Sociale psychologie
H1: inleiding: definitie sociale psychologie en relatie tot andere disciplines
Wat is psychologie?
Definitie
= Wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen (bv. mentale, emotie) die
hieraan ten grondslag liggen (niet enkel over mensen met mentale problemen)
Psychologie = jonge wetenschap
Waarom wetenschappelijk? -> proberen zoveel mogelijk de methoden uit exact-wetenschappelijke
disciplines toe te passen, maar door complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder volledig toetsbaar
Stappen van methodologie (hoe methoden zoveel mogelijk toe passen)
= cyclus van exacte wetenschappen in verschillende fasen doorlopen (bijv. ‘werkloosheid en depressie)
• Fase 1: observatie of beschrijving (werknemer VDAB merkt op dat mensen die werkloos zijn vaak depressief zijn)
• Fase 2: stellen van hypothesen (op basis van die observatie hypothesen stellen die richting aangeven van wat we
verwachten)
• Fase 3: onderzoeksplan, beslissen van type design en meetmethode (bv. enquête)
• Fase 4: dataverzameling en –verwerking
• Fase 5: interpretatie en hypothesen voor verder onderzoek
= cyclisch proces, want resultaten leiden tot nieuwe ideeën en onderzoeken
Psychologie niet alleen over meningen en gevoelens, maar ook over gedrag:
• overt (waarneembaar)
• covert (attitudes, emoties, opinies = niet waarneembaar, moet zelf gerapporteerd worden)
sociale psychologie: bij studie van individueel gedrag gekeken naar invloed van sociale context op
gedrag/emoties maar in eerder kleine kring
ook gekeken naar wat jij doet, hoe dat andere beïnvloedt
Algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden, maar ook variatie (gedrag zowel voorspelbaar als
veranderlijk kan zijn)
Geschiedenis van de algemene psychologie
Geschiedenis van de algemene niet kennen, we kijken vooral naar hoe de psychologie hedendaags is
Hedendaags: biopsychosociaal model
Gaat uit van:
• Zowel aangeboren als aangeleerde invloeden (nature + nurture)
- belang van genetica (tweelingstudies, tweelingen die apart zijn opgegroeid, genetisch identiek,
maar andere opvoeding, zo onderzoeken ze rol van de nature en wat je meekrijgt uit opvoeding)
• wisselwerking tussen lichaam en geest (het is niet nature of nurture, maar EN, wisselt af)
• Bestudeert objectief waarneembare, maar ook niet waarneembare processen
1
,• Hoofdfocus blijft op objectieve meetmethoden, maar er is wel een hernieuwde interesse voor
technieken om minder bewuste processen te meten
- Bijv. impliciete (waarvan men zich niet bewust is) en expliciete cognities (die men kan opnoemen
als men hiernaar gevraagd wordt)
- Steeds meer assumptie dat er zowel een ‘automatisch’ pad is naar gedrag als ‘beredeneerd’ pad
Belang van biologie
Evolutie:
• Sommige genetische eigenschappen verhogen kans op nakomelingen/overleving en worden
doorgegeven over generaties
- Bv. Inprenting (de ganzen van Konrad Lorenz) = kort na geboorte, automatische hechting aan een
ouderfiguur. Lorenz toonde dit aan: jonge ganzen volgden hem als moeder omdat ze hem als
eerste zagen na het uitkomen)
- Bv. Glimlach baby’s geïmiteerd van ouders (overlevingsstrategie, hoe meer je imiteert hoe sterker
je de band aanhaalt, hoe hoger de overlevingskans)
Lichamelijke processen:
• Hersenletsel gedrag sterk beïnvloeden (impulsiviteit neemt toe of Alzheimer, leidt tot veranderingen
in gedrag en persoonlijkheid)
• Productie van hormonen (testosteron - agressie)
• Weinig zonlicht → neerslachtig
• Lichaamsbeweging → goed humeur
Hedendaags: cognitieve processen
• Mensen leren constant. Het gedrag verandert op basis van vroegere ervaringen
• Mens en dier leren bepaalde handelingen uit te voeren omdat ze op basis van kennis verwachten dat
die tot een bevredigend resultaat zullen leiden (passen hun gedrag aan op basis van wat eerder
werkte)
• <-> in tegenstelling met Behaviorisme: automatische stimulus-respons connecties (reflexmatig
gedrag)
Hedendaags: de mens als sociaal wezen
• Waarom hebben we sociaal contact nodig? -> verhoogt overlevingskans (alleen of samen in de
jungle), impact op zelfwaardering/identiteit/geluk/…
• Mensen zoeken nabijheid op van anderen, in hun sociale groep, mensen hebben dat nodig
• WEIRD samples: veel bevindingen slechts van toepassing op 1 type beschaving (westerse
geïndustrialiseerde landen die rijk en democratisch zijn), daarom moeten deze inzichten met een
korreltje zout worden genomen
• Culturele verschillen in de wereld:
- Individualisme versus collectivisme
= individuele culturen draait het om persoonlijke vrijheid, in collectieve culturen staat de groep
centraal
- Hiërarchisch – egalitair
= sommige samenlevingen accepteren duidelijke machtsverschillen en inkomensongelijkheid,
andere streven naar gelijkheid
- Rolverdeling man-vrouw
2
, = traditionele rollen sterk, in andere zijn ze gelijkwaardiger)
Sociale psychologie als instrument in andere disciplines
Definitie
Sociale psychologie (definitie Allport): studie naar hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedrag van
mensen worden beïnvloed door (vermoede) aanwezigheid van anderen en hoe we zelf een invloed
hebben op anderen
-> vooral onderwerpen uit het dagelijkse leven
Voorbeelden:
- Wat is de impact van groepsgrootte & groepsdynamica bij de beraadslaging van een jury in
rechtbank?
- Van waaruit ontstaan discriminatie en vooroordelen bij een individu?
- Hoe kiezen mensen een partner?
- Waarom kan je de impact van ‘fake news’ niet makkelijk ongedaan maken?
Men wordt bijvoorbeeld beïnvloed door de reactie die andere geven (bv. Bij de laughtrack van een
talkshow gaan we het grapje dat verteld is, ook positiever zien)
Hoe verschilt sociale psychologie van sociologie?
Sociale psychologie verschilt van sociologie:
Focus
Sociologie: ruimere focus op maatschappij. Sociologie klasseert personen volgens nationaliteit, ras,
sociaal-economische klasse en andere groepsfactoren. Ze behandelt thema’s zoals impact van sociaal-
economische status op stemgedrag voor linkse of rechtse partijen.
sociale psychologie: richt zich eerder op het individuele niveau. Ze bestudeert bijvoorbeeld vragen als
welke attitudes bepalen dat iemand voor een linkse of rechtse partij stemt.
Methode
Sociologie: vaker gebruik makend van grootschalig bevolkingsonderzoek of volkstellingen
- Sociaal kapitaal = hoe groot is het netwerk & hoeveel mensen zitten er in uw kring & hoe goed zijn die
relaties?
sociale psychologie: vaker experimenteel onderzoek bij het individu en in kleine groepen
- Sociale steun (psychologie): Als mensen ingebed zijn in een goed sociaal systeem heeft dat op heel veel
aspecten invloed. Psychologie gaat vooral kijken naar de ervaring sociale steun (bv. als je verdrietig bent
iemand kan bellen) . Emotionele en praktische steun die je ervaart van mensen om je heen
Relatie tot andere verwante disciplines
Effect van groep op individu: sociologie
• Bestudeert het effect van de groep of samenleving op individuen
• Hoe gedrag verandert door groepsdruk of maatschappelijke normen
Effect van sociale context: sociale psychologie
3
, • Onderzoekt het effect van de sociale context op het individu
• Hoe iemands mening of gedrag beïnvloed wordt door de aanwezigheid van anderen/omgeving
(resto/cinema/…)
Effect van persoonlijkheid: persoonlijkheidspsychologie
• Richt zich op de eigenschappen van het individu zelf
• Waarom de ene persoon spontaner is dan de andere
• Wie hoe reageert op wat en waarom
Realiteit
• combinatie van alle inzichten van verschillende disciplines is hetgeen dat ons de beste representatie
van de realiteit geeft
Voorbeeld: effect van reacties van anderen
Bij presidentsverkiezingen kunnen reacties van publiek sterke invloed hebben op hoe mensen kandidaten
beoordelen
Tijdens een radiodebat tussen Reagan & Mondale:
• Gelach van het publiek hoorbaar na Reagans antwoord: mensen gingen hem sympathieker & sterker vinden
• Gelach niet hoorbaar: geen invloed op de eigen mening en stemgedrag van de luisteraars (mening bleef bij hun
eerdere mening)
=> de reactie van anderen (lachen met Reagan) onze eigen mening beïnvloedt, een klassiek voorbeeld van sociale
beïnvloeding, wat wordt bestudeerd in de sociale psychologie
Een debat erna, geprobeerd om die beïnvloedingsfactor eruit te halen:
The audience has taken a vow of silence -- no applause, no reaction of any kind, except right now
when we welcome President Barack Obama and Governor Mitt Romney.”
➔ Ondertekend door beide partijen tijdens de toenmalige presidentverkiezing (want winnen door
argumenten, niet op basis van reactie van publiek)
Belangrijke fasen in geschiedenis van sociale psychologie (SP)
In ons gedrag/mening zijn we sterk beïnvloedt door sociale context
doel van sociale psychologie thema’s’ die maatschappelijk relevant zijn, om daar beter inzicht in te
krijgen
3 grote fasen in groei van sociale psychologie:
Jaren van bevestiging (1936-1960)
• Boost voor interesse in SP op moment dat er impactvolle maatschappelijke gebeurtenissen waren,
zoals de beurscrash en WOII. Hoe kan het zijn dat iemand tot zo’n gruwelijke daden gedreven wordt?
Veronderstelling was dat iedereen die daaraan mee deed psychopaten waren, maar de realiteit is dat
mensen kunnen worden overhaalt om dingen te doen die mensen niet willen.
• Kurt Lewin:
- Gedrag wordt bepaald door hoe we de wereld zien en interpreteren
- Afhankelijk van persoon en omgeving (bv. Milgram experiment)
- sociale psychologie is er om maatschappelijke problemen op te lossen
4
H1: inleiding: definitie sociale psychologie en relatie tot andere disciplines
Wat is psychologie?
Definitie
= Wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen (bv. mentale, emotie) die
hieraan ten grondslag liggen (niet enkel over mensen met mentale problemen)
Psychologie = jonge wetenschap
Waarom wetenschappelijk? -> proberen zoveel mogelijk de methoden uit exact-wetenschappelijke
disciplines toe te passen, maar door complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder volledig toetsbaar
Stappen van methodologie (hoe methoden zoveel mogelijk toe passen)
= cyclus van exacte wetenschappen in verschillende fasen doorlopen (bijv. ‘werkloosheid en depressie)
• Fase 1: observatie of beschrijving (werknemer VDAB merkt op dat mensen die werkloos zijn vaak depressief zijn)
• Fase 2: stellen van hypothesen (op basis van die observatie hypothesen stellen die richting aangeven van wat we
verwachten)
• Fase 3: onderzoeksplan, beslissen van type design en meetmethode (bv. enquête)
• Fase 4: dataverzameling en –verwerking
• Fase 5: interpretatie en hypothesen voor verder onderzoek
= cyclisch proces, want resultaten leiden tot nieuwe ideeën en onderzoeken
Psychologie niet alleen over meningen en gevoelens, maar ook over gedrag:
• overt (waarneembaar)
• covert (attitudes, emoties, opinies = niet waarneembaar, moet zelf gerapporteerd worden)
sociale psychologie: bij studie van individueel gedrag gekeken naar invloed van sociale context op
gedrag/emoties maar in eerder kleine kring
ook gekeken naar wat jij doet, hoe dat andere beïnvloedt
Algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden, maar ook variatie (gedrag zowel voorspelbaar als
veranderlijk kan zijn)
Geschiedenis van de algemene psychologie
Geschiedenis van de algemene niet kennen, we kijken vooral naar hoe de psychologie hedendaags is
Hedendaags: biopsychosociaal model
Gaat uit van:
• Zowel aangeboren als aangeleerde invloeden (nature + nurture)
- belang van genetica (tweelingstudies, tweelingen die apart zijn opgegroeid, genetisch identiek,
maar andere opvoeding, zo onderzoeken ze rol van de nature en wat je meekrijgt uit opvoeding)
• wisselwerking tussen lichaam en geest (het is niet nature of nurture, maar EN, wisselt af)
• Bestudeert objectief waarneembare, maar ook niet waarneembare processen
1
,• Hoofdfocus blijft op objectieve meetmethoden, maar er is wel een hernieuwde interesse voor
technieken om minder bewuste processen te meten
- Bijv. impliciete (waarvan men zich niet bewust is) en expliciete cognities (die men kan opnoemen
als men hiernaar gevraagd wordt)
- Steeds meer assumptie dat er zowel een ‘automatisch’ pad is naar gedrag als ‘beredeneerd’ pad
Belang van biologie
Evolutie:
• Sommige genetische eigenschappen verhogen kans op nakomelingen/overleving en worden
doorgegeven over generaties
- Bv. Inprenting (de ganzen van Konrad Lorenz) = kort na geboorte, automatische hechting aan een
ouderfiguur. Lorenz toonde dit aan: jonge ganzen volgden hem als moeder omdat ze hem als
eerste zagen na het uitkomen)
- Bv. Glimlach baby’s geïmiteerd van ouders (overlevingsstrategie, hoe meer je imiteert hoe sterker
je de band aanhaalt, hoe hoger de overlevingskans)
Lichamelijke processen:
• Hersenletsel gedrag sterk beïnvloeden (impulsiviteit neemt toe of Alzheimer, leidt tot veranderingen
in gedrag en persoonlijkheid)
• Productie van hormonen (testosteron - agressie)
• Weinig zonlicht → neerslachtig
• Lichaamsbeweging → goed humeur
Hedendaags: cognitieve processen
• Mensen leren constant. Het gedrag verandert op basis van vroegere ervaringen
• Mens en dier leren bepaalde handelingen uit te voeren omdat ze op basis van kennis verwachten dat
die tot een bevredigend resultaat zullen leiden (passen hun gedrag aan op basis van wat eerder
werkte)
• <-> in tegenstelling met Behaviorisme: automatische stimulus-respons connecties (reflexmatig
gedrag)
Hedendaags: de mens als sociaal wezen
• Waarom hebben we sociaal contact nodig? -> verhoogt overlevingskans (alleen of samen in de
jungle), impact op zelfwaardering/identiteit/geluk/…
• Mensen zoeken nabijheid op van anderen, in hun sociale groep, mensen hebben dat nodig
• WEIRD samples: veel bevindingen slechts van toepassing op 1 type beschaving (westerse
geïndustrialiseerde landen die rijk en democratisch zijn), daarom moeten deze inzichten met een
korreltje zout worden genomen
• Culturele verschillen in de wereld:
- Individualisme versus collectivisme
= individuele culturen draait het om persoonlijke vrijheid, in collectieve culturen staat de groep
centraal
- Hiërarchisch – egalitair
= sommige samenlevingen accepteren duidelijke machtsverschillen en inkomensongelijkheid,
andere streven naar gelijkheid
- Rolverdeling man-vrouw
2
, = traditionele rollen sterk, in andere zijn ze gelijkwaardiger)
Sociale psychologie als instrument in andere disciplines
Definitie
Sociale psychologie (definitie Allport): studie naar hoe gedachten, gevoelens, motivaties en gedrag van
mensen worden beïnvloed door (vermoede) aanwezigheid van anderen en hoe we zelf een invloed
hebben op anderen
-> vooral onderwerpen uit het dagelijkse leven
Voorbeelden:
- Wat is de impact van groepsgrootte & groepsdynamica bij de beraadslaging van een jury in
rechtbank?
- Van waaruit ontstaan discriminatie en vooroordelen bij een individu?
- Hoe kiezen mensen een partner?
- Waarom kan je de impact van ‘fake news’ niet makkelijk ongedaan maken?
Men wordt bijvoorbeeld beïnvloed door de reactie die andere geven (bv. Bij de laughtrack van een
talkshow gaan we het grapje dat verteld is, ook positiever zien)
Hoe verschilt sociale psychologie van sociologie?
Sociale psychologie verschilt van sociologie:
Focus
Sociologie: ruimere focus op maatschappij. Sociologie klasseert personen volgens nationaliteit, ras,
sociaal-economische klasse en andere groepsfactoren. Ze behandelt thema’s zoals impact van sociaal-
economische status op stemgedrag voor linkse of rechtse partijen.
sociale psychologie: richt zich eerder op het individuele niveau. Ze bestudeert bijvoorbeeld vragen als
welke attitudes bepalen dat iemand voor een linkse of rechtse partij stemt.
Methode
Sociologie: vaker gebruik makend van grootschalig bevolkingsonderzoek of volkstellingen
- Sociaal kapitaal = hoe groot is het netwerk & hoeveel mensen zitten er in uw kring & hoe goed zijn die
relaties?
sociale psychologie: vaker experimenteel onderzoek bij het individu en in kleine groepen
- Sociale steun (psychologie): Als mensen ingebed zijn in een goed sociaal systeem heeft dat op heel veel
aspecten invloed. Psychologie gaat vooral kijken naar de ervaring sociale steun (bv. als je verdrietig bent
iemand kan bellen) . Emotionele en praktische steun die je ervaart van mensen om je heen
Relatie tot andere verwante disciplines
Effect van groep op individu: sociologie
• Bestudeert het effect van de groep of samenleving op individuen
• Hoe gedrag verandert door groepsdruk of maatschappelijke normen
Effect van sociale context: sociale psychologie
3
, • Onderzoekt het effect van de sociale context op het individu
• Hoe iemands mening of gedrag beïnvloed wordt door de aanwezigheid van anderen/omgeving
(resto/cinema/…)
Effect van persoonlijkheid: persoonlijkheidspsychologie
• Richt zich op de eigenschappen van het individu zelf
• Waarom de ene persoon spontaner is dan de andere
• Wie hoe reageert op wat en waarom
Realiteit
• combinatie van alle inzichten van verschillende disciplines is hetgeen dat ons de beste representatie
van de realiteit geeft
Voorbeeld: effect van reacties van anderen
Bij presidentsverkiezingen kunnen reacties van publiek sterke invloed hebben op hoe mensen kandidaten
beoordelen
Tijdens een radiodebat tussen Reagan & Mondale:
• Gelach van het publiek hoorbaar na Reagans antwoord: mensen gingen hem sympathieker & sterker vinden
• Gelach niet hoorbaar: geen invloed op de eigen mening en stemgedrag van de luisteraars (mening bleef bij hun
eerdere mening)
=> de reactie van anderen (lachen met Reagan) onze eigen mening beïnvloedt, een klassiek voorbeeld van sociale
beïnvloeding, wat wordt bestudeerd in de sociale psychologie
Een debat erna, geprobeerd om die beïnvloedingsfactor eruit te halen:
The audience has taken a vow of silence -- no applause, no reaction of any kind, except right now
when we welcome President Barack Obama and Governor Mitt Romney.”
➔ Ondertekend door beide partijen tijdens de toenmalige presidentverkiezing (want winnen door
argumenten, niet op basis van reactie van publiek)
Belangrijke fasen in geschiedenis van sociale psychologie (SP)
In ons gedrag/mening zijn we sterk beïnvloedt door sociale context
doel van sociale psychologie thema’s’ die maatschappelijk relevant zijn, om daar beter inzicht in te
krijgen
3 grote fasen in groei van sociale psychologie:
Jaren van bevestiging (1936-1960)
• Boost voor interesse in SP op moment dat er impactvolle maatschappelijke gebeurtenissen waren,
zoals de beurscrash en WOII. Hoe kan het zijn dat iemand tot zo’n gruwelijke daden gedreven wordt?
Veronderstelling was dat iedereen die daaraan mee deed psychopaten waren, maar de realiteit is dat
mensen kunnen worden overhaalt om dingen te doen die mensen niet willen.
• Kurt Lewin:
- Gedrag wordt bepaald door hoe we de wereld zien en interpreteren
- Afhankelijk van persoon en omgeving (bv. Milgram experiment)
- sociale psychologie is er om maatschappelijke problemen op te lossen
4
