DEEL 1: INLEIDING
disruptive technology = nieuwe technologie die bestaande markt/industrie veranderd/vervangt doordat ze
goedkoper, eenvoudiger of efficiënter wordt (bv. steamingsdiensten vervangen dvd-verhuur/videotheken)
ontwikkeling computers
- netwerkarchitectuur = verbindt verschillende individuen dmv het internet
- elektronische computers = als rekenmachines ontwikkelt voor militaire doeleinden tijdens WO2
ENIAC: balistische berekeningen voor leger (bv. waar kanon moet schieten)
mainframes: grotere computers voor onderzoeksinstellingen/grote bedrijven personal
computer (PC, 1980) = kleinere computers voor rijke huishoudsters/scholen
oorsprong internet bij ARPANET gefinancierd door amerikaanse leger met doel onderzoeksinstellingen
die door pentagon gefinancierd werden te verbinden
- 1969: 1e geslaagde informatieoverdracht; via telefoonlijn woord “login” letter voor letter
doorgestuurd
tim berners-lee, world wide web (1989) = system waarmee webpagina’s op servers worden opgeslagen en
mensen ze via uniek webadress (URL) kunnen openen vanaf computer continenten verbonden adhv
satalieten/kabels over zeebodem
- netwerkeffecten = hoe meer mensen een platform/dienst gebruiken, hoe waardevoller en
aantrekkelijker het wordt trekt meer gebruikers aan
everett rogers: diffusion of innovations het model-rogers = beschrijft hoe innovaties zich verspreiden
over samenleving
- 5 fases in proces van verspreiding: (1) begin bij innovaters (= 2.5%, kleine groep vernieuwers die
technologie opneemt, omdat ze er meerwaarde in zien), (2) technologie blijkt nuttig? naar early
adaptors verschoven (= 13.5%, mensen die grote invloed kunnen uitoefenen op publieke opinie),
(3) early majority (= 34%, 1e latere portie van algemene bevolking, mensen die meer risico
kunnen opnemen/invloedrijk zijn), (4) late majority (= 34%, 2e latere portie van algemene
bevolking die technologie accepteerd), (5) laggards (= 16%, laatkomers die zich als sociaal
geïsoleerde minderheid het langst verzetten tegen nieuwe technologie)
- adaptation curve/aanvaardingscurve = s-curve, kenmerkend gele curve snelheid
verspreiding hangt samen met tijd; want mens is cummulatief
post-geletterdheid = samenleving waarin lezen niet meer zo centraal staat als vroeger, vooral door
opkomst van digitale media
- the dawn of the post-literate society
snelle doorbraak lezen bij algemene bevolking 18e eeuw verbonden met opkomst
verlichting/kapitalisme/wetenschap & universele rechten/democratie
lezen geassocieerd met positieve cognitieve vaardigheden (beter geheugen, betere
concentratie, analytisch denken) PISA-scores (meet leesvaardigheid) laatste decenia
slechter
post-geletterde tijdperk = huidige generatie studenten; samenhang verzwakking democratie en
achteruitgang lezen/kritisch denken
alfabetisering
1
, - passieve geletterdheid (= leesvaardigheid) vs. actieve geletterdheid (schrijfvaardigheid)
- geletterdheid (= literacy) vs. gecijfersheid (= numeracy, mogelijkheid om adhv schriftsysteem te
tellen/rekenen)
- geletterdheid impliceert kennis van culturele canon van taal waarin mens schrift hanteert
taalbeheersing (= “wie kan schrijven, beheerst automatisch de taal waarin men dat doet”) &
alfabetisering (= term om geletterdheidsgraad binnen groep mensen te duiden)
- associatie onderscheid en geletterdheid: geletterdheid vandaag als wenselijke eigenschap die moet
nagestreeft worden
historische periode onderzoeken? betrouwbare censusdata nodig (= volkstellingsgegevens)
- hedendaagse bronnen: (1) enquêtes, (2) officiële testen, (3) onderwijsstatistieken
- historische periodes: (1) aantal mensen dat document eigenhandig kan ondertekenen, (2)
boekconsumptie
massaonderwijs (= toegankelijk onderwijs voor grote delen van bevolking, niet enkel elite) duikt pas op
met verlichtingsidealen (18e eeuw) in het westen
- in antieke/middeleeuwse periode nauwelijks schattingen mogelijk
hellenistische periode: 30-40% bovengrens (mannelijke elite)
romeinse keizerrijk: 10-15% bovengrens (mannelijke elite) schrijven als vorm van fyrieke
arbeid, dus incompatiel met hogere status: slaven in dienst nemen om geschreven diensten te
verijken
- alfabetisering in verleden onderschat: vindolana tablet 291 (geschreven rond jaar 100 op houten
tablet door vrouwelijke leider claudia severa, inhoud: uitnodiging vrouwelijke leider ander fort
voor verjaardagsfeestje waarschijnlijk geschreven door slaaf, maar persoonnlijke
afscheidsgroed door claudia)
- alfabetiseting verleden overschat: pen competency (mark hailwood king kijken naar rechtbanken
in engelang naar signature literatacy (= ging ervanuit dat als iemand niet hele naam schreef, deze
persoon niet kon schrijven)
schrift bestaat al sinds ± 3000 jaar voor onze tijdstekening: mesopotamische kleitabletten
- ontdanks bestaan schrift, bleef geletterdheid bij meeste mensen lange tijd beperkt (1)
geletterdheid was niet noodzakelijk om deel uit te maken van samenleving; mogelijkheid
professionele schriftwerkers (bv. saling letters collectie: minder geletterde mensen dicteerden
persoonlijke brieven aan geliefden over zee aan professionele brievenschrijver) & (2)
schrifttechnologie door kleine machtige elite gecontroleerd; schrift voor beperkte set doeleinden
(bv. boekhouding, religie, hoge cultuur, politiek)
marxistische theorie = machtshebbers hebben controle over het kapitaal; schrifttechnologie behoort
hiertoe machthebbers monipoliseerden productiemiddelen om controle te houden over de politiek,
economie, religie en cultuur
jo henrich, WEIRD (Western Educated Industrialized Rich Democratic)
- belgië: natiestaat – parlementaire democratie – verkiezingsproces waaraan alle stemgerechtige
burgers moeten/kunnen deelnemen
- ideale democratie (Democratic) hangt samen met ideale scholing (Educated) scholing en kennis
cruciaal
scholing: alle burgers moeten toegang hebben tot zo hoog mogelijk opleidingsaanbod &
kennis: alle burgers moeten vrije toegang hebben tot kennis
- geletterdheid (vaardigheid om te lezen/schrijven) = voorwaarde kritisch burgerschap
2
, - WEIRD-samenlevingen = vooral westerse, geïndustrialiseerde samenlevingen met een
kapitalistische economie, waarin mensen en bedrijven vrij zijn om bezit te hebben en goederen te
kopen en verkopen
individueel rijkdom/individueel bezit in kapitaal toegestaan bv. auteursrecht (individuelen
kunnen rechten uitoefenen over teksten die ze geschreven hebben & eigendomsrecht (privacy
beschermt tegen inbreuken door General Data Protection Regulation- wetgeving)
- WEIRD-samenlevingen gekenmerkt door hoge graad van individualisme (persoonlijke vrijheid,
individuele rechten, eigen verantwoordelijkheid)
belang WEIRD-individu verklaart door opkomst protestantisme
- protestantisme hand in hand met ontwikkeling van vrije markt en doorgroei kapitalisme
- doorbraak protestantisme (europa, 16e eeuw) nauw verweven met informatie-technologie
drukpers; netwerkeffect: informatie kon zich makkelijk van stad naar stad, van drukker naar
drukker verspreiden
machtsconcentratie in athene: kleroterion (= groot stuk steen met gleufjes, elke burger was eigenaar van 1
slot) traditie: elke ochtend trechtervormig toestel gevuld met witte/zwarte tokens gevuld, de burger in
wiens gleuf witte munt terecht kwam kreeg voor de dag macht = perfecte democratie: volledig willekeurig
& veranderde elke dag en zo vermijden dat macht geconcentreerd werd bij kleine oligarchische elite
door snelle ontwikkelingen in informatietechnologie zijn aantal kleine partijen erin geslaagt veel
technologische macht naar zich toe te trekken: MAG7/magnificient seven (apple, amazon, alphabet,
nvidia, meta, microsoft, tesla)
- netwerkeffect: ontbetaalde arbeid door gebruikers
- moeilijk diensten te verlaten: vendor lock-in (= nadelen van verlaten diensten zijn zo groot dat
het in praktijk niet realistisch blijkt)
- volgens cloud act kan amerikaanse overheid op elk moment toegang eisen tot alle gegevens die
bedrijven beheersen (ook buiten eigen grondgebied)
vili lehdonvirta, cloud empires: onderzoekt problemen van platformeconomie
- cruciaal dat bedrijven internationaal opereren
- internationale platform-gigianten niet als bedrijf beschouwd, maar eerder als land, overheid of
staat
- burgers van landen hebben democratisch recht van inspraak (= recht mening te geven en gehoort
te worden bij besluitvormingsprocessen)
yanis varoufakis, platform-feodaliteit (= machtshebbers zijn degene die het kapitaal controleren)
- digitale leenhulde = tol die internetgebruikers betalen aan big tech-bedrijven
- industriële revolutie = macht verschoof van landeigenaren naar fabriekseigenaren, naar
oliebarronnen kapitalistische principes bleven overeind
de toekomst?
- vakbonden als waakhonden van de macht & mogelijke nationalisering van bedrijven/diensten
vereniging arbeiders vormt een collectieve vuist tegen industriële reuzen van de 19 e eeuw
- data-werkers = werkers van sociale media-bedrijf die beelden met geweld/misbruik moeten
modereren
- mogelijke oplossingen voor machtsconcentratie van big tech: (1) maatschappelijk verzet, (2)
europese alternatieven voor exclusief amerikaanse producten, (3) nationaliseren/opbreken
bedrijven, (4) sterkere belangenorganisaties, (5) meer europese regelgeving, (6) gebruik open
source-software die iemands eigendom is
3
disruptive technology = nieuwe technologie die bestaande markt/industrie veranderd/vervangt doordat ze
goedkoper, eenvoudiger of efficiënter wordt (bv. steamingsdiensten vervangen dvd-verhuur/videotheken)
ontwikkeling computers
- netwerkarchitectuur = verbindt verschillende individuen dmv het internet
- elektronische computers = als rekenmachines ontwikkelt voor militaire doeleinden tijdens WO2
ENIAC: balistische berekeningen voor leger (bv. waar kanon moet schieten)
mainframes: grotere computers voor onderzoeksinstellingen/grote bedrijven personal
computer (PC, 1980) = kleinere computers voor rijke huishoudsters/scholen
oorsprong internet bij ARPANET gefinancierd door amerikaanse leger met doel onderzoeksinstellingen
die door pentagon gefinancierd werden te verbinden
- 1969: 1e geslaagde informatieoverdracht; via telefoonlijn woord “login” letter voor letter
doorgestuurd
tim berners-lee, world wide web (1989) = system waarmee webpagina’s op servers worden opgeslagen en
mensen ze via uniek webadress (URL) kunnen openen vanaf computer continenten verbonden adhv
satalieten/kabels over zeebodem
- netwerkeffecten = hoe meer mensen een platform/dienst gebruiken, hoe waardevoller en
aantrekkelijker het wordt trekt meer gebruikers aan
everett rogers: diffusion of innovations het model-rogers = beschrijft hoe innovaties zich verspreiden
over samenleving
- 5 fases in proces van verspreiding: (1) begin bij innovaters (= 2.5%, kleine groep vernieuwers die
technologie opneemt, omdat ze er meerwaarde in zien), (2) technologie blijkt nuttig? naar early
adaptors verschoven (= 13.5%, mensen die grote invloed kunnen uitoefenen op publieke opinie),
(3) early majority (= 34%, 1e latere portie van algemene bevolking, mensen die meer risico
kunnen opnemen/invloedrijk zijn), (4) late majority (= 34%, 2e latere portie van algemene
bevolking die technologie accepteerd), (5) laggards (= 16%, laatkomers die zich als sociaal
geïsoleerde minderheid het langst verzetten tegen nieuwe technologie)
- adaptation curve/aanvaardingscurve = s-curve, kenmerkend gele curve snelheid
verspreiding hangt samen met tijd; want mens is cummulatief
post-geletterdheid = samenleving waarin lezen niet meer zo centraal staat als vroeger, vooral door
opkomst van digitale media
- the dawn of the post-literate society
snelle doorbraak lezen bij algemene bevolking 18e eeuw verbonden met opkomst
verlichting/kapitalisme/wetenschap & universele rechten/democratie
lezen geassocieerd met positieve cognitieve vaardigheden (beter geheugen, betere
concentratie, analytisch denken) PISA-scores (meet leesvaardigheid) laatste decenia
slechter
post-geletterde tijdperk = huidige generatie studenten; samenhang verzwakking democratie en
achteruitgang lezen/kritisch denken
alfabetisering
1
, - passieve geletterdheid (= leesvaardigheid) vs. actieve geletterdheid (schrijfvaardigheid)
- geletterdheid (= literacy) vs. gecijfersheid (= numeracy, mogelijkheid om adhv schriftsysteem te
tellen/rekenen)
- geletterdheid impliceert kennis van culturele canon van taal waarin mens schrift hanteert
taalbeheersing (= “wie kan schrijven, beheerst automatisch de taal waarin men dat doet”) &
alfabetisering (= term om geletterdheidsgraad binnen groep mensen te duiden)
- associatie onderscheid en geletterdheid: geletterdheid vandaag als wenselijke eigenschap die moet
nagestreeft worden
historische periode onderzoeken? betrouwbare censusdata nodig (= volkstellingsgegevens)
- hedendaagse bronnen: (1) enquêtes, (2) officiële testen, (3) onderwijsstatistieken
- historische periodes: (1) aantal mensen dat document eigenhandig kan ondertekenen, (2)
boekconsumptie
massaonderwijs (= toegankelijk onderwijs voor grote delen van bevolking, niet enkel elite) duikt pas op
met verlichtingsidealen (18e eeuw) in het westen
- in antieke/middeleeuwse periode nauwelijks schattingen mogelijk
hellenistische periode: 30-40% bovengrens (mannelijke elite)
romeinse keizerrijk: 10-15% bovengrens (mannelijke elite) schrijven als vorm van fyrieke
arbeid, dus incompatiel met hogere status: slaven in dienst nemen om geschreven diensten te
verijken
- alfabetisering in verleden onderschat: vindolana tablet 291 (geschreven rond jaar 100 op houten
tablet door vrouwelijke leider claudia severa, inhoud: uitnodiging vrouwelijke leider ander fort
voor verjaardagsfeestje waarschijnlijk geschreven door slaaf, maar persoonnlijke
afscheidsgroed door claudia)
- alfabetiseting verleden overschat: pen competency (mark hailwood king kijken naar rechtbanken
in engelang naar signature literatacy (= ging ervanuit dat als iemand niet hele naam schreef, deze
persoon niet kon schrijven)
schrift bestaat al sinds ± 3000 jaar voor onze tijdstekening: mesopotamische kleitabletten
- ontdanks bestaan schrift, bleef geletterdheid bij meeste mensen lange tijd beperkt (1)
geletterdheid was niet noodzakelijk om deel uit te maken van samenleving; mogelijkheid
professionele schriftwerkers (bv. saling letters collectie: minder geletterde mensen dicteerden
persoonlijke brieven aan geliefden over zee aan professionele brievenschrijver) & (2)
schrifttechnologie door kleine machtige elite gecontroleerd; schrift voor beperkte set doeleinden
(bv. boekhouding, religie, hoge cultuur, politiek)
marxistische theorie = machtshebbers hebben controle over het kapitaal; schrifttechnologie behoort
hiertoe machthebbers monipoliseerden productiemiddelen om controle te houden over de politiek,
economie, religie en cultuur
jo henrich, WEIRD (Western Educated Industrialized Rich Democratic)
- belgië: natiestaat – parlementaire democratie – verkiezingsproces waaraan alle stemgerechtige
burgers moeten/kunnen deelnemen
- ideale democratie (Democratic) hangt samen met ideale scholing (Educated) scholing en kennis
cruciaal
scholing: alle burgers moeten toegang hebben tot zo hoog mogelijk opleidingsaanbod &
kennis: alle burgers moeten vrije toegang hebben tot kennis
- geletterdheid (vaardigheid om te lezen/schrijven) = voorwaarde kritisch burgerschap
2
, - WEIRD-samenlevingen = vooral westerse, geïndustrialiseerde samenlevingen met een
kapitalistische economie, waarin mensen en bedrijven vrij zijn om bezit te hebben en goederen te
kopen en verkopen
individueel rijkdom/individueel bezit in kapitaal toegestaan bv. auteursrecht (individuelen
kunnen rechten uitoefenen over teksten die ze geschreven hebben & eigendomsrecht (privacy
beschermt tegen inbreuken door General Data Protection Regulation- wetgeving)
- WEIRD-samenlevingen gekenmerkt door hoge graad van individualisme (persoonlijke vrijheid,
individuele rechten, eigen verantwoordelijkheid)
belang WEIRD-individu verklaart door opkomst protestantisme
- protestantisme hand in hand met ontwikkeling van vrije markt en doorgroei kapitalisme
- doorbraak protestantisme (europa, 16e eeuw) nauw verweven met informatie-technologie
drukpers; netwerkeffect: informatie kon zich makkelijk van stad naar stad, van drukker naar
drukker verspreiden
machtsconcentratie in athene: kleroterion (= groot stuk steen met gleufjes, elke burger was eigenaar van 1
slot) traditie: elke ochtend trechtervormig toestel gevuld met witte/zwarte tokens gevuld, de burger in
wiens gleuf witte munt terecht kwam kreeg voor de dag macht = perfecte democratie: volledig willekeurig
& veranderde elke dag en zo vermijden dat macht geconcentreerd werd bij kleine oligarchische elite
door snelle ontwikkelingen in informatietechnologie zijn aantal kleine partijen erin geslaagt veel
technologische macht naar zich toe te trekken: MAG7/magnificient seven (apple, amazon, alphabet,
nvidia, meta, microsoft, tesla)
- netwerkeffect: ontbetaalde arbeid door gebruikers
- moeilijk diensten te verlaten: vendor lock-in (= nadelen van verlaten diensten zijn zo groot dat
het in praktijk niet realistisch blijkt)
- volgens cloud act kan amerikaanse overheid op elk moment toegang eisen tot alle gegevens die
bedrijven beheersen (ook buiten eigen grondgebied)
vili lehdonvirta, cloud empires: onderzoekt problemen van platformeconomie
- cruciaal dat bedrijven internationaal opereren
- internationale platform-gigianten niet als bedrijf beschouwd, maar eerder als land, overheid of
staat
- burgers van landen hebben democratisch recht van inspraak (= recht mening te geven en gehoort
te worden bij besluitvormingsprocessen)
yanis varoufakis, platform-feodaliteit (= machtshebbers zijn degene die het kapitaal controleren)
- digitale leenhulde = tol die internetgebruikers betalen aan big tech-bedrijven
- industriële revolutie = macht verschoof van landeigenaren naar fabriekseigenaren, naar
oliebarronnen kapitalistische principes bleven overeind
de toekomst?
- vakbonden als waakhonden van de macht & mogelijke nationalisering van bedrijven/diensten
vereniging arbeiders vormt een collectieve vuist tegen industriële reuzen van de 19 e eeuw
- data-werkers = werkers van sociale media-bedrijf die beelden met geweld/misbruik moeten
modereren
- mogelijke oplossingen voor machtsconcentratie van big tech: (1) maatschappelijk verzet, (2)
europese alternatieven voor exclusief amerikaanse producten, (3) nationaliseren/opbreken
bedrijven, (4) sterkere belangenorganisaties, (5) meer europese regelgeving, (6) gebruik open
source-software die iemands eigendom is
3
