wetenschap?
→ Inzicht geven in de maatschappelijke organisatie (vanuit een specifieke invalshoek)
o Om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
o Om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
o Om een beter beleid te kunnen voeren
- Denk aan de huidige coronacrisis
2. Het fundamenteel economisch probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse
middelen
- Spanning tussen de veelvuldige behoeften en beperkte (schaarse) middelen =
economie
- Keuzeprobleem ontstaat hierdoor (je kan elke euro maar 1 keer uitgeven)
- Economische goederen → nut en schaarste zijn aanwezig
- Vrije goederen → niet-schaarse goederen (vb. lucht ~ er hangt geen ‘prijskaartje’
aan)
- Nieuwe schaarsten → er is een tekort, maar het is geen betalend product
Keuzes en opportuniteitskosten:
- Wie kiest, geeft iets anders op:
= opportuniteitskost
= de waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te maken
o Vb. Opportuniteitskost van studeren?
▪ Je kiest voor studeren, maar geeft een werkloon (= de
opportuniteitskost) op
Definitie
- Economische analyse = gaat na hoe beslissingsmakers keuzes maken en wat daarvan
de private en maatschappelijke gevolgen zijn
- Economie = sociale wetenschap die tot voorwerp heeft het beheer van schaarse
middelen
5
,Algemene economie
Dit beheer van de beschikbare middelen omvat 3 typische problemen:
- Volledige aanwending v.d. schaarse middelen = stabilisatieprobleem
- Allocatie (toewijzing) v.d. schaarse middelen: wat, hoeveel en hoe produceren =
allocatieprobleem
- Verdeling (distributie) v.d. economische goederen tussen economische subjecten =
verdelingsprobleem
Micro- en macro-economie:
- Micro-economie gaat na hoe individuen en bedrijven (individuele economische
agenten) beslissingen nemen.
o (Heeft dus vnl. betrekking op allocatie- en distributieproblemen.)
- Macro-economie bekijkt het geaggregeerde niveau en bestudeert vraagstukken die
de economie als geheel beïnvloeden.
o (Heeft dus vnl. betrekking op het stabilisatieprobleem.)
3. Het productieproces
- Productie: alle activiteiten
o Economische goederen zijn schaars
o Kapitaalgoederen dienen om economische goederen tot stand te brengen
o Consumptiegoederen dienen voor consumptie (vb. brood)
De productiefactoren:
- Primaire productiefactoren
o Arbeid (L)
▪ Fysiek en intellectueel
▪ Wordt gemeten door gepresteerde arbeidsuren
o Natuur (N)
▪ Grond en grondstoffen: natuurlijke rijkdommen
- Afgeleide productiefactoren
o Kapitaal (K)
▪ Door mensen geproduceerde productiemiddelen
- Ondernemersinitiatief: menselijk kapitaal
Omwegproductie (schema van het productieproces):
6
,Algemene economie
De productiefunctie:
= een technische relatie tussen de hoeveelheid productiefactoren (inputs) en de
maximale hoeveelheid economische goederen (output) die men daarmee kan
produceren.
- 𝑋 = 𝑓(𝐿, 𝐾, 𝑁)
o X = hoeveelheid output
o L = hoeveelheid arbeid (labour)
o N = hoeveelheid natuur
o K = hoeveelheid kapitaal
o f = een bepaalde functionele vorm
- Eenvoudig voorbeeld: economie produceert slechts twee goederen: graan en kleding
Cijfervoorbeeld:
Productie graan Productie kleding
Hoeveelheid arbeid Hoeveelheid graan Hoeveelheid arbeid Hoeveelheid kleding
1 5 1 1
2 9 2 2
3 12 3 3
4 14 4 4
5 15 5 5
(We veronderstellen dat N en K constant blijven.)
Positief verband tussen input (arbeid) en output (dus marginaal product van arbeid is > 0)
Marginaal product = met hoeveel stijgt mijn output graan als ik meer arbeiders inzet
Productiefunctie van graan:
Productie graan 16 hoeveelhei
Hoeveelheid Hoeveelheid d graan
arbeid graan 14
1 5 12
2 9
10
3 12
8
4 14
5 15 6
4
2
hoeveelheid arbeid
0
0 1 2 3 4 5 6
Afnemend marginaal product --> concaaf verloop (<-->
pri
verloop)
7
,Algemene economie
Productiefunctie van kleding:
Productie kleding 6
hoeveelheid
Hoeveelheid Hoeveelheid kleding
arbeid kleding 5
1 1
4
2 2
3 3 3
4 4
5 5 2
1
hoeveelheid arbeid
0
0 1 2 3 4 5 6
Constant marginaal product --> lineair verloop
4. De productiemogelijkhedencurve van een land
Hoeveelheid Hoeveelheid 8 Hoeveelhei
graan kleding 7 d kleding
15 0
6
f
14 1 5 e
4 d
12 2 3 c
2
9 3 b
1
a
5 4 0
Hoeveelheid graan
0 5 10 15 20
0 5
Productiemogelijkhedencurve:
= Geeft alle combinaties van de productie van economische goederen die tot stand komen
bij volledige aanwending van de beschikbare productiefactoren
- Illustreert de begrippen:
o Schaarste = beperkte middelen (vb. arbeiders)
o Opportuniteitskost (vb. meer graan zorgt dat ik een deel van de
kledingproductie moet opgeven, dat zijn de werkelijke kosten aan de extra
graanproductie)
o Keuzeprobleem = alle punten op de curve zijn mogelijk, maar welke kies ik?
- Omvat twee beheerproblemen:
o Volledige aanwending van middelen (= stabilisatie- probleem)
o Allocatieprobleem = welk punt op de curve kies ik? Hoeveel produceer ik van
elk goed?
8
,Algemene economie
Productiemogelijkhedencurve weergeeft het verschil in:
- Oorlogseconomie vs. vredeseconomie
- Levensnoodzakelijke vs. luxegoederen
- Consumptie- vs. kapitaalgoederen
- Private vs. publieke goederen
5. Verruiming van de productiemogelijkheden
Belangrijke determinanten:
- Arbeidsverdeling en specialisatie
o Nadeel: vervreemding van het eindproduct leidt tot minder motivatie
- Vooruitgang in de technologische kennis
- Wijzigingen in de economische ordening
o Vb. winkels zijn vaker open dus moet er meer geproduceerd worden
Deze 3 elementen samen noemen we technologische vooruitgang (T):
→ X= f(L, N, K, T )
6. Centrale planning versus het marktmechanisme
Hoe wordt het allocatie- en distributieprobleem opgelost?
- Centrale planning (centraal geleide economie)
- Markt (markteconomie)
- Markt en overheid (gemengde economie)
Centraal geleide economie (werkt bij een weinig ontwikkelde economie):
- Centraal overheidsorgaan stelt plan op voor input en output: welke en hoeveel
goederen geproduceerd gaan worden en hoe.
- Vb. voormalige Oostbloklanden, Cuba, Noord-Korea
- Problemen:
o Interne consistentie plan – de vereiste hoeveelheden moeten juist worden
afgeleid en de totale benodigde productiefactoren mogen de beschikbare
middelen niet overtreffen – rantsoeneringsprobleem
o Administratieve inefficiëntie – informatieprobleem
o Tekort aan flexibiliteit
o Motivatieprobleem
- Kapitaalgoederen versus consumptiegoederen
9
, Algemene economie
Markteconomie:
- Marktprijs staat centraal
- Principe: de markt werkt op basis van de beslissingen van individuele consumenten
en producenten
- Vrije prijsvorming (staat centraal en) brengt wensen van vragers en aanbieders
samen en stuurt.
- Prijsmechanisme: 3 functies:
o Informatie over de relatieve schaarste – informatiefunctie
o Signalen/prikkels voor producenten en consumenten – motivatiefunctie
o Rantsoeneringsfunctie
o Primaire inkomensverdeling (zonder overheid)
▪ Wat de consument betaalt → krijgt de producent
- Efficiënt systeem dat als vanzelf voor evenwicht zorgt (‘invisible hand’ van Adam
Smith)
- Problemen: efficiëntie alleen in ideaaltypische situatie (zie ook H6)
o Signaalfunctie verstoord bij monopolie
o Publieke goederen worden omwille van hun karakteristieken niet aangeboden
door de markt
o Externe effecten (vb. milieuverontreiniging) niet verrekend via de markt
▪ Bij luchtvervuiling is er een derde partij nodig om het te neutraliseren
o Primaire inkomensverdeling sociaal niet altijd aanvaardbaar → secundaire
inkomensverdeling (met tussenkomst v.d. overheid d.m.v. belastingen)
- Evaluatie
o Stabilisatieprobleem: hoog- en laagconjunctuur; werkloosheid
o Distributieprobleem: inkomensongelijkheid
o Allocatieprobleem: marktfalingen (monopoliemacht, publieke of collectieve
goederen, externe effecten, asymmetrische informatie)
▪ Signaalfunctie verstoord bij monopolie
▪ Publieke goederen worden omwille van hun karakteristieken niet
aangeboden door de markt
▪ Externe effecten (vb. milieuverontreiniging) niet verrekend via de
markt
Bij luchtvervuiling is er een derde partij nodig om het te
neutraliseren
▪ Primaire inkomensverdeling sociaal niet altijd aanvaardbaar →
secundaire inkomensverdeling (met tussenkomst v.d. overheid d.m.v.
belastingen)
Gemengde economie:
- Marktmechanisme met overheidsinterventie (komt tussen of vult aan)
o Aanvulling op het marktmechanisme: vb. verdeling en financiering van
collectieve (= publieke) goederen
o Tussenkomst in het marktmechanisme: vb. maximumprijs vastleggen, anti-
kartelvorming
10
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap . 5
1. Inleiding .............................................................................................................................. 5
2. Het fundamenteel economisch probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse
middelen................................................................................................................................. 5
3. Het productieproces ........................................................................................................... 6
4. De productiemogelijkhedencurve van een land ................................................................ 8
5. Verruiming van de productiemogelijkheden ..................................................................... 9
7. Methodologische aspecten en economische analyse ...................................................... 11
8. Kritische kanttekeningen .................................................................................................. 12
Hoofdstuk 2: Het marktmechanisme ....................................................................................... 13
1. Inleiding ............................................................................................................................ 13
2. De marktvraag .................................................................................................................. 13
3. Het marktaanbod ............................................................................................................. 15
4. Het marktevenwicht (AV en AA samenvoegen): .............................................................. 16
5. De prijselasticiteit van de vraag en aanbod ..................................................................... 19
6. Andere elasticiteiten van vraag en aanbod...................................................................... 27
7. De markt en overheidsinterventies .................................................................................. 28
Hoofdstuk 3: Consumentengedrag en de afleiding van de vraag ............................................ 34
1. Inleiding ............................................................................................................................ 34
2. Nut, marginaal nut en consumptiebeslissingen ............................................................... 34
3. Preferenties, indifferentiecurven en nutsfuncties ........................................................... 36
4. De budgetrestrictie........................................................................................................... 41
5. De optimale keuze van de consument ............................................................................. 42
6. Veranderingen van het consumentenevenwicht (comparatieve statica) ....................... 44
7. Consumentengedrag in actie: toepassingen .................................................................... 48
8. Afleiding van de marktvraag uit de individuele vraagcurven .......................................... 49
9. Kritische kanttekeningen .................................................................................................. 49
Hoofdstuk 4: Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn ..................... 50
1. Inleiding ............................................................................................................................ 50
2. Bedrijven en de organisatie van de productie ................................................................. 50
3. Productie en kosten: enkele inleidende begrippen ......................................................... 51
4. Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van de inputs in de
productie .............................................................................................................................. 53
5. Productie en kosten op korte termijn .............................................................................. 61
1
,Algemene economie
6. samenhang tussen de korte- en de lange termijnkosten ................................................ 67
7. Besluit ............................................................................................................................... 68
Hoofdstuk 5: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren ........................................... 69
1. Inleiding ............................................................................................................................ 69
2. Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen .................................. 69
3. Winstmaximerend gedrag ................................................................................................ 70
4. Zuivere mededinging ........................................................................................................ 70
5. Monopolie ........................................................................................................................ 76
6. Oligopolie ......................................................................................................................... 79
Hoofdstuk 6: Marktimperfecties en de rol van de overheid .................................................... 84
1. Inleiding ............................................................................................................................ 84
2. Welvaartimplicaties van de werking van de vrije markt .................................................. 84
3. Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid ...................................................... 86
4. Markt en overheid: complementaire rollen ..................................................................... 95
Micro- en macro-economie:..................................................................................................... 97
Hoofdstuk 7: productie, inkomens en bestedingen – de macro-economische benadering.... 97
1. Inleiding ............................................................................................................................ 97
2. Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen ................................................ 97
3. Voorraden......................................................................................................................... 98
4. Soorten factorvergoedingen ............................................................................................ 99
5. Bruto – versus netto-product ........................................................................................... 99
6. Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen ............................ 100
7. Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie (geen import of export)
zonder overheid ................................................................................................................. 100
8. Eenvoudige economische kringloop .............................................................................. 100
9. Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en
besteding van het binnenlands product ............................................................................ 101
10. Financieringstekorten en -overschotten ...................................................................... 102
11. De nationale rekeningen van België............................................................................. 102
12. Waarderingsproblemen ............................................................................................... 103
13. Uitschakeling van de prijsinvloed ................................................................................. 104
14. De impliciete prijsindex van het bbp ............................................................................ 105
15. Grote en kleine economieën ........................................................................................ 105
16. Besluit ........................................................................................................................... 105
Hoofdstuk 8: Economische groei............................................................................................ 106
1. Inleiding .......................................................................................................................... 106
2
,Algemene economie
2. Definitie en maatstaven ................................................................................................. 106
3. Groeiboekhouding .......................................................................................................... 107
4. Neoklassieke groeitheorie .............................................................................................. 108
5. Nieuwe groeitheorie (Lucas&Romer) ............................................................................. 111
Hoofdstuk 9: Ongelijkheid en herverdeling ........................................................................... 113
1. Inleiding .......................................................................................................................... 113
2. Hoe meet men ongelijkheid ? ........................................................................................ 113
3. Inkomens- en vermogensongelijkheid: enkele opvallende trends ................................ 114
4. Oorzaken van ongelijkheid ............................................................................................. 114
5. Beleidsmaatregelen die ongelijkheid verminderen ....................................................... 114
6. Gaat minder ongelijkheid samen met hoge welvaart? .................................................. 115
Hoofdstuk 10: Macro-economisch evenwicht op korte en lange termijn ............................. 116
1. Inleiding .......................................................................................................................... 116
2. De aggregatieve vraag .................................................................................................... 116
3. Het aggregatieve aanbod in de korte termijn ................................................................ 117
4. Het aggregatieve aanbod in de lange termijn ................................................................ 119
5. Van korte termijn naar lange termijn............................................................................. 120
6. Macro-economisch evenwicht: vraag- en aanbodschokken.......................................... 121
7. Besluit ............................................................................................................................. 124
Hoofdstuk 11: Consumptie, investeringen en aggregatieve vraag ........................................ 125
1. Inleiding .......................................................................................................................... 125
2. De consumptiefunctie en de daaruit afgeleide spaarfunctie......................................... 126
3. De investeringsfunctie .................................................................................................... 128
4. Macro-economisch evenwicht ....................................................................................... 131
5. De investeringsmultiplicator .......................................................................................... 132
6. Instabiliteit in de aggregatieve vraag: het accelerator-multiplicatormodel ................. 133
Hoofdstuk 12: De budgettaire politiek ................................................................................... 134
1. Inleiding .......................................................................................................................... 134
2. Macro-economische betekenis van de overheid ........................................................... 134
3. Evenwichtsvoorwaarden ................................................................................................ 135
4. Het evenwichtsinkomen bij autonome belastingen ...................................................... 135
5. Discretionair budgettair beleid ...................................................................................... 136
Zijsprong H15: Open Economie .......................................................................................... 138
6. Automatische stabilisatoren .......................................................................................... 138
7. Budgettaire politiek en overheidstekort ........................................................................ 139
3
,Algemene economie
8. Effectiviteit van de budgettaire politiek......................................................................... 141
9. De overheidsschuld ........................................................................................................ 142
10. Het overheidstekort en de strekking van de budgettaire politiek ............................... 143
11. Besluit ........................................................................................................................... 143
Hoofdstuk 13: De monetaire politiek ..................................................................................... 144
1. Inleiding .......................................................................................................................... 144
2. De geldhoeveelheid ........................................................................................................ 144
3. Het geldaanbod = geldhoeveelheid ............................................................................... 144
4. De vraag naar geld .......................................................................................................... 148
5. Geldmarktevenwicht ...................................................................................................... 151
6. De monetaire politiek ..................................................................................................... 152
7. Gezamenlijk evenwicht op de geld- en goederenmarkt: het IS-LM-model ................... 153
8. De aggregatieve vraagcurve opnieuw bekeken ............................................................. 157
Hoofdstuk 14: Werkloosheid, inflatie en de Phillips-curve .................................................... 160
1. Inleiding .......................................................................................................................... 160
2. Werkloosheid ................................................................................................................. 160
3. Inflatie............................................................................................................................. 166
4. Phillips-curve .................................................................................................................. 169
5. Besluit: ............................................................................................................................ 170
4
,Algemene economie
Hoofdstuk 1: Wat is economie? Object, doel en methode van de
economische wetenschap
1. Inleiding
- Wat doet de economische wetenschap?
→ Inzicht geven in de maatschappelijke organisatie (vanuit een specifieke invalshoek)
o Om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
o Om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
o Om een beter beleid te kunnen voeren
- Denk aan de huidige coronacrisis
2. Het fundamenteel economisch probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse
middelen
- Spanning tussen de veelvuldige behoeften en beperkte (schaarse) middelen =
economie
- Keuzeprobleem ontstaat hierdoor (je kan elke euro maar 1 keer uitgeven)
- Economische goederen → nut en schaarste zijn aanwezig
- Vrije goederen → niet-schaarse goederen (vb. lucht ~ er hangt geen ‘prijskaartje’
aan)
- Nieuwe schaarsten → er is een tekort, maar het is geen betalend product
Keuzes en opportuniteitskosten:
- Wie kiest, geeft iets anders op:
= opportuniteitskost
= de waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te maken
o Vb. Opportuniteitskost van studeren?
▪ Je kiest voor studeren, maar geeft een werkloon (= de
opportuniteitskost) op
Definitie
- Economische analyse = gaat na hoe beslissingsmakers keuzes maken en wat daarvan
de private en maatschappelijke gevolgen zijn
- Economie = sociale wetenschap die tot voorwerp heeft het beheer van schaarse
middelen
5
,Algemene economie
Dit beheer van de beschikbare middelen omvat 3 typische problemen:
- Volledige aanwending v.d. schaarse middelen = stabilisatieprobleem
- Allocatie (toewijzing) v.d. schaarse middelen: wat, hoeveel en hoe produceren =
allocatieprobleem
- Verdeling (distributie) v.d. economische goederen tussen economische subjecten =
verdelingsprobleem
Micro- en macro-economie:
- Micro-economie gaat na hoe individuen en bedrijven (individuele economische
agenten) beslissingen nemen.
o (Heeft dus vnl. betrekking op allocatie- en distributieproblemen.)
- Macro-economie bekijkt het geaggregeerde niveau en bestudeert vraagstukken die
de economie als geheel beïnvloeden.
o (Heeft dus vnl. betrekking op het stabilisatieprobleem.)
3. Het productieproces
- Productie: alle activiteiten
o Economische goederen zijn schaars
o Kapitaalgoederen dienen om economische goederen tot stand te brengen
o Consumptiegoederen dienen voor consumptie (vb. brood)
De productiefactoren:
- Primaire productiefactoren
o Arbeid (L)
▪ Fysiek en intellectueel
▪ Wordt gemeten door gepresteerde arbeidsuren
o Natuur (N)
▪ Grond en grondstoffen: natuurlijke rijkdommen
- Afgeleide productiefactoren
o Kapitaal (K)
▪ Door mensen geproduceerde productiemiddelen
- Ondernemersinitiatief: menselijk kapitaal
Omwegproductie (schema van het productieproces):
6
,Algemene economie
De productiefunctie:
= een technische relatie tussen de hoeveelheid productiefactoren (inputs) en de
maximale hoeveelheid economische goederen (output) die men daarmee kan
produceren.
- 𝑋 = 𝑓(𝐿, 𝐾, 𝑁)
o X = hoeveelheid output
o L = hoeveelheid arbeid (labour)
o N = hoeveelheid natuur
o K = hoeveelheid kapitaal
o f = een bepaalde functionele vorm
- Eenvoudig voorbeeld: economie produceert slechts twee goederen: graan en kleding
Cijfervoorbeeld:
Productie graan Productie kleding
Hoeveelheid arbeid Hoeveelheid graan Hoeveelheid arbeid Hoeveelheid kleding
1 5 1 1
2 9 2 2
3 12 3 3
4 14 4 4
5 15 5 5
(We veronderstellen dat N en K constant blijven.)
Positief verband tussen input (arbeid) en output (dus marginaal product van arbeid is > 0)
Marginaal product = met hoeveel stijgt mijn output graan als ik meer arbeiders inzet
Productiefunctie van graan:
Productie graan 16 hoeveelhei
Hoeveelheid Hoeveelheid d graan
arbeid graan 14
1 5 12
2 9
10
3 12
8
4 14
5 15 6
4
2
hoeveelheid arbeid
0
0 1 2 3 4 5 6
Afnemend marginaal product --> concaaf verloop (<-->
pri
verloop)
7
,Algemene economie
Productiefunctie van kleding:
Productie kleding 6
hoeveelheid
Hoeveelheid Hoeveelheid kleding
arbeid kleding 5
1 1
4
2 2
3 3 3
4 4
5 5 2
1
hoeveelheid arbeid
0
0 1 2 3 4 5 6
Constant marginaal product --> lineair verloop
4. De productiemogelijkhedencurve van een land
Hoeveelheid Hoeveelheid 8 Hoeveelhei
graan kleding 7 d kleding
15 0
6
f
14 1 5 e
4 d
12 2 3 c
2
9 3 b
1
a
5 4 0
Hoeveelheid graan
0 5 10 15 20
0 5
Productiemogelijkhedencurve:
= Geeft alle combinaties van de productie van economische goederen die tot stand komen
bij volledige aanwending van de beschikbare productiefactoren
- Illustreert de begrippen:
o Schaarste = beperkte middelen (vb. arbeiders)
o Opportuniteitskost (vb. meer graan zorgt dat ik een deel van de
kledingproductie moet opgeven, dat zijn de werkelijke kosten aan de extra
graanproductie)
o Keuzeprobleem = alle punten op de curve zijn mogelijk, maar welke kies ik?
- Omvat twee beheerproblemen:
o Volledige aanwending van middelen (= stabilisatie- probleem)
o Allocatieprobleem = welk punt op de curve kies ik? Hoeveel produceer ik van
elk goed?
8
,Algemene economie
Productiemogelijkhedencurve weergeeft het verschil in:
- Oorlogseconomie vs. vredeseconomie
- Levensnoodzakelijke vs. luxegoederen
- Consumptie- vs. kapitaalgoederen
- Private vs. publieke goederen
5. Verruiming van de productiemogelijkheden
Belangrijke determinanten:
- Arbeidsverdeling en specialisatie
o Nadeel: vervreemding van het eindproduct leidt tot minder motivatie
- Vooruitgang in de technologische kennis
- Wijzigingen in de economische ordening
o Vb. winkels zijn vaker open dus moet er meer geproduceerd worden
Deze 3 elementen samen noemen we technologische vooruitgang (T):
→ X= f(L, N, K, T )
6. Centrale planning versus het marktmechanisme
Hoe wordt het allocatie- en distributieprobleem opgelost?
- Centrale planning (centraal geleide economie)
- Markt (markteconomie)
- Markt en overheid (gemengde economie)
Centraal geleide economie (werkt bij een weinig ontwikkelde economie):
- Centraal overheidsorgaan stelt plan op voor input en output: welke en hoeveel
goederen geproduceerd gaan worden en hoe.
- Vb. voormalige Oostbloklanden, Cuba, Noord-Korea
- Problemen:
o Interne consistentie plan – de vereiste hoeveelheden moeten juist worden
afgeleid en de totale benodigde productiefactoren mogen de beschikbare
middelen niet overtreffen – rantsoeneringsprobleem
o Administratieve inefficiëntie – informatieprobleem
o Tekort aan flexibiliteit
o Motivatieprobleem
- Kapitaalgoederen versus consumptiegoederen
9
, Algemene economie
Markteconomie:
- Marktprijs staat centraal
- Principe: de markt werkt op basis van de beslissingen van individuele consumenten
en producenten
- Vrije prijsvorming (staat centraal en) brengt wensen van vragers en aanbieders
samen en stuurt.
- Prijsmechanisme: 3 functies:
o Informatie over de relatieve schaarste – informatiefunctie
o Signalen/prikkels voor producenten en consumenten – motivatiefunctie
o Rantsoeneringsfunctie
o Primaire inkomensverdeling (zonder overheid)
▪ Wat de consument betaalt → krijgt de producent
- Efficiënt systeem dat als vanzelf voor evenwicht zorgt (‘invisible hand’ van Adam
Smith)
- Problemen: efficiëntie alleen in ideaaltypische situatie (zie ook H6)
o Signaalfunctie verstoord bij monopolie
o Publieke goederen worden omwille van hun karakteristieken niet aangeboden
door de markt
o Externe effecten (vb. milieuverontreiniging) niet verrekend via de markt
▪ Bij luchtvervuiling is er een derde partij nodig om het te neutraliseren
o Primaire inkomensverdeling sociaal niet altijd aanvaardbaar → secundaire
inkomensverdeling (met tussenkomst v.d. overheid d.m.v. belastingen)
- Evaluatie
o Stabilisatieprobleem: hoog- en laagconjunctuur; werkloosheid
o Distributieprobleem: inkomensongelijkheid
o Allocatieprobleem: marktfalingen (monopoliemacht, publieke of collectieve
goederen, externe effecten, asymmetrische informatie)
▪ Signaalfunctie verstoord bij monopolie
▪ Publieke goederen worden omwille van hun karakteristieken niet
aangeboden door de markt
▪ Externe effecten (vb. milieuverontreiniging) niet verrekend via de
markt
Bij luchtvervuiling is er een derde partij nodig om het te
neutraliseren
▪ Primaire inkomensverdeling sociaal niet altijd aanvaardbaar →
secundaire inkomensverdeling (met tussenkomst v.d. overheid d.m.v.
belastingen)
Gemengde economie:
- Marktmechanisme met overheidsinterventie (komt tussen of vult aan)
o Aanvulling op het marktmechanisme: vb. verdeling en financiering van
collectieve (= publieke) goederen
o Tussenkomst in het marktmechanisme: vb. maximumprijs vastleggen, anti-
kartelvorming
10
