Leer- en
ontwikkelingspsychologi
e voor het
basisonderwijs (LOB)
,Inhoudsopgave
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind..............................................3
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie.......................................................3
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied.......................................................................3
1.1.2. Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld.....................4
1.2. Kinderen: verleden, heden en toekomst..................................................................4
1.2.1. Vroege denkbeelden over kinderen...................................................................4
1.2.2. De twintigste eeuw: ontwikkelingspsychologie als discipline.............................5
1.2.3. Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie........................5
1.2.4. De toekomst van de ontwikkelingspsychologie.................................................7
2. Theoretische perspectieven en onderzoek...................................................7
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen..............................................................7
2.1.1. Het psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten........................7
2.1.2. Het behavioristisch perspectief: focus op waarneembaar gedrag.....................8
2.1.3. Het cognitief perspectief: kijken naar de oorsprong van ons begrip................12
2.1.4. Het systemisch perspectief: brede visies op ontwikkeling...............................14
2.1.5. Het evolutionair perspectief: wat onze voorouders bijdragen aan ons gedrag 15
3. Gestaltpsychologie...................................................................................16
4. Leren....................................................................................................... 16
4.1. Soorten leren......................................................................................................... 17
4.1.1. Domeinspecifieke kennis.................................................................................17
4.1.2. Cognitieve strategieën....................................................................................18
4.1.3. Motorische vaardigheden of psychomotorisch leren........................................19
4.1.4. Attitudes en motivatie.....................................................................................19
4.1.5. Meta-kennis en -vaardigheden........................................................................19
4.2. Besluit.................................................................................................................... 21
5. Leerbereidheid in een notendop................................................................22
6. Onderdelen van leerbereidheid verder verdiept.........................................22
6.1. De leermotivatie van leerlingen.............................................................................22
6.1.1. Wat is motivatie? Het onderscheid tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie
als vertrekpunt.......................................................................................................... 22
6.1.2. De zelfdeterminatietheorie: redenen (of drijfveren) om te leren als invalshoek
.................................................................................................................................. 23
6.1.3. De prestatiedoelentheorie: doelen (of intenties) om te leren als invalshoek. . .24
6.2. Interesse van leerlingen: Wat zijn inhouden die maken dat mensen gedrag stellen?
..................................................................................................................................... 25
6.2.1. Wat is interesse?............................................................................................. 25
6.2.2. De ontwikkeling van interesse aan de hand van het vier-fasenmodel.............25
6.3. De doelmatigheidsbeleving van leerlingen: verwachtingen bij het leren als
invalshoek..................................................................................................................... 26
6.3.1. Wat is persoonlijke doelmatigheidsbeleving of zelfeffectiviteit? (Bandura).....26
6.3.2. Zelfeffectiviteit en impact op leerlingengedrag...............................................26
6.3.3. Bronnen van zelfeffectiviteit............................................................................26
7. Integratie van de motivatietheorieën: een aanzet tot vertaalslag naar de
praktijk........................................................................................................ 27
7.1. De tien principes die motiveren, inspireren én werken..........................................27
, 7.2. De onderdelen van leerbereidheid samengebracht...............................................28
8. Een integratief raamwerk.........................................................................28
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd..............................29
9.1. De intellectuele (cognitieve) ontwikkeling.............................................................29
9.1.1. Piagets stadium van preoperationeel denken..................................................29
9.1.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling........................31
9.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur........31
10. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd..............................................32
10.1. De intellectuele en taalkundige ontwikkeling.......................................................32
10.1.1. De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget....................................................32
10.1.2. De informatieverwerkingstheorie..................................................................32
10.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs.............33
10.2. Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten.....................................33
10.2.1. Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet-
intelligente kinderen................................................................................................. 33
10.2.2. Actuele visies op intelligentietests................................................................34
10.2.3. IQ en individuele verschillen: zijn IQ-scores even valide voor iedereen?.......34
10.2.4. Alternatieve visies op intelligentie.................................................................34
10.2.5. Intelligentiescores onder en boven de norm..................................................35
11. ADHD..................................................................................................... 36
11.1. ADHD en motivatie.............................................................................................. 36
11.1.1. In welke mate wordt ABC ondersteund of belemmerd bij leerlingen met
ADHD?....................................................................................................................... 37
12. ASS........................................................................................................ 38
12.1. Theory of Mind..................................................................................................... 38
12.2. Observational learning......................................................................................... 39
, HC1. Ontwikkelingspsychologie: Inleiding en theoretische perspectieven
HC2. Leertheorieën: Benaderingen en soorten leren
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
De uiteenlopende benaderingen op het gebied van de ontwikkeling van het kind:
Deskundigen die vanuit een biologische invalshoek naar gedrag kijken.
Deskundigen die zich richten op hoe het denken in de loop van de kindertijd
verandert.
Deskundigen op het gebied van de sociale ontwikkeling van kinderen en
adolescenten.
Deskundigen die kijken naar de bredere omgeving waarin kinderen opgroeien.
Ontwikkelingsdeskundigen zijn geïnteresseerd in de groei en de veranderingen die een mens
tijdens de jeugd, adolescentie en volwassenheid doormaakt.
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie tot en met de late volwassenheid.
Het kent een wetenschappelijke benadering aan de hand van wetenschappelijke
methoden.
Ze kijken naar de universele versus individuele principes van de menselijke ontwikkeling.
Ze houden zich bezig met de verandering en groei versus de stabiliteit bij mensen.
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied
De ontwikkelingsdomeinen binnen de ontwikkelingspsychologie:
fysieke ontwikkeling (bv. effecten van ondervoeding op groeitempo en motoriek,
etc.)
Het heeft betrekking op de fysieke opbouw van het lichaam en de invloed op ons gedrag,
zoals de hersenen, het zenuwstelsel, spieren, zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en
slaap.
Rijping is de blijvende fysieke of psychologische verandering door biologische
groeiprocessen.
cognitieve ontwikkeling (bv. de manier waarop iemand die in de kindertijd een
trauma heeft ervaren, zich dit later in het leven herinnert, etc.)
Het heeft betrekking op hoe groei en verandering in intellectuele vermogens tot stand
komen en ons gedrag beïnvloeden, zoals denken, leren, herinneren en probleemoplossing.
ontwikkelingspsychologi
e voor het
basisonderwijs (LOB)
,Inhoudsopgave
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind..............................................3
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie.......................................................3
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied.......................................................................3
1.1.2. Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld.....................4
1.2. Kinderen: verleden, heden en toekomst..................................................................4
1.2.1. Vroege denkbeelden over kinderen...................................................................4
1.2.2. De twintigste eeuw: ontwikkelingspsychologie als discipline.............................5
1.2.3. Vraagstukken bij de thema’s van de ontwikkelingspsychologie........................5
1.2.4. De toekomst van de ontwikkelingspsychologie.................................................7
2. Theoretische perspectieven en onderzoek...................................................7
2.1. Perspectieven bij het kijken naar kinderen..............................................................7
2.1.1. Het psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten........................7
2.1.2. Het behavioristisch perspectief: focus op waarneembaar gedrag.....................8
2.1.3. Het cognitief perspectief: kijken naar de oorsprong van ons begrip................12
2.1.4. Het systemisch perspectief: brede visies op ontwikkeling...............................14
2.1.5. Het evolutionair perspectief: wat onze voorouders bijdragen aan ons gedrag 15
3. Gestaltpsychologie...................................................................................16
4. Leren....................................................................................................... 16
4.1. Soorten leren......................................................................................................... 17
4.1.1. Domeinspecifieke kennis.................................................................................17
4.1.2. Cognitieve strategieën....................................................................................18
4.1.3. Motorische vaardigheden of psychomotorisch leren........................................19
4.1.4. Attitudes en motivatie.....................................................................................19
4.1.5. Meta-kennis en -vaardigheden........................................................................19
4.2. Besluit.................................................................................................................... 21
5. Leerbereidheid in een notendop................................................................22
6. Onderdelen van leerbereidheid verder verdiept.........................................22
6.1. De leermotivatie van leerlingen.............................................................................22
6.1.1. Wat is motivatie? Het onderscheid tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie
als vertrekpunt.......................................................................................................... 22
6.1.2. De zelfdeterminatietheorie: redenen (of drijfveren) om te leren als invalshoek
.................................................................................................................................. 23
6.1.3. De prestatiedoelentheorie: doelen (of intenties) om te leren als invalshoek. . .24
6.2. Interesse van leerlingen: Wat zijn inhouden die maken dat mensen gedrag stellen?
..................................................................................................................................... 25
6.2.1. Wat is interesse?............................................................................................. 25
6.2.2. De ontwikkeling van interesse aan de hand van het vier-fasenmodel.............25
6.3. De doelmatigheidsbeleving van leerlingen: verwachtingen bij het leren als
invalshoek..................................................................................................................... 26
6.3.1. Wat is persoonlijke doelmatigheidsbeleving of zelfeffectiviteit? (Bandura).....26
6.3.2. Zelfeffectiviteit en impact op leerlingengedrag...............................................26
6.3.3. Bronnen van zelfeffectiviteit............................................................................26
7. Integratie van de motivatietheorieën: een aanzet tot vertaalslag naar de
praktijk........................................................................................................ 27
7.1. De tien principes die motiveren, inspireren én werken..........................................27
, 7.2. De onderdelen van leerbereidheid samengebracht...............................................28
8. Een integratief raamwerk.........................................................................28
9. De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd..............................29
9.1. De intellectuele (cognitieve) ontwikkeling.............................................................29
9.1.1. Piagets stadium van preoperationeel denken..................................................29
9.1.2. De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling........................31
9.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur........31
10. De cognitieve ontwikkeling in de schooltijd..............................................32
10.1. De intellectuele en taalkundige ontwikkeling.......................................................32
10.1.1. De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget....................................................32
10.1.2. De informatieverwerkingstheorie..................................................................32
10.1.3. Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs.............33
10.2. Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten.....................................33
10.2.1. Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet-
intelligente kinderen................................................................................................. 33
10.2.2. Actuele visies op intelligentietests................................................................34
10.2.3. IQ en individuele verschillen: zijn IQ-scores even valide voor iedereen?.......34
10.2.4. Alternatieve visies op intelligentie.................................................................34
10.2.5. Intelligentiescores onder en boven de norm..................................................35
11. ADHD..................................................................................................... 36
11.1. ADHD en motivatie.............................................................................................. 36
11.1.1. In welke mate wordt ABC ondersteund of belemmerd bij leerlingen met
ADHD?....................................................................................................................... 37
12. ASS........................................................................................................ 38
12.1. Theory of Mind..................................................................................................... 38
12.2. Observational learning......................................................................................... 39
, HC1. Ontwikkelingspsychologie: Inleiding en theoretische perspectieven
HC2. Leertheorieën: Benaderingen en soorten leren
1. Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
De uiteenlopende benaderingen op het gebied van de ontwikkeling van het kind:
Deskundigen die vanuit een biologische invalshoek naar gedrag kijken.
Deskundigen die zich richten op hoe het denken in de loop van de kindertijd
verandert.
Deskundigen op het gebied van de sociale ontwikkeling van kinderen en
adolescenten.
Deskundigen die kijken naar de bredere omgeving waarin kinderen opgroeien.
Ontwikkelingsdeskundigen zijn geïnteresseerd in de groei en de veranderingen die een mens
tijdens de jeugd, adolescentie en volwassenheid doormaakt.
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie tot en met de late volwassenheid.
Het kent een wetenschappelijke benadering aan de hand van wetenschappelijke
methoden.
Ze kijken naar de universele versus individuele principes van de menselijke ontwikkeling.
Ze houden zich bezig met de verandering en groei versus de stabiliteit bij mensen.
1.1.1. De reikwijdte van het vakgebied
De ontwikkelingsdomeinen binnen de ontwikkelingspsychologie:
fysieke ontwikkeling (bv. effecten van ondervoeding op groeitempo en motoriek,
etc.)
Het heeft betrekking op de fysieke opbouw van het lichaam en de invloed op ons gedrag,
zoals de hersenen, het zenuwstelsel, spieren, zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en
slaap.
Rijping is de blijvende fysieke of psychologische verandering door biologische
groeiprocessen.
cognitieve ontwikkeling (bv. de manier waarop iemand die in de kindertijd een
trauma heeft ervaren, zich dit later in het leven herinnert, etc.)
Het heeft betrekking op hoe groei en verandering in intellectuele vermogens tot stand
komen en ons gedrag beïnvloeden, zoals denken, leren, herinneren en probleemoplossing.
