Samenvatting Sociale en Politieke leerstelsels

Hoofdstuk 1: De ontrafeling van de middeleeuwse orde (1450-1650)


- Grotendeels periode van renaissance
o Renaissance  verschillende veranderingen in politiek, economie, plaats van
christendom en denken over mens en maatschappij
o Fase van wedergeboorte (na donkere middeleeuwen)
- Periode is verdeeld in 4 grote delen (zie tussentitels)
 Ontstaan kapitalisme
o Produceren voor winst te maken en verhandelen (niet voor levensonderhoud)
o Onderscheid: arbeider (verricht arbeid) en eigenaar productiemiddelen
o Arbeider is dus niet de eigenaar van het product dat hij maakt
o Dit nieuw idee heeft lange weg afgelegd voor aanvaarding
 Arbeid verkopen was een vorm van uitbuiting

1. WETENSCHAPPELIJKE VOORUITGANG EN DE GELEIDELIJKE
EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK
Leonardo Da Vinci (1452-1519)
- Het logische en experimentele doet intrede (empirische houding)
- Aandacht voor details in studie van natuur
- Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië
o Italië verdeeld in kleine deeltjes
o Noodzaak aan eengemaakte, sterke staat
o Mercantilisme  idee dat lokale koning of leider zich moet inzetten om handel te
drijven en dat ook moet promoten om zo die inkomens van het land te vergroten
 Manier om te tonen hoe sterk deze kleine stadstaatjes waren tegenover
elkaar
- Ontvoogding en secularisering
o Economie  proces van secularisering
o Politiek  nieuwe ideëen (bgein politieke moderniteit)
o Stadstaten niet geleid door traditie, Kerk of geestelijken  WEL door mannen
met visie en creativiteit
NICOLLO MACHIAVELLI (1469-1527)
- Humanist en latinist
- Interesse in hoe de maatschappij concreet geregeerd werd en hoe mensen zich
gedroegen
- Verwerpen moraal als basis van reflectie over politiek  wetenschappelijke blik op
menselijk maatschappelijk gedrag
- Gebruik maken van empirisme (kennis uit ervaring)
- Uitgangspunt:
o Menselijke natuur is altijd en overal hetzelfde
o Tegelijkertijd goed én kwaad
- Zijn kritieken op de Kerk:
o Door slechte gedragingen is religieuze overtuiging ondermijnd

, o Ze houden de eenwording van Italië tegen
- Il Principe
o Politiek “handboek”  analyse van de politiek
o Voor de eerste keer vertrok zo’n werk niet vanuit de koning (vorstenspiegels)
o Heerser valt samen met de staat
 Staat moet gelegitimeerd worden o.b.v. resultaten (NIET religie, traditie
…)
o Niet idealen beschrijven, maar wel concrete werkelijkheid van wat de koning
moet doen beschrijven
- Secularisering van de politiek
o Religie wordt ondergeschikt gemaakt aan de politiek
o Religie moet de mensen bijeenhouden in de maatschappij
o Het moet niet verdwijnen, maar wel het bindmiddel worden tussen mensen
 Geen drijvende spirituele kracht meer
 Religie als sociaal cement
o Secularisering door politiek en moraal van elkaar te scheiden
o Dit maakte het moeilijker voor de Kerk om haar macht te legitimeren
- Secularisering ≠ antireligieus
o Antiklerikale houding, maar toch religieuze houding
- La raison d’Etat
o = staatsrede
 De Staat staat boven religie
 De koning zou zelf zijn macht mogen misbruiken om de raison d’etat in
staat te houden. (= het doel heiligt de middelen)
 Hijzelf was hier iets gematigder in, desondanks werd dit idee wel
door anderen aan hem toegeschreven
o Staat is belangrijkste (niet meer de kerk)
o Moraal helemaal opzij geschoven  = basis van ‘populair machiavellisme’
- Privaat bezit
o Vrijheid = zekerheid
 Zekerheid dat staat zich niet te veel gaat bemoeien met de mens
o Privaat bezit is heilig en onschendbaar  DAT is vrijheid
 Bv. huis, materialen, ook vrouw en kinderen
o Zolang ze deze zekerheid hebben zouden mensen zelfs in een dictatuur leven
THOMAS MORE (1478-1535)
- Diepchristelijk
- Idee: staat moet er zijn voor haar leden
- Utopia
o Deel 1 (negatief spiegelbeeld van Engeland)
 Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
 Heel slecht  armoede ontstaat in kapitalistische maatschappij
 Enclosure beweging
 = omheining van gronden
 Landbouw was vrij, niemand was eigenaar van grote delen van VK
 Verandering: intrede privaat bezit

,  Afbakenen landen en grenzen afbakenen  mensen konden niet
meer op landen om ze te bewerken  armoede
 Systeem van gemeenschappelijk beheer van hrond veranderde in
systeem van particulier grondbezit of privébezit
 Ontstaan kapitalisme  Ontstaan moderne armoede
o Deel 2 (Positief spiegelbeeld van Engeland)
 Beschrijving van de ideale maatschappij.
 Utopie  iets dat niet bestaat
 Gemeenschappelijk bezit van productiemiddelen
 Geen geld  uitwisseling producten
 In harmonie met natuur en Gods wil leven
 Terugkeer naar Ideale, Christelijke, Middeleeuwse ordening
o Hij begreep de economische veranderingen en nieuwe wetten nog niet
 Idee van prijs laten afhangen van vraag en aanbod leek hem
weerzinwekkend
 Besefte wel dat het het gevolg was van maatschappelijke processen en
niet Gods wil.
 Hij werd gedreven door gevoelens van rechtsvaardigheid
 Daarmee projecteerde hij ZIJN ideaal in een andere, denkbeeldige wereld
- Humanist: aandacht voor onaanvaardbare, groeiende ongelijkheid samen met ontstaan
nieuwe, vroegkapitalistische, economische ordening
- Utopisme:
o Afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of
morele gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld.

2. HET EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE:
REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE
Humanisten  Scholastici
- LUTHER (1483-1546)
o Humanisme = (intellectuele) stroming die uitdrukking gaf aan een nieuw
zelfbewustzijn van de menselijke geest waarin liefde voor mens en natuur
centraal staat
o Reis naar Rome (1510)
 Hij zag een schoonheid die tegenstrijdig was met de decadentie van de
bischoppen en het vaticaan.
 Hij kwam in opstand tegen de kerk en haar macht
 Opstand was vooral ingegeven door commercialisering van de aflaten
 = kwijtschelding door God van zonden (opbiechten bij pastoor, zo
kon je zonden afkopen)  Echte business
 Menselijke inkeer is het belangrijkste. God vergeeft en NIET de kerk
 Nadruk op bekering en persoonlijke vroomheid
o 1517: Stellingen van de toegeeflijkheid.
 In opstand tegen de decadentie van de kerk en aflaten
o Religieuze bevrijding van de mens
 Band tussen gelovige en God (zonder tussenkomst van kerk)
 Richte zelf een Lutherse kerk op

, 
Zeer radicaal idee

Mensen gingen zich ook meer zelf als centraal punt bekijken

Mens moet zich wel onderwerpen aan zeer sterk autoritair gezag
o Religieuze bevrijding is niet gelijk aan autoritaire bevrijding
o Kritiek: religieuze bevrijding kan toch enkel als je als mens
je ook politiek bevrijdt (resulteerde in opstanden tegen
Luther)
o Veroordeelde Munzer en Copernicus
 Munzer  Zie hieronder
 Copernicus  Dwaas die astrologie op zijn kop
wilde zetten
o Thomas Munzer
 Geïnspireerd door leer van Luther
 Theoloog en humanist
 Opstand tegen hebzucht van edelen
 Toch keer Luther zich tegen deze opstand en bestempelde het als ketterij
 Ongelijke standen waren nodig in een maatschappij volgens hem
 Innerlijke vrijheid van geloof kon alleen vrij worden beleefd als de
politieke macht blindelings werd gehoorzaamd
CALVIJN (1509-1564)
- Verwierp katholieke leer
o Leider van de protestantse hervorming
 Ze moesten wel zijn ordannanties aanvaarden (inwoners van Genève)
 Als ze deze niet aanvaarden moesten ze de stad verlaten of werden ze
geëxecuteerd of gevangengenomen
- Zijn dogma: mens is een hulpeloos wezen in het licht van Gods almacht
- Menselijke voorbestemming Genève (handelsstad)
o Financiële belangrijke handelsstad (niet agrarisch)  context heel verschillend 
ideëen verschillend
- Idee: Elke mens heeft een voorbestemd lot (God heeft voor geboorte beslist of je in de
hemel of hel terecht komt)
o Leidt niet echt tot actief leven (staat al vast)  Geen ticket voor hemel
bemachtigen  Katholieken
o = conservatief idee
- De kwestie van winst
o Genève is winststad
 Is dat wel goed?
o Winst leidde tot rijkdom
 Die rijkdom is er niet voor pracht en praal (geen 35 huizen, maar 1)
 Geld gebruiken voor een maatschappelijk doel
 Ook geld gebruiken als kapitaal (herinvesteren)
- Verwierp net zoals Luther de nieuwe wetenschappelijke inzichten
- PARADOX: Zijn dictatoriale theocratisch regime dat geen afwijking of tegenspraak
tolereerde was de voedingsbodem voor individuele vrijheid en politiek individualisme
o Middeleeuwse hiëerarchische orde maakte plaats voor verplichting aan de wet
- Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet