Legitimering van
opvoedingsondersteuning
1. Historische context
1.1. Vroeger
1.1.1. De liberale nachtwakerstaat
Dit is de tijd van de kleine huisjes waar arbeidersgezinnen woonden met vader aan het hoofd, waar
er hard werd gewerkt om het gezin te doen draaien. Het patriarchale is de norm. Vooral de vader
was belangrijk als beslissingsnemer en kostwinner. Pas later beginnen moeder en kinderen hierin
mee te draaien. Moeder is degene die instaat in de opvoeding van de kinderen (feminisering van
opvoedingstaken).
Als we kijken naar wat de overheid doet, gaan zij zich niet zo hard mengen in de opvoeding. De
overheid wordt gezien als een nachtwaker die alles wat in de gaten houdt, maar geen initiatieven
gaat opzetten. Ze zullen het gezin sturen vanuit de religie. Men spreekt van een moralistische
periode (begin 19de eeuw).
Als het mis gaat met de opvoeding, dan komt de schuld op de schouders van de moeders te liggen (=
decontextualisering en culpabilisering van de moeders → we vergeten de context en houden geen
rekening met de context en leggen de schuld bij de moeders).
Bv. In die periode was er ook heel veel kindersterfte. Dit kwam natuurlijk niet door de
moeder. Het was te wijten aan de armoede, maar toch krijgt de moeder heel vaak de schuld.
1.1.2. Gerationaliseerde overheidsinmenging
In de tweede helft van de 19de eeuw ging de overheid zich meer bemoeien met de opvoeding. In deze
periode ontstaat onderzoek naar het “verbeteren” van de bevolking en populatie (eugenetica). Ook
de kinderen zijn belangrijk, zij vormen de populatie van later.
We krijgen institutionalisering en pedagogisering. Hiermee bedoelen we dat er veel meer vanuit
voorzieningen/instituten wordt gewerkt waarbij kinderen een soort sturing krijgen. Dit gaat hand in
hand met een aantal kinderwetten (bv. leerplicht, verbod op kinderarbeid).
Dit heeft ook gevolgen voor de ouders. Ouders zijn nu niet enkel verantwoordelijk voor het welzijn
van het kind, maar ook voor hoe de maatschappij er zal uitzien.
1.1.3 Sociaal-democratische welvaartstaat
Dit is de periode na de oorlog waarin er heropbouw is en er sociale zekerheid ontstaat. Men gaat van
welvaart naar welzijn. Er ontstaat steeds meer vrijheid, iedereen moet zich goed voelen, … Er
ontstaat meer vrijheid rond opvoeding (detraditionalisering).
,In deze periode gaat men ook geloven in maakbaarheid. We kunnen een individu ook kneden, we
hebben de uitkomst zelf in handen, het is niet op voorhand vastgelegd. Dit brengt ook
verantwoordelijkheid met zich mee. Als je elk kind kan ‘kneden’, betekent dit ook dat je als ouder wel
liefst voor het juiste kiest, waardoor je een juiste uitkomst krijgt. We spreken van de
herculpabilisering van ouders (de schuld ligt bij de ouders).
1.1.4 Opkomst van het neo-liberalisme
We komen in de periode van de economische crisis (1980). De staat heeft te weinig geld om te
blijven investeren in de zorg. We verschuiven van een verzorgingsstaat naar een sociale
investeringsstaat. Er komt nadruk op preventie. We moeten zo vroeg mogelijk ingrijpen, zodanig dat
we niet te veel zorg moeten bieden als het misloopt. Dit wil ook zeggen dat er ook opnieuw wordt
gekeken naar de ouders; we moeten de ouders de verantwoordelijkheid laten.
De staat gaat zich terug heel weinig moeien in de opvoeding (link met nachtwakerstaat). De nadruk
ligt op de arbeidsmarkt en sociale orde.
1.1. En nu?
We horen dat de staat zich de ene keer minder of meer moeit dan anders. De ouders worden echter
steeds als unieke en centrale opvoedingsverantwoordelijken gezien. Als er sociale problemen zijn die
algemeen in die periode zitten, wordt er veel naar het individu gekeken, terwijl het eerder draait om
een groter geheel, de maatschappij, waar het verkeerd loopt.
Opvoedingsondersteuning is dan misschien toch wel belangrijk om aan ouders te geven aangezien ze
zo veel verantwoordelijkheden krijgen?
Vandaag is hier veel aandacht voor. Er wordt zoveel mogelijk meegegeven aan ouders qua
informatie. Er is een breuk met het verleden; ouders moeten ondersteund worden.
2. Aandacht voor opvoedingsonzekerheid
2.1. Tendensen die zorgen voor verandering
- Verdwijnen van sociale netwerken
- Vroeger ging je advies vragen bij je eigen netwerk. Iedereen is meer
individualistischer ingesteld. Door sociale media, mobiliteit, … komen er meer sociale
netwerken bij.
- Detraditionalisering
- Niet alles moet vastgelegd zijn, zorgt ervoor dat iedereen op zijn eigen manier kan
opvoeden. Dit zorgt wel voor twijfel: “Doe ik het nu wel goed of niet?”.
- Groeiend bewustzijn
- We gaan bewuster om met kinderen krijgen, opvoeden, … Vroeger kreeg iedereen
zomaar kinderen dus het was niet echt een bewuste keuze. Als je kinderen krijgt,
neem je bewust die verantwoordelijkheid op.
- Naar buiten treden met opvoedingsvragen of -onzekerheid
- Vroeger werd alles veel meer als een taboe beschouwd of binnen de familie
gehouden.
,Door deze tendensen ontstaat er onzekerheid. In onze maatschappij worden we overstelpt met
informatie over hoe we kinderen moeten opvoeden, wat er belangrijk is of niet, … Er wordt heel veel
gedeeld door deskundigen, andere ouders, websites, … Overal zie je opvoedingsadvies verschijnen.
Er wordt ingespeeld op de opvoedingsonzekerheid van ouders.
Als er zo veel informatie is, krijgen ouders het gevoel dat als ze dit niet opzoeken, ze geen goede
ouders zijn. Wat als je deze info allemaal niet hebt gelezen?
Bv. armband met GPS vindt ieder kind terug
3. Invloeden vanuit de tijdsgeest
De druk om als ouder te professionaliseren wordt steeds groter. Het is belangrijk om stil te staan bij
het feit dat opvoeden iets is dat ouders dagelijks doen. Ouders mogen zelf keuzes maken, maar nu
lijkt het alsof je de perfecte opvoeding moet aanbieden.
4. Opvoedingsonzekerheid, een probleem?
Misschien zijn ouders wel onzeker, maar dit wil niet zeggen dat er direct een probleem is. Het feit dat
ouders vragen hebben en onzekerheden hebben, kunnen we eerder zien als wel bekwaam, omdat ze
er mee bezig zijn.
Wat we voelen aan die onzekerheid is dat opvoeding bieden een soort gedeelde
verantwoordelijkheid is. De ouders staan er voor in, maar de overheid moet het ondersteunen en het
juiste klimaat creëren.
5. Het spanningsveld tussen opvoedingsondersteuning en preventie
Ouders verdienen meer steun bij de opvoeding. OO was vroeger iets wat gebruikt werd om het
‘tekort’ van ouders te ondersteunen. Nu wordt er meer gekeken vanuit het IVRK, vanuit het welzijn
van het kind. Vanuit die visie moeten we de ouders een stuk ondersteunen en als maatschappij het
juiste klimaat creëren.
6. Twee soorten argumenten voor legitimering van opvoedingsondersteuning
- Opvoedingsondersteuning als antwoord op vragen en noden van ouders als empowerment
- Structurele inbedding in maatschappelijke dienstverlening
- Opvoedingsondersteuning ter preventie van gedragsproblemen bij kinderen en jongeren:
preventie
- Er is een stijgende instroom bij bijzondere jeugdzorg. Als dit stijgt, moeten we er op
inzetten en meer aan preventie doen → decreet opvoedingsondersteuning
, Wat is opvoedingsondersteuning?
1. Definitie opvoedingsondersteuning (Vandemeulebroecke)
‘Op intentionele wijze steun bieden aan ouders (of ouderfiguren) bij hun opdracht en taak als
opvoeders. Het is een verzamelnaam voor activiteiten, voorzieningen en maatregelen die het
opvoedingsproces in gezinsverband willen ondersteunen. Men kan hierbij verschillende functies
voorop stellen’.
Dus:
- Bewust
- Niet alleen biologische ouders, maar ook andere ouderfiguren (stiefouders, pleegouders, …)
- Niet gericht naar professionelen! (bv. leraren, onthaalouders)
- Activiteiten (bv. training voor ouders, folder)
- Voorzieningen (bv. opvoedingswinkel, kind en gezin)
- Maatregelen (bv. ouderschapsverlof, kinderbijslag)
- Functies (bv. ouders informeren, adviseren, bijsturen)
‘Het geheel van maatregelen, voorzieningen en structuren en activiteiten die erop gericht zijn de
mogelijkheden van het primaire opvoedingsmilieu aan te spreken, te verrijken en/of te optimaliseren
teneinde kinderen en jeugdigen optimale opvoedings- en ontwikkelingskansen te bieden’.
- Het primaire opvoedingsmilieu = het gezin
- Secundaire opvoedingsmilieu = onderwijs
- Tertiaire opvoedingsmilieu = maatschappij
‘Een laagdrempelige gelaagde ondersteuning van opvoedingsverantwoordelijken bij de opvoeding
van kinderen’. (Vlaams decreet OO)
- Opvoedingsverantwoordelijken = wie is er verantwoordelijk voor de opvoeding?
- Wie het ouderlijk gezag heeft
- Personen bij wie het kind geplaatst is
- Professionelen of vrijwilligers die op grond van hun activiteiten mee
verantwoordelijk zijn voor de opvoeding van meerdere kinderen (bv. onthaalouder)
2. Aanverwante begrippen
Gezinsondersteuning is een breed kader
waaronder een aantal vormen vallen.
Ontwikkelingsstimulering
opvoedingsondersteuning
1. Historische context
1.1. Vroeger
1.1.1. De liberale nachtwakerstaat
Dit is de tijd van de kleine huisjes waar arbeidersgezinnen woonden met vader aan het hoofd, waar
er hard werd gewerkt om het gezin te doen draaien. Het patriarchale is de norm. Vooral de vader
was belangrijk als beslissingsnemer en kostwinner. Pas later beginnen moeder en kinderen hierin
mee te draaien. Moeder is degene die instaat in de opvoeding van de kinderen (feminisering van
opvoedingstaken).
Als we kijken naar wat de overheid doet, gaan zij zich niet zo hard mengen in de opvoeding. De
overheid wordt gezien als een nachtwaker die alles wat in de gaten houdt, maar geen initiatieven
gaat opzetten. Ze zullen het gezin sturen vanuit de religie. Men spreekt van een moralistische
periode (begin 19de eeuw).
Als het mis gaat met de opvoeding, dan komt de schuld op de schouders van de moeders te liggen (=
decontextualisering en culpabilisering van de moeders → we vergeten de context en houden geen
rekening met de context en leggen de schuld bij de moeders).
Bv. In die periode was er ook heel veel kindersterfte. Dit kwam natuurlijk niet door de
moeder. Het was te wijten aan de armoede, maar toch krijgt de moeder heel vaak de schuld.
1.1.2. Gerationaliseerde overheidsinmenging
In de tweede helft van de 19de eeuw ging de overheid zich meer bemoeien met de opvoeding. In deze
periode ontstaat onderzoek naar het “verbeteren” van de bevolking en populatie (eugenetica). Ook
de kinderen zijn belangrijk, zij vormen de populatie van later.
We krijgen institutionalisering en pedagogisering. Hiermee bedoelen we dat er veel meer vanuit
voorzieningen/instituten wordt gewerkt waarbij kinderen een soort sturing krijgen. Dit gaat hand in
hand met een aantal kinderwetten (bv. leerplicht, verbod op kinderarbeid).
Dit heeft ook gevolgen voor de ouders. Ouders zijn nu niet enkel verantwoordelijk voor het welzijn
van het kind, maar ook voor hoe de maatschappij er zal uitzien.
1.1.3 Sociaal-democratische welvaartstaat
Dit is de periode na de oorlog waarin er heropbouw is en er sociale zekerheid ontstaat. Men gaat van
welvaart naar welzijn. Er ontstaat steeds meer vrijheid, iedereen moet zich goed voelen, … Er
ontstaat meer vrijheid rond opvoeding (detraditionalisering).
,In deze periode gaat men ook geloven in maakbaarheid. We kunnen een individu ook kneden, we
hebben de uitkomst zelf in handen, het is niet op voorhand vastgelegd. Dit brengt ook
verantwoordelijkheid met zich mee. Als je elk kind kan ‘kneden’, betekent dit ook dat je als ouder wel
liefst voor het juiste kiest, waardoor je een juiste uitkomst krijgt. We spreken van de
herculpabilisering van ouders (de schuld ligt bij de ouders).
1.1.4 Opkomst van het neo-liberalisme
We komen in de periode van de economische crisis (1980). De staat heeft te weinig geld om te
blijven investeren in de zorg. We verschuiven van een verzorgingsstaat naar een sociale
investeringsstaat. Er komt nadruk op preventie. We moeten zo vroeg mogelijk ingrijpen, zodanig dat
we niet te veel zorg moeten bieden als het misloopt. Dit wil ook zeggen dat er ook opnieuw wordt
gekeken naar de ouders; we moeten de ouders de verantwoordelijkheid laten.
De staat gaat zich terug heel weinig moeien in de opvoeding (link met nachtwakerstaat). De nadruk
ligt op de arbeidsmarkt en sociale orde.
1.1. En nu?
We horen dat de staat zich de ene keer minder of meer moeit dan anders. De ouders worden echter
steeds als unieke en centrale opvoedingsverantwoordelijken gezien. Als er sociale problemen zijn die
algemeen in die periode zitten, wordt er veel naar het individu gekeken, terwijl het eerder draait om
een groter geheel, de maatschappij, waar het verkeerd loopt.
Opvoedingsondersteuning is dan misschien toch wel belangrijk om aan ouders te geven aangezien ze
zo veel verantwoordelijkheden krijgen?
Vandaag is hier veel aandacht voor. Er wordt zoveel mogelijk meegegeven aan ouders qua
informatie. Er is een breuk met het verleden; ouders moeten ondersteund worden.
2. Aandacht voor opvoedingsonzekerheid
2.1. Tendensen die zorgen voor verandering
- Verdwijnen van sociale netwerken
- Vroeger ging je advies vragen bij je eigen netwerk. Iedereen is meer
individualistischer ingesteld. Door sociale media, mobiliteit, … komen er meer sociale
netwerken bij.
- Detraditionalisering
- Niet alles moet vastgelegd zijn, zorgt ervoor dat iedereen op zijn eigen manier kan
opvoeden. Dit zorgt wel voor twijfel: “Doe ik het nu wel goed of niet?”.
- Groeiend bewustzijn
- We gaan bewuster om met kinderen krijgen, opvoeden, … Vroeger kreeg iedereen
zomaar kinderen dus het was niet echt een bewuste keuze. Als je kinderen krijgt,
neem je bewust die verantwoordelijkheid op.
- Naar buiten treden met opvoedingsvragen of -onzekerheid
- Vroeger werd alles veel meer als een taboe beschouwd of binnen de familie
gehouden.
,Door deze tendensen ontstaat er onzekerheid. In onze maatschappij worden we overstelpt met
informatie over hoe we kinderen moeten opvoeden, wat er belangrijk is of niet, … Er wordt heel veel
gedeeld door deskundigen, andere ouders, websites, … Overal zie je opvoedingsadvies verschijnen.
Er wordt ingespeeld op de opvoedingsonzekerheid van ouders.
Als er zo veel informatie is, krijgen ouders het gevoel dat als ze dit niet opzoeken, ze geen goede
ouders zijn. Wat als je deze info allemaal niet hebt gelezen?
Bv. armband met GPS vindt ieder kind terug
3. Invloeden vanuit de tijdsgeest
De druk om als ouder te professionaliseren wordt steeds groter. Het is belangrijk om stil te staan bij
het feit dat opvoeden iets is dat ouders dagelijks doen. Ouders mogen zelf keuzes maken, maar nu
lijkt het alsof je de perfecte opvoeding moet aanbieden.
4. Opvoedingsonzekerheid, een probleem?
Misschien zijn ouders wel onzeker, maar dit wil niet zeggen dat er direct een probleem is. Het feit dat
ouders vragen hebben en onzekerheden hebben, kunnen we eerder zien als wel bekwaam, omdat ze
er mee bezig zijn.
Wat we voelen aan die onzekerheid is dat opvoeding bieden een soort gedeelde
verantwoordelijkheid is. De ouders staan er voor in, maar de overheid moet het ondersteunen en het
juiste klimaat creëren.
5. Het spanningsveld tussen opvoedingsondersteuning en preventie
Ouders verdienen meer steun bij de opvoeding. OO was vroeger iets wat gebruikt werd om het
‘tekort’ van ouders te ondersteunen. Nu wordt er meer gekeken vanuit het IVRK, vanuit het welzijn
van het kind. Vanuit die visie moeten we de ouders een stuk ondersteunen en als maatschappij het
juiste klimaat creëren.
6. Twee soorten argumenten voor legitimering van opvoedingsondersteuning
- Opvoedingsondersteuning als antwoord op vragen en noden van ouders als empowerment
- Structurele inbedding in maatschappelijke dienstverlening
- Opvoedingsondersteuning ter preventie van gedragsproblemen bij kinderen en jongeren:
preventie
- Er is een stijgende instroom bij bijzondere jeugdzorg. Als dit stijgt, moeten we er op
inzetten en meer aan preventie doen → decreet opvoedingsondersteuning
, Wat is opvoedingsondersteuning?
1. Definitie opvoedingsondersteuning (Vandemeulebroecke)
‘Op intentionele wijze steun bieden aan ouders (of ouderfiguren) bij hun opdracht en taak als
opvoeders. Het is een verzamelnaam voor activiteiten, voorzieningen en maatregelen die het
opvoedingsproces in gezinsverband willen ondersteunen. Men kan hierbij verschillende functies
voorop stellen’.
Dus:
- Bewust
- Niet alleen biologische ouders, maar ook andere ouderfiguren (stiefouders, pleegouders, …)
- Niet gericht naar professionelen! (bv. leraren, onthaalouders)
- Activiteiten (bv. training voor ouders, folder)
- Voorzieningen (bv. opvoedingswinkel, kind en gezin)
- Maatregelen (bv. ouderschapsverlof, kinderbijslag)
- Functies (bv. ouders informeren, adviseren, bijsturen)
‘Het geheel van maatregelen, voorzieningen en structuren en activiteiten die erop gericht zijn de
mogelijkheden van het primaire opvoedingsmilieu aan te spreken, te verrijken en/of te optimaliseren
teneinde kinderen en jeugdigen optimale opvoedings- en ontwikkelingskansen te bieden’.
- Het primaire opvoedingsmilieu = het gezin
- Secundaire opvoedingsmilieu = onderwijs
- Tertiaire opvoedingsmilieu = maatschappij
‘Een laagdrempelige gelaagde ondersteuning van opvoedingsverantwoordelijken bij de opvoeding
van kinderen’. (Vlaams decreet OO)
- Opvoedingsverantwoordelijken = wie is er verantwoordelijk voor de opvoeding?
- Wie het ouderlijk gezag heeft
- Personen bij wie het kind geplaatst is
- Professionelen of vrijwilligers die op grond van hun activiteiten mee
verantwoordelijk zijn voor de opvoeding van meerdere kinderen (bv. onthaalouder)
2. Aanverwante begrippen
Gezinsondersteuning is een breed kader
waaronder een aantal vormen vallen.
Ontwikkelingsstimulering
