HOOFDSTUK 1: ONTWIKKELING VAN
EMOTIES
1.1 INLEIDING
In hedendaagse literatuur over emoties wordt vaak uitgegaan van een
cognitivistische visie die verder gaat dan de behavioristische visie. De
behavioristische visie ziet de ontwikkeling van emoties zeer sterk gelinkt
aan het conditioneringsproces: slechts een paar emoties zijn aangeboren,
het merendeel ontstaat via conditionering. Binnen de cognitivistische visie
is er eveneens plaats voor het belang van de behoeften en verlangens in
het ontstaan van emoties wat reeds sterk benadrukt werd door de
humanistische visie.
1.2 STRUCTUUR VAN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
Evolutie van de eigen emoties
Inzicht in de emoties van anderen
Beide factoren zijn noodzakelijk om tot een gezonde ontwikkeling te
komen die een mens toestaat om goed te functioneren in een omgeving.
Anderzijds zal de sociale omgeving, naast de biologische bepalingen, een
sterke invloed hebben op de ontwikkeling van beide factoren.
1.2.1 EVOLUTIE VAN DE EIGEN EMOTIES
Als we de evolutie van de eigen emoties bekijken, onderscheiden we twee
elementen:
Zelfbewustzijn
Zelfregulatie
A. Zelfbewustzijn
De zuigeling
Sensomotorische ervaringen
De pasgeborene maakt nog geen onderscheid tussen zichzelf en de
buitenwereld. Hij is erg gericht op zichzelf. Toch blijkt hij gevoelig voor de
omgeving. Zo blijken pasgeborenen meer te huilen in een omgeving waar
andere baby’s huilen. Gevoel is voornamelijk opwinding, dat ontstaat door
senso-motorische ervaringen die meestal door lust of onlust gekleurd
worden. Het is een periode van gewaarwoording en de aanwezigheid van
vibratiegevoelens.
Stemmingen
Na 2 maanden worden de gevoelens duurzamer en mogen we al spreken
van zekere stemmingen die kunnen variëren tussen opgeruimdheid en
neerslachtigheid. Er is sprake van positieve en negatieve gevoelens.
Drie drijfveren
1
,Na een 3 tal maanden zijn de zintuigen zodanig ontwikkeld dat de baby op
ontdekking gaat in de buitenwereld: kijken, luisteren, grijpen, proeven…
Daardoor wordt het affectief leven vaker lustvol gekleurd. We kunnen dan
drie drijfveren onderscheiden die voldaan moeten worden:
Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust vermeden
Sensatiedrang: kijken en (mond-)voelen
Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingsdrang (van zichzelf en de
andere)
Er is toewending naar de omgeving.
Bewuster van andere mensen
Rond 6 maanden is de baby zich bewuster van andere mensen en wil in
hun buurt vertoeven. Daardoor gaan ze meer gedifferentieerde gevoelens
ervaren. Het kijken naar gevoelsuitdrukkingen leidt volgens een onderzoek
van Grossmann, Striano en Friederici tot hersengolven die gelijken op die
wanneer volwassenen gezichtsuitdrukkingen opvangen.
Uitdrukken van gevoelens
Rond 1 jaar kan het kind reeds vrij goed bepaalde gevoelens uitdrukken
via zijn lichamelijkheid: huilen, lachen, gebrek aan eetlust, rumoerigheid…
zijn uitingen van de gevoelens waar hij op bepaalde momenten mee zit.
Deelnemen aan het sociale leven
De peuter stapt, kan dingen gewild grijpen en hanteren en wil gaan
deelnemen aan het sociale leven. Hij wil nu ook meespelen met anderen.
Opnieuw leidt dit tot een differentiatie in gevoelens. Nieuw zijn
bijvoorbeeld verwondering, twijfel, sympathie, jaloersheid en schaamte…
Eerste gevoelens naar de buitenwereld: willen deelnemen
Zelfbewustzijn
In deze periode komt het zelfbewustzijn stilaan tot ontwikkeling. Daardoor
zal hij zich koppig tonen, agressief, tot zelfs wat brutaal. Maar evengoed
zal hij affectie tonen. Deze gevoelens van de peuter zijn directe uitingen
op wat zich in zijn omgeving voordoet.
De kleuter
Middelpunt van de wereld
Ontwikkeling van het Ik – beleven
Reeds aan het einde van de peuterfase komt er een onderscheid tussen
‘ik’ en ‘niet-ik’. Dit brengt onmiddellijk consequenties mee naar gevoelens
over eigen bezit en dat van anderen, maar ook naar het
eigenmachtsgevoel.
Alle gevoelens worden geconcentreerd op het eigen ik en het
egocentrisme wordt een bijzonder kenmerk van deze periode. Het kind
ziet zichzelf als middelpunt van de wereld. Zoals hij voelt en denkt, zo
voelen en denken ook de anderen volgens hem.
2
, In zijn pogen om alles te begrijpen kan hij ook geen afstand nemen van
zichzelf. Dit egocentrisme komt op verschillende deelgebieden tot uiting:
spel, fantasie, motieven voor gedrag…
Het is voor de peuter een confrontatie met de buitenwereld.
Veel kinderen
Uitbreiding van sociale contacten en gevoelens
Nu het kind naar school gaat, is er sprake van een totaal nieuwe situatie:
hij wordt geconfronteerd met 20 à 30 kinderen onder leiding van 1
persoon. Daardoor wordt hij meer gedwongen om te leren omgaan met
kinderen van zeer uiteenlopende aard, afkomst en cultuur, die vaak heel
anders opgevoed worden. Deze nieuwe situatie kan in het begin
bedreigend overkomen, geleidelijk aan zal hij er vertrouwd mee geraken.
De kleuterleidster
Het woord van de kleuterleidster wordt daarbij voor heilig genomen. Wat
moeder of vader zegt, wordt soms in de wind geslagen, maar aan de
woorden van de juf kan niet getwijfeld worden.
De juf is buiten het gezin de eerste volwassene die in hun leven een
belangrijke rol gaat spelen en waar ze zich zullen aan hechten. Hierdoor
heeft de kleuterleidster een grote verantwoordelijkheid. Ze is een
vertrouwensfiguur voor de kinderen en door het veelvuldige contact merkt
ze vaak als eerste op wanneer er iets met de kleuter aan de hand is.
Behoefte aan leeftijdsgenootjes
Er ontstaat in deze periode ook behoefte aan contact met
leeftijdsgenootjes. De kleuter zoekt ze op om er mee te spelen en we
merken soms op dat hij ze creëert in zijn fantasie als er geen vriendje
beschikbaar is.
Het samenspelen is nog functioneel bepaald. Er is nog maar een
beginnend empathisch vermogen. Ze kunnen we elkaars gedrag sterk
beïnvloeden: actie en reactie bepalen hun gedrag in de toekomst.
Prestaties vergelijken
Prestatiedrang en initiatiefname
Rond 3 à 4 jaar komt het kind tot prestatiegericht gedrag. Hij gaat zijn
prestaties vergelijken met die van anderen en wordt van daaruit
gestimuleerd om het beter te doen. Hij begint zelf meer initiatieven te
nemen. Ze leren omgaan met kunnen en willen. Het meisje wil vooral
goedkeuring en lof te horen krijgen, voor een jongen staan vooral
prestaties centraal.
Opgavenbewustzijn
Belangrijk is dat ze een opgavenbewustzijn verwerven, waarbij ze moeten
leren een onderscheid te maken tussen wat ze willen bereiken en wat ze
verwachten te zullen bereiken. Hierbij moet de kleuter nog geholpen
worden, want hij kan zijn eigen mogelijkheden nog niet juist inschatten.
Als hij zich overschat, wordt hij uiteraard met mislukking en teleurstelling
3
, geconfronteerd waardoor hij gaat twijfelen aan zichzelf. Vaak leidt dit dan
tot overcompensatie. We kunnen uiteraard niet alle mislukkingen
vermijden, maar we kunnen hem wel ondersteunen in het stellen van
haalbare doelstellingen.
Het lagere schoolkind
Eigen prestaties beoordelen
Het lagere schoolkind komt opnieuw in een andere wereld terecht. Lezen
en schrijven zijn vaardigheden waarbij men beoordeeld wordt op het
kunnen niet alleen meer op de inzet. Ze leren hun eigen prestaties
beoordelen waardoor weer een nieuwe reeks van gevoelens ontstaat.
Zelfwaardegevoel
Enerzijds zijn er de gevoelens over zichzelf zoals meer-of
minderwaardigheidsgevoelens, schuldgevoelens, spijt en schaamte. Hun
zelfwaardegevoel is nog sterk verbonden met hun prestaties en wat de
buitenwereld daarvan denkt. Ze woredn zeer gevoelig voor zowel positieve
als negatieve opmerkingen over zichzelf, wat ze doen of over hun milieu.
Gevoelens over anderen
Anderzijds leidt de vergelijking met anderen tot gevoelens over die
anderen zoals bv. bewondering, spot, leedvermaak en ijverzucht.
Gevoelens door anderen bezig te zien
Samenvattend kunnen we bij het lagere schoolkind spreken over een
uitbreiding van vooral sociale gevoelens en het ontstaan van morele
gevoelens.
Gevoelens komen meer samen voor, zelfs als ze tegenstrijdig zijn. (Bv.
tegelijkertijd afgunst en respect voor een kameraadje). Stemmingen
wisselen nog gemakkelijk maar worden duurzamer.
Weinig diepgang
Algemeen genomen bereiken de gevoelens bij het schoolkind nog weinig
diepgang. Dit verklaart het uitlachen van zieke of misvormde kameraadjes
of het pijnigen van dieren, soms louter uit nieuwsgierigheid.
Het is duidelijk dat naasthet aangeboren temperament, de sociale wereld
een belangrijke functie heeft in het ontstaan van emoties.
Ze zijn nog eigengericht, eigenmachtsgevoel, levensgevoel (uitgelaten,
overmoedig).
B. Emotionele Zelfregulatie
Onder emotionele zelfregulatie verstaan we: de strategieën die we
gebruiken om onze emotie aan te passen tot een comfortabele intensiteit
zodat we onze doelen kunnen bereiken.
Hersenontwikkeling
4
EMOTIES
1.1 INLEIDING
In hedendaagse literatuur over emoties wordt vaak uitgegaan van een
cognitivistische visie die verder gaat dan de behavioristische visie. De
behavioristische visie ziet de ontwikkeling van emoties zeer sterk gelinkt
aan het conditioneringsproces: slechts een paar emoties zijn aangeboren,
het merendeel ontstaat via conditionering. Binnen de cognitivistische visie
is er eveneens plaats voor het belang van de behoeften en verlangens in
het ontstaan van emoties wat reeds sterk benadrukt werd door de
humanistische visie.
1.2 STRUCTUUR VAN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
Evolutie van de eigen emoties
Inzicht in de emoties van anderen
Beide factoren zijn noodzakelijk om tot een gezonde ontwikkeling te
komen die een mens toestaat om goed te functioneren in een omgeving.
Anderzijds zal de sociale omgeving, naast de biologische bepalingen, een
sterke invloed hebben op de ontwikkeling van beide factoren.
1.2.1 EVOLUTIE VAN DE EIGEN EMOTIES
Als we de evolutie van de eigen emoties bekijken, onderscheiden we twee
elementen:
Zelfbewustzijn
Zelfregulatie
A. Zelfbewustzijn
De zuigeling
Sensomotorische ervaringen
De pasgeborene maakt nog geen onderscheid tussen zichzelf en de
buitenwereld. Hij is erg gericht op zichzelf. Toch blijkt hij gevoelig voor de
omgeving. Zo blijken pasgeborenen meer te huilen in een omgeving waar
andere baby’s huilen. Gevoel is voornamelijk opwinding, dat ontstaat door
senso-motorische ervaringen die meestal door lust of onlust gekleurd
worden. Het is een periode van gewaarwoording en de aanwezigheid van
vibratiegevoelens.
Stemmingen
Na 2 maanden worden de gevoelens duurzamer en mogen we al spreken
van zekere stemmingen die kunnen variëren tussen opgeruimdheid en
neerslachtigheid. Er is sprake van positieve en negatieve gevoelens.
Drie drijfveren
1
,Na een 3 tal maanden zijn de zintuigen zodanig ontwikkeld dat de baby op
ontdekking gaat in de buitenwereld: kijken, luisteren, grijpen, proeven…
Daardoor wordt het affectief leven vaker lustvol gekleurd. We kunnen dan
drie drijfveren onderscheiden die voldaan moeten worden:
Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust vermeden
Sensatiedrang: kijken en (mond-)voelen
Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingsdrang (van zichzelf en de
andere)
Er is toewending naar de omgeving.
Bewuster van andere mensen
Rond 6 maanden is de baby zich bewuster van andere mensen en wil in
hun buurt vertoeven. Daardoor gaan ze meer gedifferentieerde gevoelens
ervaren. Het kijken naar gevoelsuitdrukkingen leidt volgens een onderzoek
van Grossmann, Striano en Friederici tot hersengolven die gelijken op die
wanneer volwassenen gezichtsuitdrukkingen opvangen.
Uitdrukken van gevoelens
Rond 1 jaar kan het kind reeds vrij goed bepaalde gevoelens uitdrukken
via zijn lichamelijkheid: huilen, lachen, gebrek aan eetlust, rumoerigheid…
zijn uitingen van de gevoelens waar hij op bepaalde momenten mee zit.
Deelnemen aan het sociale leven
De peuter stapt, kan dingen gewild grijpen en hanteren en wil gaan
deelnemen aan het sociale leven. Hij wil nu ook meespelen met anderen.
Opnieuw leidt dit tot een differentiatie in gevoelens. Nieuw zijn
bijvoorbeeld verwondering, twijfel, sympathie, jaloersheid en schaamte…
Eerste gevoelens naar de buitenwereld: willen deelnemen
Zelfbewustzijn
In deze periode komt het zelfbewustzijn stilaan tot ontwikkeling. Daardoor
zal hij zich koppig tonen, agressief, tot zelfs wat brutaal. Maar evengoed
zal hij affectie tonen. Deze gevoelens van de peuter zijn directe uitingen
op wat zich in zijn omgeving voordoet.
De kleuter
Middelpunt van de wereld
Ontwikkeling van het Ik – beleven
Reeds aan het einde van de peuterfase komt er een onderscheid tussen
‘ik’ en ‘niet-ik’. Dit brengt onmiddellijk consequenties mee naar gevoelens
over eigen bezit en dat van anderen, maar ook naar het
eigenmachtsgevoel.
Alle gevoelens worden geconcentreerd op het eigen ik en het
egocentrisme wordt een bijzonder kenmerk van deze periode. Het kind
ziet zichzelf als middelpunt van de wereld. Zoals hij voelt en denkt, zo
voelen en denken ook de anderen volgens hem.
2
, In zijn pogen om alles te begrijpen kan hij ook geen afstand nemen van
zichzelf. Dit egocentrisme komt op verschillende deelgebieden tot uiting:
spel, fantasie, motieven voor gedrag…
Het is voor de peuter een confrontatie met de buitenwereld.
Veel kinderen
Uitbreiding van sociale contacten en gevoelens
Nu het kind naar school gaat, is er sprake van een totaal nieuwe situatie:
hij wordt geconfronteerd met 20 à 30 kinderen onder leiding van 1
persoon. Daardoor wordt hij meer gedwongen om te leren omgaan met
kinderen van zeer uiteenlopende aard, afkomst en cultuur, die vaak heel
anders opgevoed worden. Deze nieuwe situatie kan in het begin
bedreigend overkomen, geleidelijk aan zal hij er vertrouwd mee geraken.
De kleuterleidster
Het woord van de kleuterleidster wordt daarbij voor heilig genomen. Wat
moeder of vader zegt, wordt soms in de wind geslagen, maar aan de
woorden van de juf kan niet getwijfeld worden.
De juf is buiten het gezin de eerste volwassene die in hun leven een
belangrijke rol gaat spelen en waar ze zich zullen aan hechten. Hierdoor
heeft de kleuterleidster een grote verantwoordelijkheid. Ze is een
vertrouwensfiguur voor de kinderen en door het veelvuldige contact merkt
ze vaak als eerste op wanneer er iets met de kleuter aan de hand is.
Behoefte aan leeftijdsgenootjes
Er ontstaat in deze periode ook behoefte aan contact met
leeftijdsgenootjes. De kleuter zoekt ze op om er mee te spelen en we
merken soms op dat hij ze creëert in zijn fantasie als er geen vriendje
beschikbaar is.
Het samenspelen is nog functioneel bepaald. Er is nog maar een
beginnend empathisch vermogen. Ze kunnen we elkaars gedrag sterk
beïnvloeden: actie en reactie bepalen hun gedrag in de toekomst.
Prestaties vergelijken
Prestatiedrang en initiatiefname
Rond 3 à 4 jaar komt het kind tot prestatiegericht gedrag. Hij gaat zijn
prestaties vergelijken met die van anderen en wordt van daaruit
gestimuleerd om het beter te doen. Hij begint zelf meer initiatieven te
nemen. Ze leren omgaan met kunnen en willen. Het meisje wil vooral
goedkeuring en lof te horen krijgen, voor een jongen staan vooral
prestaties centraal.
Opgavenbewustzijn
Belangrijk is dat ze een opgavenbewustzijn verwerven, waarbij ze moeten
leren een onderscheid te maken tussen wat ze willen bereiken en wat ze
verwachten te zullen bereiken. Hierbij moet de kleuter nog geholpen
worden, want hij kan zijn eigen mogelijkheden nog niet juist inschatten.
Als hij zich overschat, wordt hij uiteraard met mislukking en teleurstelling
3
, geconfronteerd waardoor hij gaat twijfelen aan zichzelf. Vaak leidt dit dan
tot overcompensatie. We kunnen uiteraard niet alle mislukkingen
vermijden, maar we kunnen hem wel ondersteunen in het stellen van
haalbare doelstellingen.
Het lagere schoolkind
Eigen prestaties beoordelen
Het lagere schoolkind komt opnieuw in een andere wereld terecht. Lezen
en schrijven zijn vaardigheden waarbij men beoordeeld wordt op het
kunnen niet alleen meer op de inzet. Ze leren hun eigen prestaties
beoordelen waardoor weer een nieuwe reeks van gevoelens ontstaat.
Zelfwaardegevoel
Enerzijds zijn er de gevoelens over zichzelf zoals meer-of
minderwaardigheidsgevoelens, schuldgevoelens, spijt en schaamte. Hun
zelfwaardegevoel is nog sterk verbonden met hun prestaties en wat de
buitenwereld daarvan denkt. Ze woredn zeer gevoelig voor zowel positieve
als negatieve opmerkingen over zichzelf, wat ze doen of over hun milieu.
Gevoelens over anderen
Anderzijds leidt de vergelijking met anderen tot gevoelens over die
anderen zoals bv. bewondering, spot, leedvermaak en ijverzucht.
Gevoelens door anderen bezig te zien
Samenvattend kunnen we bij het lagere schoolkind spreken over een
uitbreiding van vooral sociale gevoelens en het ontstaan van morele
gevoelens.
Gevoelens komen meer samen voor, zelfs als ze tegenstrijdig zijn. (Bv.
tegelijkertijd afgunst en respect voor een kameraadje). Stemmingen
wisselen nog gemakkelijk maar worden duurzamer.
Weinig diepgang
Algemeen genomen bereiken de gevoelens bij het schoolkind nog weinig
diepgang. Dit verklaart het uitlachen van zieke of misvormde kameraadjes
of het pijnigen van dieren, soms louter uit nieuwsgierigheid.
Het is duidelijk dat naasthet aangeboren temperament, de sociale wereld
een belangrijke functie heeft in het ontstaan van emoties.
Ze zijn nog eigengericht, eigenmachtsgevoel, levensgevoel (uitgelaten,
overmoedig).
B. Emotionele Zelfregulatie
Onder emotionele zelfregulatie verstaan we: de strategieën die we
gebruiken om onze emotie aan te passen tot een comfortabele intensiteit
zodat we onze doelen kunnen bereiken.
Hersenontwikkeling
4
