Jeugdrecht en jeugdbescherming
HOOFDSTUK 1: Geschiedenis
1. jeugdbescherming in belgië: het ontstaan van een categoriaal beleid
evolutie van de socialisatie
● vroeger had men geen kindbeeld
- kinderen werden beschouwd als kleine volwassenen vanaf 7j
- geen school, ze werkten mee op het veld of in het huishouden
- harde en afstandelijke opvoeding (vaak bijgelovig/gewelddadig)
- kinderen hadden geen rechten en weinig waarde, vooral meisjes niet
- ouders voedden hun kinderen vaak niet zelf op → werd aan voedsters
overgelaten om band tussen kind en ouder klein mogelijk te houden
- vroeger: geen kindbeeld omdat kind heel weinig kans heeft op overleven
- kans op overleven heel klein → ouders gedragen zich anders tegenover de
kinderen
- als kinderen leeftijd van 7 jaar kregen → zagen ze hen als kleine
volwassenen (ze moesten mee gaan werken, huishouden geld verdienen
met hun ouders) → gingen niet naar school (gingen naar het volwassen
leven)
De eerste aanzet tot een kindbeeld (vanaf 16de eeuw)
- In rijke milieus kregen jongens onderwijs, meisjes pas veel later
- Twee visies op kinderen:
- Moralisten: kind is van nature slecht, opvoeding moet corrigeren
- Romantici: kind is goed, samenleving maakt het slecht
- Kinderen werden steeds meer als aparte wezens gezien
- Verlichting (18e eeuw): opvoeding werd gezien als voorbereiding op volwassenheid
- Beschermde omgeving nodig om kind te laten groeien
De samenleving verandert mee:
- Kinderarbeid wordt verboden, leerplicht ingevoerd
- Oprichting van instellingen speciaal voor kinderen (school, opvang, zorg)
- Er ontstaat een wachttijd: kind is nog geen volwassene, maar onderweg
Het huidige kindbeeld
• Kinderen worden gezien als nieuwsgierig, creatief en leergierig
• Ze hebben recht op een omgeving die hun ontwikkeling ondersteunt
• Opvoeding en onderwijs zijn afgestemd op hun leeftijd en noden
• Aparte behandeling in zorg, onderwijs en opvoeding is normaal
• Pas bij volwassenheid worden kinderen volledig verantwoordelijk
2. Historisch overzicht van de jeugdbescherming in het belgisch recht
Vroege tijden tot Verlichting
Eerste sporen van onderscheid:
• In het oude Rome (500 na Chr) begon men stilaan anders naar kinderen te kijken
• “Onmondige” kinderen (te jong om te trouwen) kregen soms een andere straf dan volwassenen
• Rechters bepaalden of een kind wist wat goed of fout was (“oordeel des onderscheids”)
• Leeftijd én intentie speelden een rol bij strafbaarheid
Na de val van het Romeinse Rijk:
• Macht verschoof van de staat naar het gezin
• Vader bepaalde zelf of een kind gestraft werd
• Strafrecht verschilde per stam, streek en familie
1
,• Geen centraal rechtssysteem meer
= uitzondering: kinderen kregen soms een andere straf → pater familias (beslist over zijn
gezin hun straffen)
- religieus werd er geen onderscheid gemaakt
- aparte groep voor onmondige kinderen → die te jong waren om te trouwen
- Praetors: rechters die beslissen over welke straf een kind kreeg (kijken of kind het met opzet
had gedaan of niet)
- oordeels des onderscheids: verschil tussen goed en kwaad verwachten te kennen
- kijken naar zichtbare kenmerken om te zien of iemand volwassen was (puberteit,
geslachtsrijpeheid, slimheid → als kind iets had uitgestoken en er onder uitkomt)
Terugkeer van regels en staatsmacht:
• Vanaf 11e eeuw: herontdekking van Romeins recht
• 13e eeuw: opkomst van staten → meer nood aan orde
• Staat ging rechtspraak opnieuw organiseren, ook voor kinderen
• Rechters bepaalden of kind wist wat het deed
Eerste wetgeving met verzachtende straf (1532):
• Constitutio Criminalis Carolina: straf mag verzacht worden voor kinderen
• Voorwaarde: kind had nog geen gebruik van rede (gezond verstand)
• Eerste wettelijke erkenning dat kinderen niet zomaar als volwassenen kunnen worden gestraft
Evolutie richting moderne visie:
• Verlichting bevestigt idee dat mens keuzes maakt met verstand
• Kinderen worden meer en meer gezien als niet volledig verantwoordelijke wezens
• Basis gelegd voor latere jeugdbescherming en aangepaste straffen
De Verlichting
Wat is de Verlichting?
• 18e eeuw = tijd van verstand, wetenschap en vooruitgang
• Mensen geloven dat je de samenleving kan verbeteren met kennis
• Positivisme: alles moet verklaarbaar en meetbaar zijn
• Start van de industriële revolutie met grote technologische veranderingen
Donkere keerzijde van de vooruitgang:
• Fabrieksarbeid: lange uren, lage lonen, geen bescherming
• Kinderen moesten mee werken, vaak in gevaarlijke omstandigheden
• Kinderarbeid werd verboden (1889), maar met veel weerstand
• Ouders en werkgevers zagen het als inmenging in gezag of verlies aan inkomen
Verlichte ideeën over kinderen:
• Kinderen worden nu gezien als de toekomst van de samenleving
• Als kennis belangrijk is, moet je kinderen opvoeden en beschermen
• Verwaarlozing van kinderen = bedreiging voor de toekomst
• Verlichte maatschappij kiest steeds meer voor bescherming en onderwijs
Sociale spanningen:
• Opkomst van het socialisme: strijd voor betere leefomstandigheden
• Rijken (adel, kerk) reageren met liefdadigheid (fancy fairs, voedsel, speelgoed)
• Spanningen tussen structurele verandering (socialisme) en morele plicht (rijkere klasse)
• Poging om arbeiders hun normen en waarden op te leggen
Nieuwe kijk op straffen:
2
,• Verlichte denkers (zoals Rousseau, Montesquieu, Voltaire) stelden kritische vragen:
• Is het strafsysteem wel eerlijk?
• Houden we rekening met leeftijd of situatie?
• Sociale wetenschappen ontstaan en onderzoeken andere manieren van straffen
• Hieruit groeien vier belangrijke strafrechtelijke scholen → die worden straks
besproken
• grote spanningen tussen arm en rijk
• grote veranderingen in opvoeding, straffen
Tendensen vanaf de verlichting
1. De klassieke criminologische school (18de eeuw)
- Verzet tegen de wrede straffen van vroeger (zoals lijfstraffen onder het Ancien
Régime)
- Straf moet logisch, eerlijk en wettelijk bepaald zijn
- 5 basisprincipes (axioma’s): zijn de basis van hoe ons strafrecht nu is
- Vrije wil: je kiest bewust voor goed of kwaad
- Verantwoordelijkheid: je bent zelf verantwoordelijk
- Legaliteit: straf en misdrijf moeten in de wet staan
- Proportionaliteit: straf moet passen bij de ernst van het feit
- Gelijkheid: de wet is voor iedereen gelijk
- 3 doelen van straf: boeten, afschrikken, bijleren
- Kritiek: te weinig aandacht voor de dader zelf (zoals leeftijd of achtergrond)
- breken met de tijden waarin mensen willekeurig werden gestraft → willen
er vanaf
Belang voor jongeren
• In 1791: jongeren tot 16 jaar krijgen andere straffen
• Belangrijke stap: idee dat kinderen niet op dezelfde manier kunnen kiezen als volwassenen
Strafrechtelijke minderjarigheid ontstaat
2. Het positivisme (19e eeuw)
• Nieuwe vraag: waarom pleegt iemand een misdrijf?
• Focus op wetenschappelijke observatie en feiten
• Kijk naar: armoede, opvoeding, omgeving, biologie
• Niet het misdrijf staat centraal, maar de dader
• Voorbeeld: kind dat steelt uit honger moet geholpen worden, niet gestraft
• sociaal en natuurlijk verschijnsel → criminaliteit is een natuurlijke gedraging
• we gaan mensen begeleiden, helpen ze terug te draaien naar SL
Gevolgen van het positivisme:
• Criminaliteit is een sociaal probleem, geen puur juridisch feit
• Opvoeding, preventie, hulpverlening worden belangrijker dan straf
• Zorg voor kinderen in moeilijke situaties, nog voor ze iets misdoen
3. Crimineel-antropologische school:
• Bedenker: Cesare Lombroso
• Idee: sommige mensen worden als crimineel geboren
• Atavistische kenmerken: uiterlijk (schedelvorm, haargroei, enz.)
• Kritiek: te biologisch, te deterministisch, geen vrije wil
Crimineel-sociologische school:
○ Bedenker: Alexandre Lacassagne
○ Idee: de samenleving maakt mensen crimineel
○ Armoede, uitsluiting, slechte woonomstandigheden = risico
○ Belangrijk principe: preventie en context begrijpen
3
, Deze 2 zijn tegengesteld van elkaar
1. invloed van de crimineel: misdadiger op vlak van uiterlijke kenmerken, mensen hebben geen vrije wil
2. invloed van omgeving: misdadiger op vlak van omgeving en invloed van de samenleving, het is de fout
van de samenleving als we criminelen hebben, we hebben niet goed voor de mensen gezorgd
4. School van sociaal verweer (eind 19e – begin 20e eeuw)
• Vraag wordt: hoe gevaarlijk is iemand voor de samenleving?
• Maatregelen ipv straffen
• Duur = afhankelijk van gedragsverandering, niet van het feit zelf
• strafrecht moest samenleving beschermen tegen criminaliteit → straffen zonder
tijdslimiet
Belang voor jongeren:
• Ook tussenkomen vóór er een misdrijf gebeurt
• Nieuwe begrippen:
• Statusdelict: zorgwekkend gedrag dat bij volwassenen niet strafbaar is
• Predelinquentie: gedrag dat kan leiden tot criminaliteit
De wet van 1912:
• Eerste echte kinderbeschermingswet in België
• Jeugdrechter voor 3 situaties:
1. Verwaarlozing
2. Misdrijf
3. Zorgwekkend gedrag
• Aparte aanpak voor kinderen
Een nieuw kindbeeld:
• Kind = persoon in ontwikkeling
• Doel: begeleiden, heropvoeden, kansen geven
• Preventie boven straf
• Idee: één misstap mag je toekomst niet verknallen
1912: kinderrechtbanken en kinderrechten kunnen ingrijpen op zaken en dingen die leiden tot
criminaliteit bij kinderen
1990: POS
2013: VOS
Sociale verweer: bracht positieve kijk mee op kinderen/jongeren
Kinderbeschermingswet 1912
- De eerste Kinderbeschermingswet van 15 mei 1912 werd voorbereid door Jules Lejeune (1889), maar
werd goedgekeurd onder minister Carton de Wiart.
Doel van de wet
• Maakte voor het eerst een duidelijk onderscheid tussen kinderen en volwassenen in justitie.
• Wet bestond uit drie grote delen:
1. Ouders die hun kinderen ernstig verwaarlozen: rechtbank kon hen uit de
ouderlijke macht zetten (niet strafrechtelijk, maar beschermend) → ouders
hebben geen verantwoordelijkheid meer
2. Minderjarigen die strafbare feiten pleegden of risicogedrag stelden: kinderrechtbank
opgericht met eigen kinderrechter.
- maakt niet uit of het maar 1 ouder was die iets deed
- vroeger: kinderrechtbank
- nu: jeugdrechtbank + jeugdrechter
3. Volwassenen die kinderen kwaad deden: zwaardere straffen via gewone rechtbank
- seksueel misbruik, slagen en verwondingen (gingen naar gewone
strafrechtbanken)
- als slachtoffer een minderjarige was, waren de straffen zwaarder
4
HOOFDSTUK 1: Geschiedenis
1. jeugdbescherming in belgië: het ontstaan van een categoriaal beleid
evolutie van de socialisatie
● vroeger had men geen kindbeeld
- kinderen werden beschouwd als kleine volwassenen vanaf 7j
- geen school, ze werkten mee op het veld of in het huishouden
- harde en afstandelijke opvoeding (vaak bijgelovig/gewelddadig)
- kinderen hadden geen rechten en weinig waarde, vooral meisjes niet
- ouders voedden hun kinderen vaak niet zelf op → werd aan voedsters
overgelaten om band tussen kind en ouder klein mogelijk te houden
- vroeger: geen kindbeeld omdat kind heel weinig kans heeft op overleven
- kans op overleven heel klein → ouders gedragen zich anders tegenover de
kinderen
- als kinderen leeftijd van 7 jaar kregen → zagen ze hen als kleine
volwassenen (ze moesten mee gaan werken, huishouden geld verdienen
met hun ouders) → gingen niet naar school (gingen naar het volwassen
leven)
De eerste aanzet tot een kindbeeld (vanaf 16de eeuw)
- In rijke milieus kregen jongens onderwijs, meisjes pas veel later
- Twee visies op kinderen:
- Moralisten: kind is van nature slecht, opvoeding moet corrigeren
- Romantici: kind is goed, samenleving maakt het slecht
- Kinderen werden steeds meer als aparte wezens gezien
- Verlichting (18e eeuw): opvoeding werd gezien als voorbereiding op volwassenheid
- Beschermde omgeving nodig om kind te laten groeien
De samenleving verandert mee:
- Kinderarbeid wordt verboden, leerplicht ingevoerd
- Oprichting van instellingen speciaal voor kinderen (school, opvang, zorg)
- Er ontstaat een wachttijd: kind is nog geen volwassene, maar onderweg
Het huidige kindbeeld
• Kinderen worden gezien als nieuwsgierig, creatief en leergierig
• Ze hebben recht op een omgeving die hun ontwikkeling ondersteunt
• Opvoeding en onderwijs zijn afgestemd op hun leeftijd en noden
• Aparte behandeling in zorg, onderwijs en opvoeding is normaal
• Pas bij volwassenheid worden kinderen volledig verantwoordelijk
2. Historisch overzicht van de jeugdbescherming in het belgisch recht
Vroege tijden tot Verlichting
Eerste sporen van onderscheid:
• In het oude Rome (500 na Chr) begon men stilaan anders naar kinderen te kijken
• “Onmondige” kinderen (te jong om te trouwen) kregen soms een andere straf dan volwassenen
• Rechters bepaalden of een kind wist wat goed of fout was (“oordeel des onderscheids”)
• Leeftijd én intentie speelden een rol bij strafbaarheid
Na de val van het Romeinse Rijk:
• Macht verschoof van de staat naar het gezin
• Vader bepaalde zelf of een kind gestraft werd
• Strafrecht verschilde per stam, streek en familie
1
,• Geen centraal rechtssysteem meer
= uitzondering: kinderen kregen soms een andere straf → pater familias (beslist over zijn
gezin hun straffen)
- religieus werd er geen onderscheid gemaakt
- aparte groep voor onmondige kinderen → die te jong waren om te trouwen
- Praetors: rechters die beslissen over welke straf een kind kreeg (kijken of kind het met opzet
had gedaan of niet)
- oordeels des onderscheids: verschil tussen goed en kwaad verwachten te kennen
- kijken naar zichtbare kenmerken om te zien of iemand volwassen was (puberteit,
geslachtsrijpeheid, slimheid → als kind iets had uitgestoken en er onder uitkomt)
Terugkeer van regels en staatsmacht:
• Vanaf 11e eeuw: herontdekking van Romeins recht
• 13e eeuw: opkomst van staten → meer nood aan orde
• Staat ging rechtspraak opnieuw organiseren, ook voor kinderen
• Rechters bepaalden of kind wist wat het deed
Eerste wetgeving met verzachtende straf (1532):
• Constitutio Criminalis Carolina: straf mag verzacht worden voor kinderen
• Voorwaarde: kind had nog geen gebruik van rede (gezond verstand)
• Eerste wettelijke erkenning dat kinderen niet zomaar als volwassenen kunnen worden gestraft
Evolutie richting moderne visie:
• Verlichting bevestigt idee dat mens keuzes maakt met verstand
• Kinderen worden meer en meer gezien als niet volledig verantwoordelijke wezens
• Basis gelegd voor latere jeugdbescherming en aangepaste straffen
De Verlichting
Wat is de Verlichting?
• 18e eeuw = tijd van verstand, wetenschap en vooruitgang
• Mensen geloven dat je de samenleving kan verbeteren met kennis
• Positivisme: alles moet verklaarbaar en meetbaar zijn
• Start van de industriële revolutie met grote technologische veranderingen
Donkere keerzijde van de vooruitgang:
• Fabrieksarbeid: lange uren, lage lonen, geen bescherming
• Kinderen moesten mee werken, vaak in gevaarlijke omstandigheden
• Kinderarbeid werd verboden (1889), maar met veel weerstand
• Ouders en werkgevers zagen het als inmenging in gezag of verlies aan inkomen
Verlichte ideeën over kinderen:
• Kinderen worden nu gezien als de toekomst van de samenleving
• Als kennis belangrijk is, moet je kinderen opvoeden en beschermen
• Verwaarlozing van kinderen = bedreiging voor de toekomst
• Verlichte maatschappij kiest steeds meer voor bescherming en onderwijs
Sociale spanningen:
• Opkomst van het socialisme: strijd voor betere leefomstandigheden
• Rijken (adel, kerk) reageren met liefdadigheid (fancy fairs, voedsel, speelgoed)
• Spanningen tussen structurele verandering (socialisme) en morele plicht (rijkere klasse)
• Poging om arbeiders hun normen en waarden op te leggen
Nieuwe kijk op straffen:
2
,• Verlichte denkers (zoals Rousseau, Montesquieu, Voltaire) stelden kritische vragen:
• Is het strafsysteem wel eerlijk?
• Houden we rekening met leeftijd of situatie?
• Sociale wetenschappen ontstaan en onderzoeken andere manieren van straffen
• Hieruit groeien vier belangrijke strafrechtelijke scholen → die worden straks
besproken
• grote spanningen tussen arm en rijk
• grote veranderingen in opvoeding, straffen
Tendensen vanaf de verlichting
1. De klassieke criminologische school (18de eeuw)
- Verzet tegen de wrede straffen van vroeger (zoals lijfstraffen onder het Ancien
Régime)
- Straf moet logisch, eerlijk en wettelijk bepaald zijn
- 5 basisprincipes (axioma’s): zijn de basis van hoe ons strafrecht nu is
- Vrije wil: je kiest bewust voor goed of kwaad
- Verantwoordelijkheid: je bent zelf verantwoordelijk
- Legaliteit: straf en misdrijf moeten in de wet staan
- Proportionaliteit: straf moet passen bij de ernst van het feit
- Gelijkheid: de wet is voor iedereen gelijk
- 3 doelen van straf: boeten, afschrikken, bijleren
- Kritiek: te weinig aandacht voor de dader zelf (zoals leeftijd of achtergrond)
- breken met de tijden waarin mensen willekeurig werden gestraft → willen
er vanaf
Belang voor jongeren
• In 1791: jongeren tot 16 jaar krijgen andere straffen
• Belangrijke stap: idee dat kinderen niet op dezelfde manier kunnen kiezen als volwassenen
Strafrechtelijke minderjarigheid ontstaat
2. Het positivisme (19e eeuw)
• Nieuwe vraag: waarom pleegt iemand een misdrijf?
• Focus op wetenschappelijke observatie en feiten
• Kijk naar: armoede, opvoeding, omgeving, biologie
• Niet het misdrijf staat centraal, maar de dader
• Voorbeeld: kind dat steelt uit honger moet geholpen worden, niet gestraft
• sociaal en natuurlijk verschijnsel → criminaliteit is een natuurlijke gedraging
• we gaan mensen begeleiden, helpen ze terug te draaien naar SL
Gevolgen van het positivisme:
• Criminaliteit is een sociaal probleem, geen puur juridisch feit
• Opvoeding, preventie, hulpverlening worden belangrijker dan straf
• Zorg voor kinderen in moeilijke situaties, nog voor ze iets misdoen
3. Crimineel-antropologische school:
• Bedenker: Cesare Lombroso
• Idee: sommige mensen worden als crimineel geboren
• Atavistische kenmerken: uiterlijk (schedelvorm, haargroei, enz.)
• Kritiek: te biologisch, te deterministisch, geen vrije wil
Crimineel-sociologische school:
○ Bedenker: Alexandre Lacassagne
○ Idee: de samenleving maakt mensen crimineel
○ Armoede, uitsluiting, slechte woonomstandigheden = risico
○ Belangrijk principe: preventie en context begrijpen
3
, Deze 2 zijn tegengesteld van elkaar
1. invloed van de crimineel: misdadiger op vlak van uiterlijke kenmerken, mensen hebben geen vrije wil
2. invloed van omgeving: misdadiger op vlak van omgeving en invloed van de samenleving, het is de fout
van de samenleving als we criminelen hebben, we hebben niet goed voor de mensen gezorgd
4. School van sociaal verweer (eind 19e – begin 20e eeuw)
• Vraag wordt: hoe gevaarlijk is iemand voor de samenleving?
• Maatregelen ipv straffen
• Duur = afhankelijk van gedragsverandering, niet van het feit zelf
• strafrecht moest samenleving beschermen tegen criminaliteit → straffen zonder
tijdslimiet
Belang voor jongeren:
• Ook tussenkomen vóór er een misdrijf gebeurt
• Nieuwe begrippen:
• Statusdelict: zorgwekkend gedrag dat bij volwassenen niet strafbaar is
• Predelinquentie: gedrag dat kan leiden tot criminaliteit
De wet van 1912:
• Eerste echte kinderbeschermingswet in België
• Jeugdrechter voor 3 situaties:
1. Verwaarlozing
2. Misdrijf
3. Zorgwekkend gedrag
• Aparte aanpak voor kinderen
Een nieuw kindbeeld:
• Kind = persoon in ontwikkeling
• Doel: begeleiden, heropvoeden, kansen geven
• Preventie boven straf
• Idee: één misstap mag je toekomst niet verknallen
1912: kinderrechtbanken en kinderrechten kunnen ingrijpen op zaken en dingen die leiden tot
criminaliteit bij kinderen
1990: POS
2013: VOS
Sociale verweer: bracht positieve kijk mee op kinderen/jongeren
Kinderbeschermingswet 1912
- De eerste Kinderbeschermingswet van 15 mei 1912 werd voorbereid door Jules Lejeune (1889), maar
werd goedgekeurd onder minister Carton de Wiart.
Doel van de wet
• Maakte voor het eerst een duidelijk onderscheid tussen kinderen en volwassenen in justitie.
• Wet bestond uit drie grote delen:
1. Ouders die hun kinderen ernstig verwaarlozen: rechtbank kon hen uit de
ouderlijke macht zetten (niet strafrechtelijk, maar beschermend) → ouders
hebben geen verantwoordelijkheid meer
2. Minderjarigen die strafbare feiten pleegden of risicogedrag stelden: kinderrechtbank
opgericht met eigen kinderrechter.
- maakt niet uit of het maar 1 ouder was die iets deed
- vroeger: kinderrechtbank
- nu: jeugdrechtbank + jeugdrechter
3. Volwassenen die kinderen kwaad deden: zwaardere straffen via gewone rechtbank
- seksueel misbruik, slagen en verwondingen (gingen naar gewone
strafrechtbanken)
- als slachtoffer een minderjarige was, waren de straffen zwaarder
4
