Klinische psychologie
Een cursus over abnormaliteit.
De grens tussen normaal en abnormaal wordt ook wel bepaald door ons referentiekader,
door de waarden die we hebben, door een bepaalde culturele achtergrond en door de
context waarin we opgroeien.
Deel 1 Inleiding Algemeen Klinische Psychologie en Psychopathologie (INLEIDING)
Les 1: Inleiding en domein klinische psychologie
1. Definiëring
1.1. De term klinisch
50% van de mensen van de werkzame psychologen zijn klinische psychologen. Je vindt ze in
alle sectoren van de zorg waarin je je niet mag vergissen.
1.2. Poging tot definiëring
Waar houden klinisch psychologen zich mee bezig? Wat zijn de taken?
Er zijn heel wat pogingen gedaan om dit helder te definiëren en om het takenpakket beter af
te bakenen. Breed gezien kan klinische psychologie beschreven worden als de psychologie die
zich bezighoudt met psychologische kennis en praktijk zoals die gebruikt wordt bij cliënten
met psychosociale en gezondheidsproblemen.
Doel = om mensen te helpen om hun problemen op te lossen en/of hen beter aan te passen
aan de eisen van het dagelijks leven dus hen eigenlijk helpen met de problemen die zij
dagdagelijks tegenkomen.
• Volgens Cassee en collega’s houdt de klinische psychologie zich bezig met gedrag dat
door wie dan ook als ongewenst wordt beschouwd (agressie, druggebruik) en probeert
de klinische psychologie om dit ongewenst gedrag te veranderen → vage definitie.
• Volgens Reber houdt de klinische psychologie zich bezig met afwijkend en slecht
aangepast gedrag of abnormaal gedrag en binnen de klinische praktijk vallen
diagnosestelling, classificatie van de verschillende stoornissen, de behandeling, preventie
en onderzoek → al een betere/duidelijkere definitie en de taken worden toegelicht.
• Volgens de definitie van Winnubst en collega’s komt de nadruk te liggen op het feit dat
het gaat om een (toegepaste) wetenschap en dat gedrag van mensen in relatie met
gezondheid onderzocht wordt. Binnen deze wetenschap worden ook verschillende
diagnoses gesteld, worden interventies ontwikkelt en worden deze ook onderzocht en
toegepast.
• Volgens de APA ( American psychological association ) zijn er verschillende devisies
waarvan de klinische psychologie 1 devisie is. Volgende de APA is de klinische
psychologie een toegepaste tak van de psychologie. Klinische psychologen stellen
klinische diagnoses en behandelen mentale problemen en psycopathologie.
• De BFP ( belgsiche federatie van psychologen) omschrijft het als de psychologie die zich
bezighoudt met de psycologische kennis en praktijk die gebruikt kan worden met
cliënten met problemen op vlak van gezondheid en welzijn. Het doel is cliënten van die
problemen af te helpen of op zijn minst helpen om daarmee beter om te gaan, we
kunnen niet altijd de problemen volledig doen verdwijnen. Als we kijken naar de
kerntaken volgende de BFP, gaat het om screening en diagnostiek, preventie en ook
interventie.
1
,• Kern: gemeenschappelijk aan alle bovenstaande definities is dat klinische psychologie
zich uitsluitend bezighoudt met psychische problemen en stoornissen. Problemen op
lichamelijk vlak worden volgens de bovenstaande definities niet echt meegerekend.
• Maar sommige psychologen zijn het er niet mee eens dat lichamelijke dingen niet mee
worden opgenomen. Sommige psycholgen gaan ervan uit dat gezondheidsproblemen en
bepaalde somatische problemen zoals chronische pijn, ook behoren tot het domein van
klinische psychologie. De mate waarin we pijn voelen wordt niet volledig bepaald door
lichamelijke factoren want ook psychologische factoren kunnen daarbij een grote rol
spelen. Hoe mensen bepaalde lichaamssensaties ervaren is bv ook afh van hun ph. Dus
voor sommigen horen die lichamelijke dingen of gezondheidsproblemen wel tot de
klinische psychologie, maar volgens andere behoort het meer tot de
gezondheidspsychologie. Het onderscheid tss deze twee moet je duidelijk kunnen
afscheiden:
- Klinische psychologie → vertrekt vanuit de psychopathologie dus dat is letterlijk de
studie van de psychische stoornissen
- Gezondheidspsychologie → vertrekt meer vanuit de algemene psychologische
processen zoals de ontwikkelings-, sociale, en cognitieve psychologie waarbij de
psychische moeilijkheden bij mensen met een zware ziekte moet beschouwt worden
als een zeer normale reactie op een abnormale situatie. Volgens hen zou het dan niet
goed zijn om te spreken van klinische stoornissen omdat het dan lichamelijke
omstandigheden zijn die zo uitzonderlijk zijn waardoor de problemen die mensen
ervaren eigenlijk normaal zijn en niet als afwijkend kunnen beschouwt worden.
1.3. Definitie
De hoge gezondheidsraad beschreef de volgende brede definitie:
De autonome ontwikkeling en toepassing van theorieën, methoden en technieken van de
psychologie als wetenschap in de bevordering van de gezondheid, de screening,
psychologische diagnose en assessment van gezondheidsproblemen en de preventie van en
interventie bij deze problemen bij mensen
→ Deze definitie is als overzicht bedoelt om de attitude kennis en vaardigheden waar
klinische psychologen over moeten beschikken, dat die hier opgelijst staan wnnr klinische
psychologen als generalist willen starten in een zelfstandig praktijk. In deze definitie worden
ook gezondheidsproblemen opgenomen.
De definitie vanuit ons handboek: (KENNEN)
Klinische psychologie = De tak van de psychologie die zich bezighoudt met de beschrijving,
de oorzaken en de behandeling van psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te
bevorderen.
Als we alle definities bij elkaar leggen blijft de kern steeds ‘klinische of psychische
stoornissen’. De vraag blijft wel ‘met welk afwijkend gedrag we ons bezig houden’.
Figuur dia 25 → problemen en afwijkend gedrag is geen afgelijnde categorie die ergens
apart staan. Die problemen en afwijkend gedrag kunnen we eigenlijk gaan situeren op een
bepaald continuüm. Het gaat van veel problemen naar weinig problemen. We moeten het
niet eng gaan bekijken allemaal maar eerder heel breed. Bovenaan staat waar de pc staat.
2
,De woorden die in het groen staat, staan in het groen omdat de pc heel goed opgeleidt zijn
om deze taken zelfstandig te gaan begeleiden en op te volgen.
De woorden in het oranje vat de pc samen naast een klinisch psycholoog dus dan doe je dat
meestal niet zelfstandig.
De woorden in het rood behoort de psychodiagnostiek en de behandeling hiervan door een
klinisch psycholoog en /of psychiater.
2. Normaal versus abnormaal
2.1. Onderscheid: wat is afwijkend?
- 3 gevalsbeschrijvingen: De eerste beschrijving gaat over een man die de ruit van zijn
ex ingooit en dreigt het huis in brand te steken. De tweede over een vrouw die
vroeger mishandelt werd door haar man en voelt zich eenzaam nu haar kinderen uit
het huis zijn en er volgde een zelfmoordpoging. De derde beschrijving gaat over een
1e jaars student die zich extreem angstig voelt, eerst heeft hij paniekaanvallen zonder
een grondige oorzaak, want hij weet niet hoe het komt en nadien wil die persoon
niet meer naar buiten gaan uit angst om nieuwe paniekaanvallen te krijgen.
- Terrein van de psychopathologie → afwijkende gedachten, gedragingen en emoties.
- Wie komt ermee in aanraking?
- Wnnr is iets afwijkend? Klinische stoornissen bestaan uit
o Opsommingen van symptomen (= specifieke eigenschappen en kenmerken)
o Diagnostische criteria (= symptomen die moeten voldoen aan bepaalde
voorwaarden)
Onderscheid tss normaal en abnormaal (BELANGRIJK)
→ Als we een casus krijgen kunnen bepalen of we van een bepaalde stoornis kunnen
spreken, is er sprake van afwijkend gedrag?
Nevid en zijn 6 factoren
- Uitzonderlijk → opvallend en onconventioneel gedrag bv. dingen horen of zien die er
niet zijn
- Sociaal afwijkend → als je de normen van de maatschappij overtreedt (=morele
normen) bv. homoseksualiteit vroeger
- Foute perceptie/interpretatie → onze zintuiglijke en cognitieve processen zorgen
ervoor dat wij de werkelijkheid op een accurate manier waarnemen maar dat is niet
altijd zo bv. als we dingen horen of zien die er niet zijn. Dat kan leiden tot irrationeel
gedrag → bv. mensen die nimeer in bed durven slapen door stemmen die ze horen
- Aanzienlijk emotioneel lijden → bv. we gaan iets als abnormaal beschouwen als er bij
die gedachten en gedragingen in heel sterke maten ‘lijden’ mee gepaard gaat. Dus bv
als mensen heel veel verdriet hebben over iets. Maar soms kan een gesproken
lijdendruk ook normaal zijn als de omstandigheden extreem zijn zoals een dierbare
verliezen. Het wordt pathologisch als dat lijden heel erg lang aanwezig blijft en als je
langer dan een jaar niet in staat bent om te functioneren.
- Ongepast of contraproductief gedrag → bv een angst die we hebben waardoor we
niet meer kunnen werken, een slaaptekort etc.
- Gevaarlijk gedrag → dat kan gaan over gevaar voor jezelf zoals zelfmoord maar ook
tov anderen zoals schietpartijen, terroristische aanslagen enz. maar opofferingen
zoals in de oorlogstijd wordt niet als afwijkend beschouwt.
3
, → Het is niet noodzakelijk om aan alle 6 de criteria te voldoen om van afwijkend gedrag
te spreken. Soms kunnen we adhv 1 criterium al spreken over afwijkend gedrag.
Het gaat altijd om een combi van factoren waarbij…
- Lijden veroorzaakt word → dat kan gaan over de persoon zelf maar ook bij de
omgeving
- Tast functioneren aan → op school, op het werk etc.
- Risico op dood, pijn, verlies vrijheid
2.2. Definitie DSM-5
Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen
op het gebied van cognitieve functies, de emotieregulatie en het gedrag van een persoon,
dat een uiting is van een disfuncties in psychologische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychisch functioneren.
Ze gaan gepaard met een significant lijdensdruk en beperkingen in het functioneren.
Toch zijn er ookal is er aan de criteria voldaan, uitsluitende omstandigheden waarin we dus
niet spreken over een stoornis:
- Een te verwachten en cultureel aanvaarde reactie op een bepaalde gebeurtenis:
bijvoorbeeld als er sprake is van een rouwreactie omdat het een normale reactie is
op een ernstige gebeurtenis
- Langdurig deviant (=afwijkend) gedrag van politieke, religieuze of seksuele
minderheden: bv. als iemand lid is van greenpeace en in dat kader duidelijk
agressieve handelingen gaat plegen als dat past binnen die overtuiging OF zoals bij
homoseksueliteit in sommige culturen OF polygamie wordt hier afwijkend beschouwt
maar in andere culturen is dat normaal.
- Uitvloeisel van conflict tss individu en maatschappij: bv. acties van exentrieke
kunstenaars die iets willen aanklagen of op die manier hun emoties willen uitdrukken
zoals naakt op het dak van een psychiatrisch ziekenhuis u oor afsnijden OF het leven
als een kluizenaar etc.
2.3. Modellen die aangaan op het normale en het abnormale
- Verschillende invalshoeken om naar afwijkend gedrag te kijken
- Waar ligt de grens? Hoe kunnen we beslissen?
- Controverse: masturbatie? Homoseksualiteit?
• Statisch model
- Normaalverdeling menselijke eigenschappen
- Abnormaliteit = extreem hoge of lage scores (links en rechts op de normaalverdeling)
- Continuüm = gemiddelde en standaarddeviaties
- Problemen:
o Grens? Is arbitrair
o Niet alles is normaal verdeeld: als het gaat om psychopathie dan weten we
dat er weinig mensen gemiddeld scoren.
4
Een cursus over abnormaliteit.
De grens tussen normaal en abnormaal wordt ook wel bepaald door ons referentiekader,
door de waarden die we hebben, door een bepaalde culturele achtergrond en door de
context waarin we opgroeien.
Deel 1 Inleiding Algemeen Klinische Psychologie en Psychopathologie (INLEIDING)
Les 1: Inleiding en domein klinische psychologie
1. Definiëring
1.1. De term klinisch
50% van de mensen van de werkzame psychologen zijn klinische psychologen. Je vindt ze in
alle sectoren van de zorg waarin je je niet mag vergissen.
1.2. Poging tot definiëring
Waar houden klinisch psychologen zich mee bezig? Wat zijn de taken?
Er zijn heel wat pogingen gedaan om dit helder te definiëren en om het takenpakket beter af
te bakenen. Breed gezien kan klinische psychologie beschreven worden als de psychologie die
zich bezighoudt met psychologische kennis en praktijk zoals die gebruikt wordt bij cliënten
met psychosociale en gezondheidsproblemen.
Doel = om mensen te helpen om hun problemen op te lossen en/of hen beter aan te passen
aan de eisen van het dagelijks leven dus hen eigenlijk helpen met de problemen die zij
dagdagelijks tegenkomen.
• Volgens Cassee en collega’s houdt de klinische psychologie zich bezig met gedrag dat
door wie dan ook als ongewenst wordt beschouwd (agressie, druggebruik) en probeert
de klinische psychologie om dit ongewenst gedrag te veranderen → vage definitie.
• Volgens Reber houdt de klinische psychologie zich bezig met afwijkend en slecht
aangepast gedrag of abnormaal gedrag en binnen de klinische praktijk vallen
diagnosestelling, classificatie van de verschillende stoornissen, de behandeling, preventie
en onderzoek → al een betere/duidelijkere definitie en de taken worden toegelicht.
• Volgens de definitie van Winnubst en collega’s komt de nadruk te liggen op het feit dat
het gaat om een (toegepaste) wetenschap en dat gedrag van mensen in relatie met
gezondheid onderzocht wordt. Binnen deze wetenschap worden ook verschillende
diagnoses gesteld, worden interventies ontwikkelt en worden deze ook onderzocht en
toegepast.
• Volgens de APA ( American psychological association ) zijn er verschillende devisies
waarvan de klinische psychologie 1 devisie is. Volgende de APA is de klinische
psychologie een toegepaste tak van de psychologie. Klinische psychologen stellen
klinische diagnoses en behandelen mentale problemen en psycopathologie.
• De BFP ( belgsiche federatie van psychologen) omschrijft het als de psychologie die zich
bezighoudt met de psycologische kennis en praktijk die gebruikt kan worden met
cliënten met problemen op vlak van gezondheid en welzijn. Het doel is cliënten van die
problemen af te helpen of op zijn minst helpen om daarmee beter om te gaan, we
kunnen niet altijd de problemen volledig doen verdwijnen. Als we kijken naar de
kerntaken volgende de BFP, gaat het om screening en diagnostiek, preventie en ook
interventie.
1
,• Kern: gemeenschappelijk aan alle bovenstaande definities is dat klinische psychologie
zich uitsluitend bezighoudt met psychische problemen en stoornissen. Problemen op
lichamelijk vlak worden volgens de bovenstaande definities niet echt meegerekend.
• Maar sommige psychologen zijn het er niet mee eens dat lichamelijke dingen niet mee
worden opgenomen. Sommige psycholgen gaan ervan uit dat gezondheidsproblemen en
bepaalde somatische problemen zoals chronische pijn, ook behoren tot het domein van
klinische psychologie. De mate waarin we pijn voelen wordt niet volledig bepaald door
lichamelijke factoren want ook psychologische factoren kunnen daarbij een grote rol
spelen. Hoe mensen bepaalde lichaamssensaties ervaren is bv ook afh van hun ph. Dus
voor sommigen horen die lichamelijke dingen of gezondheidsproblemen wel tot de
klinische psychologie, maar volgens andere behoort het meer tot de
gezondheidspsychologie. Het onderscheid tss deze twee moet je duidelijk kunnen
afscheiden:
- Klinische psychologie → vertrekt vanuit de psychopathologie dus dat is letterlijk de
studie van de psychische stoornissen
- Gezondheidspsychologie → vertrekt meer vanuit de algemene psychologische
processen zoals de ontwikkelings-, sociale, en cognitieve psychologie waarbij de
psychische moeilijkheden bij mensen met een zware ziekte moet beschouwt worden
als een zeer normale reactie op een abnormale situatie. Volgens hen zou het dan niet
goed zijn om te spreken van klinische stoornissen omdat het dan lichamelijke
omstandigheden zijn die zo uitzonderlijk zijn waardoor de problemen die mensen
ervaren eigenlijk normaal zijn en niet als afwijkend kunnen beschouwt worden.
1.3. Definitie
De hoge gezondheidsraad beschreef de volgende brede definitie:
De autonome ontwikkeling en toepassing van theorieën, methoden en technieken van de
psychologie als wetenschap in de bevordering van de gezondheid, de screening,
psychologische diagnose en assessment van gezondheidsproblemen en de preventie van en
interventie bij deze problemen bij mensen
→ Deze definitie is als overzicht bedoelt om de attitude kennis en vaardigheden waar
klinische psychologen over moeten beschikken, dat die hier opgelijst staan wnnr klinische
psychologen als generalist willen starten in een zelfstandig praktijk. In deze definitie worden
ook gezondheidsproblemen opgenomen.
De definitie vanuit ons handboek: (KENNEN)
Klinische psychologie = De tak van de psychologie die zich bezighoudt met de beschrijving,
de oorzaken en de behandeling van psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te
bevorderen.
Als we alle definities bij elkaar leggen blijft de kern steeds ‘klinische of psychische
stoornissen’. De vraag blijft wel ‘met welk afwijkend gedrag we ons bezig houden’.
Figuur dia 25 → problemen en afwijkend gedrag is geen afgelijnde categorie die ergens
apart staan. Die problemen en afwijkend gedrag kunnen we eigenlijk gaan situeren op een
bepaald continuüm. Het gaat van veel problemen naar weinig problemen. We moeten het
niet eng gaan bekijken allemaal maar eerder heel breed. Bovenaan staat waar de pc staat.
2
,De woorden die in het groen staat, staan in het groen omdat de pc heel goed opgeleidt zijn
om deze taken zelfstandig te gaan begeleiden en op te volgen.
De woorden in het oranje vat de pc samen naast een klinisch psycholoog dus dan doe je dat
meestal niet zelfstandig.
De woorden in het rood behoort de psychodiagnostiek en de behandeling hiervan door een
klinisch psycholoog en /of psychiater.
2. Normaal versus abnormaal
2.1. Onderscheid: wat is afwijkend?
- 3 gevalsbeschrijvingen: De eerste beschrijving gaat over een man die de ruit van zijn
ex ingooit en dreigt het huis in brand te steken. De tweede over een vrouw die
vroeger mishandelt werd door haar man en voelt zich eenzaam nu haar kinderen uit
het huis zijn en er volgde een zelfmoordpoging. De derde beschrijving gaat over een
1e jaars student die zich extreem angstig voelt, eerst heeft hij paniekaanvallen zonder
een grondige oorzaak, want hij weet niet hoe het komt en nadien wil die persoon
niet meer naar buiten gaan uit angst om nieuwe paniekaanvallen te krijgen.
- Terrein van de psychopathologie → afwijkende gedachten, gedragingen en emoties.
- Wie komt ermee in aanraking?
- Wnnr is iets afwijkend? Klinische stoornissen bestaan uit
o Opsommingen van symptomen (= specifieke eigenschappen en kenmerken)
o Diagnostische criteria (= symptomen die moeten voldoen aan bepaalde
voorwaarden)
Onderscheid tss normaal en abnormaal (BELANGRIJK)
→ Als we een casus krijgen kunnen bepalen of we van een bepaalde stoornis kunnen
spreken, is er sprake van afwijkend gedrag?
Nevid en zijn 6 factoren
- Uitzonderlijk → opvallend en onconventioneel gedrag bv. dingen horen of zien die er
niet zijn
- Sociaal afwijkend → als je de normen van de maatschappij overtreedt (=morele
normen) bv. homoseksualiteit vroeger
- Foute perceptie/interpretatie → onze zintuiglijke en cognitieve processen zorgen
ervoor dat wij de werkelijkheid op een accurate manier waarnemen maar dat is niet
altijd zo bv. als we dingen horen of zien die er niet zijn. Dat kan leiden tot irrationeel
gedrag → bv. mensen die nimeer in bed durven slapen door stemmen die ze horen
- Aanzienlijk emotioneel lijden → bv. we gaan iets als abnormaal beschouwen als er bij
die gedachten en gedragingen in heel sterke maten ‘lijden’ mee gepaard gaat. Dus bv
als mensen heel veel verdriet hebben over iets. Maar soms kan een gesproken
lijdendruk ook normaal zijn als de omstandigheden extreem zijn zoals een dierbare
verliezen. Het wordt pathologisch als dat lijden heel erg lang aanwezig blijft en als je
langer dan een jaar niet in staat bent om te functioneren.
- Ongepast of contraproductief gedrag → bv een angst die we hebben waardoor we
niet meer kunnen werken, een slaaptekort etc.
- Gevaarlijk gedrag → dat kan gaan over gevaar voor jezelf zoals zelfmoord maar ook
tov anderen zoals schietpartijen, terroristische aanslagen enz. maar opofferingen
zoals in de oorlogstijd wordt niet als afwijkend beschouwt.
3
, → Het is niet noodzakelijk om aan alle 6 de criteria te voldoen om van afwijkend gedrag
te spreken. Soms kunnen we adhv 1 criterium al spreken over afwijkend gedrag.
Het gaat altijd om een combi van factoren waarbij…
- Lijden veroorzaakt word → dat kan gaan over de persoon zelf maar ook bij de
omgeving
- Tast functioneren aan → op school, op het werk etc.
- Risico op dood, pijn, verlies vrijheid
2.2. Definitie DSM-5
Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen
op het gebied van cognitieve functies, de emotieregulatie en het gedrag van een persoon,
dat een uiting is van een disfuncties in psychologische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychisch functioneren.
Ze gaan gepaard met een significant lijdensdruk en beperkingen in het functioneren.
Toch zijn er ookal is er aan de criteria voldaan, uitsluitende omstandigheden waarin we dus
niet spreken over een stoornis:
- Een te verwachten en cultureel aanvaarde reactie op een bepaalde gebeurtenis:
bijvoorbeeld als er sprake is van een rouwreactie omdat het een normale reactie is
op een ernstige gebeurtenis
- Langdurig deviant (=afwijkend) gedrag van politieke, religieuze of seksuele
minderheden: bv. als iemand lid is van greenpeace en in dat kader duidelijk
agressieve handelingen gaat plegen als dat past binnen die overtuiging OF zoals bij
homoseksueliteit in sommige culturen OF polygamie wordt hier afwijkend beschouwt
maar in andere culturen is dat normaal.
- Uitvloeisel van conflict tss individu en maatschappij: bv. acties van exentrieke
kunstenaars die iets willen aanklagen of op die manier hun emoties willen uitdrukken
zoals naakt op het dak van een psychiatrisch ziekenhuis u oor afsnijden OF het leven
als een kluizenaar etc.
2.3. Modellen die aangaan op het normale en het abnormale
- Verschillende invalshoeken om naar afwijkend gedrag te kijken
- Waar ligt de grens? Hoe kunnen we beslissen?
- Controverse: masturbatie? Homoseksualiteit?
• Statisch model
- Normaalverdeling menselijke eigenschappen
- Abnormaliteit = extreem hoge of lage scores (links en rechts op de normaalverdeling)
- Continuüm = gemiddelde en standaarddeviaties
- Problemen:
o Grens? Is arbitrair
o Niet alles is normaal verdeeld: als het gaat om psychopathie dan weten we
dat er weinig mensen gemiddeld scoren.
4
